১৭. তিংসনিপাতো
১. ফুস্সত্থেরগাথাৰণ্ণনা
তিংসনিপাতে পাসাদিকে বহূ দিস্ৰাতিআদিকা আযস্মতো ফুস্সত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে একস্স মণ্ডলিকরঞ্ঞো পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, ফুস্সোতি নামং অহোসি. সো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো খত্তিযকুমারেহি সিক্খিতব্বসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো. উপনিস্সযসম্পন্নত্তা কামেসু অলগ্গচিত্তো অঞ্ঞতরস্স মহাথেরস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা চরিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তো ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ঝানপাদকং ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. অথেকদিৰসং পণ্ডরগোত্তো নাম একো তাপসো তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা নিসিন্নো সম্বহুলে ভিক্খূ সীলাচারসম্পন্নে সুসংৰুতিন্দ্রিযে ভাৰিতকাযে ভাৰিতচিত্তে দিস্ৰা পসন্নচিত্তো ‘‘সাধু ৰতাযং পটিপত্তি লোকে চিরং তিট্ঠেয্যা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, অনাগতমদ্ধানং ভিক্খূনং পটিপত্তি ভৰিস্সতী’’তি থেরং পুচ্ছি. তমত্থং দস্সেন্তো সঙ্গীতিকারা –
৯৪৯. ‘‘পাসাদিকে বহূ দিস্ৰা, ভাৰিতত্তে সুসংৰুতে;
ইসি পণ্ডরসগোত্তো, অপুচ্ছি ফুস্সসৰ্হয’’ন্তি. – গাথং আদিতো ঠপেসুং;
তত্থ পাসাদিকেতি অত্তনো পটিপত্তিযা পসাদারহে. বহূতি সম্বহুলে. ভাৰিতত্তেতি সমথৰিপস্সনাভাৰনাহি ভাৰিতচিত্তে. সুসংৰুতেতি সুট্ঠু সংৰুতিন্দ্রিযে. ইসীতি তাপসো. পণ্ডরসগোত্তোতি পণ্ডরস্স নাম ইসিনো ৰংসে জাতত্তা তেন সমানগোত্তো. ফুস্সসৰ্হযন্তি ফুস্সসদ্দেন অৰ্হাতব্বং, ফুস্সনামকন্তি অত্থো.
৯৫০. ‘‘কিং ছন্দা কিমধিপ্পাযা, কিমাকপ্পা ভৰিস্সরে;
অনাগতম্হি কালম্হি, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতো’’তি. –
অযং তস্স ইসিনো পুচ্ছাগাথা.
তত্থ কিং ছন্দাতি ইমস্মিং সাসনে অনাগতে ভিক্খূ কীদিসচ্ছন্দা কীদিসাধিমুত্তিকা, কিং হীনাধিমুত্তিকা, উদাহু পণীতাধিমুত্তিকাতি অত্থো. কিমধিপ্পাযাতি কীদিসাধিপ্পাযা কীদিসজ্ঝাসযা, কিং সংকিলেসজ্ঝাসযা, উদাহু ৰোদানজ্ঝাসযাতি অত্থো. অথ ৰা ছন্দা নাম কত্তুকম্যতা, তস্মা কীদিসী তেসং কত্তুকম্যতাতি অত্থো. অধিপ্পাযো অজ্ঝাসযোযেৰ. কিমাকপ্পাতি কীদিসাকপ্পা. আকপ্পাতি চ ৰেসগহণাদিৰারিত্তচারিত্তৰন্তোতি অত্থো. ভৰিস্সরেতি ভৰিস্সন্তি. তং মেতি তং অনাগতে ভিক্খূনং ছন্দাধিপ্পাযাকপ্পভেদং পুচ্ছিতো ময্হং অক্খাহি কথেহীতি থেরং অজ্ঝেসতি. তস্স থেরো তমত্থং আচিক্খন্তো সক্কচ্চসৰনে তাৰ নিযোজেতুং –
৯৫১. ‘‘সুণোহি ৰচনং ময্হং, ইসি পণ্ডরসৰ্হয;
সক্কচ্চং উপধারেহি, আচিক্খিস্সাম্যনাগত’’ন্তি. – গাথমাহ;
তস্সত্থো – ভো পণ্ডরনাম ইসি, যং ত্ৰং মং পুচ্ছসি, তং তে অনাগতং আচিক্খিস্সামি, আচিক্খতো পন মম ৰচনং সুণাহি অনাগতত্থদীপনতো সংৰেগাৰহতো চ সক্কচ্চং উপধারেহীতি.
অথ থেরো অনাগতংসঞাণেন ভিক্খূনং ভিক্খুনীনঞ্চ ভাৰিনিং পৰত্তিং যথাভূতং দিস্ৰা তস্স আচিক্খন্তো –
৯৫২. ‘‘কোধনা উপনাহী চ, মক্খী থম্ভী সঠা বহূ;
ইস্সুকী নানাৰাদা চ, ভৰিস্সন্তি অনাগতে.
৯৫৩. ‘‘অঞ্ঞাতমানিনো ধম্মে, গম্ভীরে তীরগোচরা;
লহুকা অগরূ ধম্মে, অঞ্ঞমঞ্ঞমগারৰা.
৯৫৪. ‘‘বহূ আদীনৰা লোকে, উপ্পজ্জিস্সন্ত্যনাগতে;
সুদেসিতং ইমং ধম্মং, কিলেসিস্সন্তি দুম্মতী.
৯৫৫. ‘‘গুণহীনাপি সঙ্ঘম্হি, ৰোহরন্তা ৰিসারদা;
বলৰন্তো ভৰিস্সন্তি, মুখরা অস্সুতাৰিনো.
৯৫৬. ‘‘গুণৰন্তোপি সঙ্ঘম্হি, ৰোহরন্তা যথাত্থতো;
দুব্বলা তে ভৰিস্সন্তি, হিরীমনা অনত্থিকা.
৯৫৭. ‘‘রজতং জাতরূপঞ্চ, খেত্তং ৰত্থুমজেল়কং.
দাসিদাসঞ্চ দুম্মেধা, সাদিযিস্সন্ত্যনাগতে.
৯৫৮. ‘‘উজ্ঝানসঞ্ঞিনো বালা, সীলেসু অসমাহিতা;
উন্নল়া ৰিচরিস্সন্তি, কলহাভিরতা মগা.
৯৫৯. ‘‘উদ্ধতা চ ভৰিস্সন্তি, নীলচীৰরপারুতা;
কুহা থদ্ধা লপা সিঙ্গী, চরিস্সন্ত্যরিযা ৰিয.
৯৬০. ‘‘তেলসণ্ঠেহি কেসেহি, চপলা অঞ্জনক্খিকা;
রথিযায গমিস্সন্তি, দন্তৰণ্ণিকপারুতা.
৯৬১. ‘‘অজেগুচ্ছং ৰিমুত্তেহি, সুরত্তং অরহদ্ধজং;
জিগুচ্ছিস্সন্তি কাসাৰং, ওদাতেসু সমুচ্ছিতা.
৯৬২. ‘‘লাভকামা ভৰিস্সন্তি, কুসীতা হীনৰীরিযা;
কিচ্ছন্তা ৰনপত্থানি, গামন্তেসু ৰসিস্সরে.
৯৬৩. ‘‘যে যে লাভং লভিস্সন্তি, মিচ্ছাজীৰরতা সদা;
তে তেৰ অনুসিক্খন্তা, ভজিস্সন্তি অসংযতা.
৯৬৪. ‘‘যে যে অলাভিনো লাভং, ন তে পুজ্জা ভৰিস্সরে;
সুপেসলেপি তে ধীরে, সেৰিস্সন্তি ন তে তদা.
৯৬৫. ‘‘মিলক্খুরজনং রত্তং, গরহন্তা সকং ধজং;
তিত্থিযানং ধজং কেচি, ধারিস্সন্ত্যৰদাতকং.
৯৬৬. ‘‘অগারৰো চ কাসাৰে, তদা তেসং ভৰিস্সতি;
পটিসঙ্খা চ কাসাৰে, ভিক্খূনং ন ভৰিস্সতি.
৯৬৭. ‘‘অভিভূতস্স দুক্খেন, সল্লৰিদ্ধস্স রুপ্পতো;
পটিসঙ্খা মহাঘোরা, নাগস্সাসি অচিন্তিযা.
৯৬৮. ‘‘ছদ্দন্তো হি তদা দিস্ৰা, সুরত্তং অরহদ্ধজং;
তাৰদেৰভণী গাথা, গজো অত্থোপসংহিতা.
৯৬৯. ‘‘অনিক্কসাৰো কাসাৰং, যো ৰত্থং পরিধস্সতি;
অপেতো দমসচ্চেন, ন সো কাসাৰমরহতি.
৯৭০. ‘‘যো চ ৰন্তকসাৰস্স, সীলেসু সুসমাহিতো;
উপেতো দমসচ্চেন, স ৰে কাসাৰমরহতি.
৯৭১. ‘‘ৰিপন্নসীলো দুম্মেধো, পাকটো কামকারিযো;
ৰিব্ভন্তচিত্তো নিস্সুক্কো, ন সো কাসাৰমরহতি.
৯৭২. ‘‘যো চ সীলেন সম্পন্নো, ৰীতরাগো সমাহিতো;
ওদাতমনসঙ্কপ্পো, স ৰে কাসাৰমরহতি.
৯৭৩. ‘‘উদ্ধতো উন্নল়ো বালো, সীলং যস্স ন ৰিজ্জতি;
ওদাতকং অরহতি, কাসাৰং কিং করিস্সতি.
৯৭৪. ‘‘ভিক্খূ চ ভিক্খুনিযো চ, দুট্ঠচিত্তা অনাদরা;
তাদীনং মেত্তচিত্তানং, নিগ্গণ্হিস্সন্ত্যনাগতে.
৯৭৫. ‘‘সিক্খাপেন্তাপি থেরেহি, বালা চীৰরধারণং;
ন সুণিস্সন্তি দুম্মেধা, পাকটা কামকারিযা.
৯৭৬. ‘‘তে তথা সিক্খিতা বালা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অগারৰা;
নাদিযিস্সন্তুপজ্ঝাযে, খল়ুঙ্কো ৰিয সারথিং.
৯৭৭. ‘‘এৰং অনাগতদ্ধানং, পটিপত্তি ভৰিস্সতি;
ভিক্খূনং ভিক্খুনীনঞ্চ, পত্তে কালম্হি পচ্ছিমে.
৯৭৮. ‘‘পুরা আগচ্ছতে এতং, অনাগতং মহব্ভযং;
সুব্বচা হোথ সখিলা, অঞ্ঞমঞ্ঞং সগারৰা.
৯৭৯. ‘‘মেত্তচিত্তা কারুণিকা, হোথ সীলেসু সংৰুতা;
আরদ্ধৰীরিযা পহিতত্তা, নিচ্চং দল়্হপরক্কমা.
৯৮০. ‘‘পমাদং ভযতো দিস্ৰা, অপ্পমাদঞ্চ খেমতো;
ভাৰেথট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, ফুসন্তা অমতং পদ’’ন্তি. – ইমা গাথা অভাসি;
তত্থ কোধনাতি কুজ্ঝনসীলা. ভৰিস্সন্তি অনাগতেতি সম্বন্ধো. কিং থেরস্স কালে তথা নাহেসুন্তি? ন নাহেসুং. তদা পন কল্যাণমিত্তবহুলতায ওৰাদকেসু ৰিঞ্ঞাপকেসু সব্রহ্মচারীসু বহূসু ৰিজ্জমানেসু কিলেসেসু বলৰন্তেসু পটিসঙ্খানবহুলতায চ যেভুয্যেন ভিক্খূ অক্কোধনা অহেসুং, আযতিং তব্বিপরিযাযে অতিকোধনা ভৰিস্সন্তি, তস্মা ‘‘অনাগতে’’তি ৰুত্তং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. উপনাহীতি আঘাতৰত্থূসু আঘাতস্স উপনয্হনসীলা উপনাহসম্ভৰতো ৰা উপনাহী. তত্থ পুরিমকালিকো ব্যাপাদো কোধো, অপরকালিকো উপনাহো. সকিং পৰত্তো ৰা দোসো কোধো, অনেকক্খত্তুং পৰত্তো উপনাহো. পরেসং ৰিজ্জমানে গুণে মক্খন্তি পুঞ্জন্তি, তেসং ৰা উদকপুঞ্জনিযা ৰিয উদকস্স মক্খো মক্খনং পুঞ্জনং এতেসং অত্থীতি মক্খী. অতিমানলক্খণো থম্ভো এতেসং অত্থীতি থম্ভী. সঠাতি অসন্তগুণৰিভাৰনলক্খণেন সাঠেয্যেন সমন্নাগতা. ইস্সুকীতি পরসম্পত্তিখিয্যনলক্খণায ইস্সায সমন্নাগতা. নানাৰাদাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধৰাদা ৰিরুদ্ধদিট্ঠিকা, কলহকারকা চাতি অত্থো.
অঞ্ঞাতমানিনো ধম্মে, গম্ভীরে তীরগোচরাতি গম্ভীরে দুরোভাসে সদ্ধম্মে অঞ্ঞাতে এৰ ‘‘ঞাতোতি, দিট্ঠো’’তি এৰং মানিনো, ততো এৰ তস্স ওরভাগে পৰত্তিতায ওরিমতীরগোচরা. লহুকাতি লহুসভাৰা চপলা. অগরূ ধম্মেতি সদ্ধম্মে গারৰরহিতা. অঞ্ঞমঞ্ঞমগারৰাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অপ্পতিস্সা, সঙ্ঘে সব্রহ্মচারীসু চ গরুগারৰৰিরহিতা. বহূ আদীনৰাতি ৰুত্তপ্পকারা, ৰক্খমানা চ বহূ অনেকদোসা অন্তরাযা. লোকেতি সত্তলোকে. উপ্পজ্জিস্সন্ত্যনাগতেতি অনাগতে পাতু ভৰিস্সন্তি. সুদেসিতং ইমং ধম্মন্তি, সম্মাসম্বুদ্ধেন সুট্ঠু অৰিপরীতং আদিকল্যাণাদিপ্পকারেন দেসিতং ইমং আগমসদ্ধম্মং. কিলেসিস্সন্তীতি কিলিট্ঠং কিলেসদূসিতং করিস্সন্তি, ‘‘আপত্তিং ‘অনাপত্তী’তি গরুকাপত্তিং ‘লহুকাপত্তী’’’তিআদিনা দুচ্চরিতসংকিলেসেন অসদ্ধম্মেন সণ্হসুখুমং রূপারূপধম্মং পটিক্খিপিস্সন্তি, দিট্ঠিসংকিলেসেন উভযত্রাপি তণ্হাসংকিলেসেন সংকিলেসিস্সন্তি মলিনং করিস্সন্তি. দুম্মতীতি নিপ্পঞ্ঞা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘ভৰিস্সন্তি, ভিক্খৰে, ভিক্খূ অনাগতমদ্ধানং…পে… অভিধম্মকথং ৰেদল্লকথং কথেন্তা কণ্হধম্মং ওক্কমমানা ন বুজ্ঝিস্সন্তী’’তি (অ. নি. ৫.৭৯).
গুণহীনাতি সীলাদিগুণৰিরহিতা দুস্সীলা, অলজ্জিনো চ. অথ ৰা গুণহীনাতি ৰিনযৰারিত্তাদিগুণেন হীনা ধম্মৰিনযে অপ্পকতঞ্ঞুনো. সঙ্ঘম্হীতি সঙ্ঘমজ্ঝে. ৰোহরন্তাতি কথেন্তা, সঙ্ঘে ৰিনিচ্ছযকথায ৰত্তমানায যংকিঞ্চি ভণন্তা. ৰিসারদাতি নিব্ভযা পগব্ভা. বলৰন্তোতি পক্খবলেন বলৰন্তো. মুখরাতি মুখখরা খরৰাদিনো. অস্সুতাৰিনোতি ন সুতৰন্তো, কেৰলং লাভসক্কারসিলোকসন্নিস্সযেন গুণধরা হুত্ৰা ‘‘ধম্মং ‘অধম্মো’তি, অধম্মঞ্চ ‘ধম্মো’তি, ৰিনযং ‘অৰিনযো’তি, অৰিনযঞ্চ ‘ৰিনযো’’’তি এৰং অত্তনা যথিচ্ছিতমত্থং সঙ্ঘমজ্ঝে পতিট্ঠপেন্তা বলৰন্তো ভৰিস্সন্তি.
গুণৰন্তোতি সীলাদিগুণসম্পন্না. ৰোহরন্তা যথাত্থতোতি অত্থানুরূপং, অৰিপরীতত্থং ‘‘ধম্মং ‘ধম্মো’তি, অধম্মং ‘অধম্মো’তি, ৰিনযং ‘ৰিনযো’তি অৰিনযং ‘অৰিনযো’’’তি এৰং দীপেন্তা. দুব্বলা তে ভৰিস্সন্তীতি পরিসাযং অলজ্জুস্সন্নতায বলৰিরহিতা তে ভৰিস্সন্তি, তেসং ৰচনং ন তিট্ঠিস্সতি. হিরীমনা অনত্থিকাতি হিরীমন্তো কেনচি অনত্থিকা. তে হি ধম্মেন ৰত্তুং সমত্থাপি পাপজিগুচ্ছতায অপ্পকিচ্চতায চ কেহিচি ৰিরোধং অকরোন্তা অত্তনো ৰাদং পতিট্ঠাপেতুং ন ৰাযমন্তা দিট্ঠাৰিকম্মং ৰা অধিট্ঠানং ৰা অকত্ৰা তুণ্হী হোন্তি.
রজতন্তি রূপিযং, তেন কহাপণলোহমাসকাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. জাতরূপন্তি সুৰণ্ণং, তেন মণিমুত্তাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো ‘‘অপদা ৰা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩৪; ৫.৩২; ইতিৰু. ৯০) ৰিয. ‘‘রজতজাতরূপঞ্চা’’তি ৰা পাঠো. খেত্তন্তি যত্থ পুব্বণ্ণাপরণ্ণং রুহতি, তং খেত্তং. তদত্থং অকতভূমিভাগো ৰত্থু. অজেল়কন্তি এল়কা নাম অজাযেৰ, তে ঠপেত্ৰা অৰসেসা পসুজাতী অজা নাম. অজেল়কগ্গহণেনেৰ হেত্থ গোমহিংসাদীনম্পি সঙ্গহো কতো. দাসিদাসঞ্চাতি দাসিযো চ দাসে চ. দুম্মেধাতি অৰিদ্দসুনো, কপ্পিযাকপ্পিযং সারুপ্পাসারুপ্পং অজানন্তা অত্তনো অত্থায সাদিযিস্সন্তি সম্পটিচ্ছিস্সন্তি.
উজ্ঝানসঞ্ঞিনোতি পরে হেট্ঠতো কত্ৰা ওলোকনচিত্তা, অনুজ্ঝাযিতব্বট্ঠানেপি ৰা উজ্ঝানসীলা. বালাতি দুচ্চিন্তিতচিন্তনাদিনা বাললক্খণেন সমন্নাগতা, ততো এৰ সীলেসু অসমাহিতা চতুপারিসুদ্ধিসীলেসু ন সমাহিতচিত্তা. উন্নল়াতি, সমুস্সিততুচ্ছমানা. ৰিচরিস্সন্তীতি মানদ্ধজং উক্খিপিত্ৰা ৰিচরিস্সন্তি. কলহাভিরতা মগাতি সারম্ভবহুলতায করণুত্তরিযপসুতা কলহে এৰ অভিরতা মগসদিসা মিগা ৰিয অত্তহিতাপেক্খা ঘাসেসনাভিরতা দুব্বলৰিহেসপরাতি অত্থো.
উদ্ধতাতি উদ্ধচ্চেন সমন্নাগতা চিত্তেকগ্গতারহিতা. নীলচীৰরপারুতাতি অকপ্পিযরজনরত্তেন নীলৰণ্ণেন চীৰরেন পারুতা, তাদিসং চীৰরং নিৰাসেত্ৰা চেৰ পারুপিত্ৰা চ ৰিচরণকা. কুহাতি সামন্তজপ্পনাদিনা কুহনৰত্থুনা কুহকা, অসন্তগুণসম্ভাৰনিচ্ছায কোহঞ্ঞং কত্ৰা পরেসং ৰিম্হাপযা. থদ্ধাতি কোধেন মানেন চ থদ্ধমানসা কক্খল়হদযা. লপাতি লপনকা কুহনৰুত্তিকা, পসন্নমানসেহি মনুস্সেহি ‘‘কেন, ভন্তে, অয্যস্স অত্থো’’তি পচ্চযদাযকানং ৰদাপনকা, পযুত্তৰাচাৰসেন, নিপ্পেসিকতাৰসেন চ পচ্চযত্থং লপকাতি ৰা অত্থো. সিঙ্গীতি ‘‘তত্থ কতমং সিঙ্গং? যং সিঙ্গং সিঙ্গারতা চাতুরতা চাতুরিযং পরিক্খততা পারিক্খতিয’’ন্তি (ৰিভ. ৮৫২) এৰং ৰুত্তেহি সিঙ্গসদিসেহি পাকটকিলেসেহি সমন্নাগতা, সিঙ্গারচরিতাতি অত্থো. ‘‘অরিযা ৰিযা’’তি ইদং ‘‘কুহা’’তি এতস্সেৰ অত্থদস্সনং. কুহকানঞ্হি অরিযানমিৰ ঠিতভাৰং দস্সেন্তো অরিযা ৰিয ৰিচরন্তীতি আহ.
তেলসণ্ঠেহীতি সিত্থকতেলেন ৰা উদকতেলেন ৰা ওসণ্ঠিতেহি. চপলাতি কাযমণ্ডনপরিক্খারমণ্ডনাদিনা চাপল্লেন যুত্তা. অঞ্জনক্খিকাতি অলঙ্কারঞ্জনেন অঞ্জিতনেত্তা. রথিযায গমিস্সন্তীতি ভিক্খাচরিযায কুলূপসঙ্কমনাপদেসেহি, মহারচ্ছায ইতো চিতো চ পরিব্ভমিস্সন্তি. দন্তৰণ্ণিকপারুতাতি দন্তৰণ্ণরত্তেন চীৰরেন পারুতসরীরা.
অজেগুচ্ছন্তি অজিগুচ্ছিতব্বং. ৰিমুত্তেহীতি অরিযেহি. সুরত্তন্তি কপ্পিযরজনেন সুট্ঠু রত্তং, অরহন্তানং বুদ্ধাদীনং চিণ্ণতায অরহদ্ধজং জিগুচ্ছিস্সন্তি কাসাৰং. কস্মা? ওদাতেসু সমুচ্ছিতা গেধং আপন্না. দন্তৰণ্ণপারুপনস্স হি ইদং কারণৰচনং. তে হি সেতকং সম্ভাৰেন্তা ‘‘সব্বেন সব্বং সেতকে গহিতে লিঙ্গপরিচ্চাগো এৰ সিযা’’তি দন্তৰণ্ণং পারুপন্তি.
লাভকামাতি লাভগিদ্ধা. ভিক্খাচরিযাসুপি কোসজ্জযোগতো কুসীতা. সমণধম্মং কাতুং চিত্তস্স উস্সাহাভাৰেন হীনৰীরিযা. কিচ্ছন্তাতি, কিলমন্তা, ৰনপত্থেসু ৰসিতুং কিচ্ছন্তা কিলন্তচিত্তাতি অত্থো. গামন্তেসূতি গামন্তসেনাসনেসু গামসমীপেসু সেনাসনেসু, গামদ্ৰারেসু ৰা সেনাসনেসু. ৰসিস্সরেতি ৰসিস্সন্তি.
তে তেৰ অনুসিক্খন্তাতি যে যে মিচ্ছাজীৰপ্পযোগেন লদ্ধলাভা, তে তে এৰ পুগ্গলে অনুসিক্খন্তা ভমিস্সন্তি. ভমিস্সন্তীতি সযম্পি তে ৰিয মিচ্ছাজীৰেন লাভং উপ্পাদেতুং রাজকুলাদীনি সেৰন্তা পরিব্ভমিস্সন্তি. ‘‘ভজিস্সন্তী’’তি ৰা পাঠো, সেৰিস্সন্তীতি অত্থো. অসংযতাতি সীলসংযমরহিতা.
যে যে অলাভিনো লাভন্তি যে যে ভিক্খূ মিচ্ছাজীৰপরিৰজ্জনেন অপ্পপুঞ্ঞতায চ লাভস্স পচ্চযস্স ন লাভিনো, তে পুজ্জা পূজনীযা পাসংসা তদা অনাগতে কালে ন ভৰিস্সন্তি. সুপেসলেপি তে ধীরেতি ধিতিসম্পন্নতায ধীরে সুট্ঠু পেসলেপি তে ভিক্খূ ন সেৰিস্সন্তি, তদা অনাগতে তে লাভিনো লাভকামাৰ ভিক্খূতি অত্থো.
মিলক্খুরজনং রত্তন্তি কালকচ্ছকরজনেন রত্তং. সমাসপদঞ্হেতং, গাথাসুখত্থং সানুনাসিকনিদ্দেসো. গরহন্তা সকং ধজন্তি অত্তনো ধজভূতং কাসাৰং জিগুচ্ছন্তা. সাসনে পব্বজিতানঞ্হি কাসাৰো ধজো নাম. তিত্থিযানং ধজং কেচীতি কেচি সক্যপুত্তিযভাৰং পটিজানন্তা এৰ তিত্থিযানং সেতৰত্থিকানং ধজভূতং অৰদাতকং সেতৰত্থং ধারেস্সন্তি.
অগারৰো চ কাসাৰেতি অরহদ্ধজভূতে কাসাৰে অগারৰো অবহুমানং তদা অনাগতে তেসং ভৰিস্সতি. পটিসঙ্খা চ কাসাৰেতি ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰামী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন পচ্চৰেক্খণমত্তম্পি কাসাৰপরিভোগে ন ভৰিস্সতি.
কাসাৰং ধারেন্তেন কাসাৰং বহুমানেন ‘‘দুচ্চরিততো ওরমিতব্ব’’ন্তি কাসাৰস্স গরুকাতব্বভাৰে ছদ্দন্তজাতকমুদাহরন্তো ‘‘অভিভূতস্স দুক্খেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সল্লৰিদ্ধস্সাতি পুথুনা সৰিসেন সল্লেন ৰিদ্ধস্স, ততো এৰ মহতা দুক্খেন অভিভূতস্স. রুপ্পতোতি সরীরৰিকারং আপজ্জতো. মহাঘোরাতি সরীরজীৰিতেসু নিরপেক্খতায ভিম্মা গরুতরা পটিসঙ্খা অঞ্ঞেহি অচিন্তিযা চিন্তামত্তেন পৰত্তেতুং অসক্কুণেয্যা ছদ্দন্তমহানাগস্সআসি, অহোসি. ছদ্দন্তনাগরাজকালে হি বোধিসত্তো সোণুত্তরেন নাম নেসাদেন পটিচ্ছন্নট্ঠানে ঠত্ৰা ৰিসপীতেন সল্লেন ৰিদ্ধো মহতা দুক্খেন অভিভূতো তং গহেত্ৰা পরিদহিতং কাসাৰং দিস্ৰা ‘‘অযং অরিযদ্ধজেন পটিচ্ছন্নো, ন মযা হিংসিতব্বো’’তি তত্থ মেত্তচিত্তমেৰ পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা উপরিধম্মং দেসেসি. যথাহ –
‘‘সমপ্পিতো পুথুসল্লেন নাগো,
অদুট্ঠচিত্তো লুদ্দকমজ্ঝভাসি;
কিমত্থযং কিস্স ৰা সম্ম হেতু,
মমং ৰধী কস্স ৰাযং পযোগো’’তিআদি. (জা. ১.১৬.১২৪);
ইমমত্থং দস্সেন্তো থেরো ‘‘ছদ্দন্তো হী’’তিআদিমাহ. তত্থ সুরত্তং অরহদ্ধজন্তি সোণুত্তরেন পরিদহিতকাসাৰং সন্ধাযাহ. অভণীতি অভাসি. গাথাতি গাথাযো. গজোতি ছদ্দন্তো নাগরাজা. অত্থোপসংহিতাতি অত্থসন্নিস্সিতা হিতা, হিতযুত্তাতি অত্থো.
ছদ্দন্তনাগরাজেন ৰুত্তগাথাসু অনিক্কসাৰোতি রাগাদীহি কসাৰেহি কসাৰো, পরিদহিস্সতীতি নিৰাসনপারুপনঅত্থরণৰসেন পরিভুঞ্জিস্সতি. ‘‘পরিধস্সতী’’তি ৰা পাঠো. অপেতো দমসচ্চেনাতি ইন্দ্রিযদমেন চেৰ পরমত্থসচ্চপক্খিকেন ৰচীসচ্চেন চ অপেতো, ৰিযুত্তো পরিচ্চত্তোতি অত্থো. ন সোতি সো এৰরূপো পুগ্গলো কাসাৰং পরিদহিতুং নারহতি.
ৰন্তকসাৰস্সাতি চতূহি মগ্গেহি ৰন্তকসাৰো ছড্ডিতকসাৰো পহীনকসাৰো অস্স ভৰেয্যাতি অত্থো. সীলেসূতি চতুপারিসুদ্ধিসীলেসু. সুসমাহিতোতি সুট্ঠু সমাহিতো. উপেতোতি ইন্দ্রিযদমেন চেৰ ৰুত্তপ্পকারেন সচ্চেন চ উপগতো সমন্নাগতো. স ৰেতি সো এৰরূপো পুগ্গলো তং গন্ধকাসাৰৰত্থং একন্তেন অরহতীতি অত্থো.
ৰিপন্নসীলোতি ভিন্নসীলো. দুম্মেধোতি নিপ্পঞ্ঞো সীলৰিসোধনপঞ্ঞায ৰিরহিতো. পাকটোতি ‘‘দুস্সীলো অয’’ন্তি পাকটো পকাসো, ৰিক্খিত্তিন্দ্রিযতায ৰা পাকটো পাকটিন্দ্রিযোতি অত্থো. কামকারিযোতি ভিন্নসংৰরতায যথিচ্ছিতকারকো, কামস্স ৰা মারস্স যথাকামকরণীযো. ৰিব্ভন্তচিত্তোতি রূপাদীসু ৰিসযেসু ৰিক্খিত্তচিত্তো. নিস্সুক্কোতি অসুক্কো সুক্কধম্মরহিতো হিরোত্তপ্পৰিৰজ্জিতো, কুসলধম্মসম্পাদনউস্সুক্করহিতো ৰা.
ৰীতরাগোতি ৰিগতচ্ছন্দরাগো. ওদাতমনসঙ্কপ্পোতি সুৰিসুদ্ধমনোৰিতক্কো, অনাৰিলসঙ্কপ্পো ৰা.
কাসাৰং কিং করিস্সতীতি যস্স সীলং নত্থি, তস্স কাসাৰং কিং নাম পযোজনং সাধেস্সতি, চিত্তকতসদিসং তস্স পব্বজিতলিঙ্গন্তি অত্থো.
দুট্ঠচিত্তাতি রাগাদিদোসেহি দূসিতচিত্তা. অনাদরাতি সত্থরি ধম্মে অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ আদররহিতা অগারৰা. তাদীনং মেত্তচিত্তানন্তি মেত্তাভাৰনায সম্পযুত্তহদযে তেনেৰ অরহত্তাধিগমেন ইট্ঠাদীসু তাদিভাৰপ্পত্তে উল়ারগুণে. উপযোগত্থে হি ইদং সামিৰচনং. নিগ্গণ্হিস্সন্তীতি ‘‘সীলাদিসম্পন্নে দিস্ৰা তে সম্ভাৰেন্তা ৰিপন্নসীলে অম্হে ন বহুং মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি অত্তনি অগারৰভযেন যথা তে উব্বাল়্হা পক্কমিস্সন্তি, তথা বাধিস্সন্তীতি অত্থো.
সিক্খাপেন্তাপীতি সিক্খাপিযমানাপি. কম্মত্থে হি অযং কত্তুনিদ্দেসো. থেরেহীতি অত্তনো আচরিযুপজ্ঝাযেহি. চীৰরধারণন্তি ইদং সমণপটিপত্তিযা নিদস্সনমত্তং, তস্মা ‘‘এৰং তে অভিক্কমিতব্বং, এৰং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা (অ. নি. ৪.১২২) সিক্খাপিযমানাপীতি অত্থো. ন সুণিস্সন্তীতি ওৰাদং ন গণ্হিস্সন্তি.
তে তথা সিক্খিতা বালাতি তে অন্ধবালা আচরিযুপজ্ঝাযেহি সিক্খাপিযমানাপি অনাদরতায অসিক্খিতাতি. নাদিযিস্সন্তুপজ্ঝাযেতি উপজ্ঝাযে আচরিযে চ আদরং ন করোন্তি, তেসং অনুসাসনিযং ন তিট্ঠন্তি. যথা কিং? খল়ুঙ্কো ৰিয সারথিং যথা খল়ুঙ্কো দুট্ঠস্সো অস্সদমকং নাদিযতি ন তস্স উপদেসে তিট্ঠতি, এৰং তেপি উপজ্ঝাযাচরিযে ন ভাযন্তি ন সারজ্জন্তীতি অত্থো.
‘‘এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স নিগমনং. তত্থ এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারেন. অনাগতদ্ধানন্তি অনাগতমদ্ধানং, অনাগতে কালেতি অত্থো. তংযেৰ সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘পত্তে কালম্হি পচ্ছিমে’’তি আহ. তত্থ কতমো পচ্ছিমকালো? ‘‘ততিযসঙ্গীতিতো পট্ঠায পচ্ছিমকালো’’তি কেচি, তং একে নানুজানন্তি. সাসনস্স হি পঞ্চযুগানি ৰিমুত্তিযুগং, সমাধিযুগং, সীলযুগং, সুতযুগং, দানযুগন্তি. তেসু পঠমং ৰিমুত্তিযুগং, তস্মিং অন্তরহিতে সমাধিযুগং ৰত্ততি, তস্মিম্পি অন্তরহিতে সীলযুগং ৰত্ততি, তস্মিম্পি অন্তরহিতে সুতযুগং ৰত্ততেৰ. অপরিসুদ্ধসীলো হি একদেসেন পরিযত্তিবাহুসচ্চং পগ্গয্হ তিট্ঠতি লাভাদিকামতায. যদা পন মাতিকাপরিযোসানা পরিযত্তি সব্বসো অন্তরধাযতি, ততো পট্ঠায লিঙ্গমত্তমেৰ অৰসিস্সতি, তদা যথা তথা ধনং সংহরিত্ৰা দানমুখেন ৰিস্সজ্জেন্তি, সা কির নেসং চরিমা সম্মাপটিপত্তি. তত্থ সুতযুগতো পট্ঠায পচ্ছিমকালো, ‘‘সীলযুগতো পট্ঠাযা’’তি অপরে.
এৰং থেরো পচ্ছিমে কালে উপ্পজ্জনকং মহাভযং দস্সেত্ৰা পুন তত্থ সন্নিপতিতভিক্খূনং ওৰাদং দদন্তো ‘‘পুরা আগচ্ছতে’’তিআদিনা তিস্সো গাথা অভাসি. তত্থ পুরা আগচ্ছতে এতন্তি এতং মযা তুম্হাকং ৰুত্তং পটিপত্তিঅন্তরাযকরং অনাগতং মহাভযং আগচ্ছতি পুরা, যাৰ আগমিস্সতি, তাৰদেৰাতি অত্থো. সুব্বচাতি ৰচনক্খমা সোৰচস্সকারকেহি ধম্মেহি সমন্নাগতা, গরূনং অনুসাসনিযো পদক্খিণগ্গাহিনো হোথাতি অত্থো. সখিলাতি মুদুহদযা.
মেত্তচিত্তাতি সব্বসত্তেসু হিতূপসংহারলক্খণায মেত্তায সম্পযুত্তচিত্তা. কারুণিকাতি করুণায নিযুত্তা পরেসং দুক্খাপনযনাকারৰুত্তিযা করুণায সমন্নাগতা. আরদ্ধৰীরিযাতি অকুসলানং পহানায কুসলানং উপসম্পদায পগ্গহিতৰীরিযা. পহিতত্তাতি নিব্বানং পটিপেসিতচিত্তা. নিচ্চন্তি সব্বকালং. দল়্হপরক্কমাতি থিরৰীরিযা.
পমাদন্তি পমজ্জনং, কুসলানং ধম্মানং অননুট্ঠানং, অকুসলেসু চ ধম্মেসু চিত্তৰোস্সগ্গো. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘তত্থ কতমো পমাদো? কাযদুচ্চরিতে ৰা ৰচীদুচ্চরিতে ৰা মনোদুচ্চরিতে ৰা পঞ্চসু ৰা কামগুণেসু চিত্তস্স ৰোস্সগ্গো ৰোস্সগ্গানুপ্পদানং, কুসলানং ধম্মানং ভাৰনায অসক্কচ্চকিরিযতা’’তিআদি (ৰিভ. ৯৩০).
অপ্পমাদন্তি অপ্পমজ্জনং, সো পমাদস্স পটিপক্খতো ৰেদিতব্বো. অত্থতো হি অপ্পমাদো নাম সতিযা অৰিপ্পৰাসো, উপট্ঠিতায সতিযা এৰ চেতং নামং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যস্মা পমাদমূলকা সব্বে অনত্থা, অপ্পমাদমূলকা চ সব্বে অত্থা, তস্মা পমাদং ভযতো উপদ্দৰতো দিস্ৰা অপ্পমাদঞ্চ খেমতো অনুপদ্দৰতো দিস্ৰা অপ্পমাদপটিপত্তিযা সিখাভূতং সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহং সম্মাদিট্ঠিআদীনং অট্ঠন্নং অঙ্গানং ৰসেন অট্ঠঙ্গিকং অরিযমগ্গং ভাৰেথ, অমতং নিব্বানং ফুসন্তা সচ্ছিকরোন্তা অত্তনো সন্তানে উপ্পাদেথ, দস্সনমগ্গমত্তে অট্ঠত্ৰা উপরি তিণ্ণং মগ্গানং উপ্পাদনৰসেন ৰড্ঢেথ, এৰং ৰো অপ্পমাদভাৰনা সিখাপত্তা ভৰিস্সতীতি.
এৰং থেরো সম্পত্তপরিসং ওৰদতি. ইমা এৰ চিমস্স থেরস্স অঞ্ঞাব্যাকরণগাথা অহেসুন্তি.
ফুস্সত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সারিপুত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা
যথাচারী যথাসতোতিআদিকা আযস্মতো সারিপুত্তত্থেরস্স গাথা. তস্স আযস্মতো মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স চ ৰত্থু এৰং ৰেদিতব্বং – অতীতে ইতো সতসহস্সকপ্পাধিকে অসঙ্খ্যেয্যমত্থকে আযস্মা সারিপুত্তো ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি, নামেন সরদমাণৰো নাম অহোসি. মহামোগ্গল্লানো গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তি, নামেন সিরিৰড্ঢকুটুম্বিকো নাম অহোসি. তে উভোপি সহপংসুকীল়কসহাযা অহেসুং. তেসু সরদমাণৰো পিতু অচ্চযেন কুলসন্তকং ধনং পটিপজ্জিত্ৰা একদিৰসং রহোগতো চিন্তেসি – ‘‘ইমেসং সত্তানং মরণং নাম একন্তিকং, তস্মা মযা একং পব্বজ্জং উপগন্ত্ৰা মোক্খমগ্গো গৰেসিতব্বো’’তি সহাযং উপসঙ্কমিত্ৰা, সম্ম, অহং পব্বজিতুকামো, কিং ত্ৰং পব্বজিতুং সক্খিস্সসী’’তি ৰত্ৰা তেন ‘‘ন সক্খিস্সামী’’তি ৰুত্তে ‘‘হোতু অহমেৰ পব্বজিস্সামী’’তি রতনকোট্ঠাগারানি ৰিৰরাপেত্ৰা কপণদ্ধিকাদীনং মহাদানং দত্ৰা পব্বতপাদং গন্ত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজি. তস্স পব্বজ্জং অনুপব্বজিতা চতুসত্ততিসহস্সমত্তা ব্রাহ্মণপুত্তা অহেসুং. সো পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো অট্ঠ চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা তেসম্পি জটিলানং কসিণপরিকম্মং আচিক্খি. তেপি সব্বে পঞ্চাভিঞ্ঞা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেসুং.
তেন সমযেন অনোমদস্সী নাম সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো সত্তে সংসারমহোঘতো তারেত্ৰা একদিৰসং ‘‘সরদতাপসস্স চ অন্তেৰাসিকানঞ্চ সঙ্গহং করিস্সামী’’তি একো অদুতিযো পত্তচীৰরমাদায আকাসেন গন্ত্ৰা ‘‘বুদ্ধভাৰং মে জানাতূ’’তি তাপসস্স পস্সন্তস্সেৰ আকাসতো ওতরিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠাসি. সরদতাপসো সত্থু সরীরে মহাপুরিসলক্খণানি উপধারেত্ৰা ‘‘সব্বঞ্ঞুবুদ্ধোযেৰায’’ন্তি নিট্ঠং গন্ত্ৰা পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা অদাসি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. সরদতাপসো সত্থু সন্তিকে একমন্তং নিসীদি.
তস্মিং সমযে তস্স অন্তেৰাসিকা চতুসত্ততিসহস্সমত্তা জটিলা পণীতপণীতানি ওজৰন্তানি ফলাফলানি গহেত্ৰা আগতা সত্থারং দিস্ৰা সঞ্জাতপ্পসাদা অত্তনো আচরিযস্স চ সত্থু চ নিসিন্নাকারং ওলোকেত্ৰা, ‘‘আচরিয, মযং পুব্বে ‘তুম্হেহি মহন্ততরো কোচি নত্থী’তি ৰিচরাম, অযং পন পুরিসো তুম্হেহি মহন্ততরো মঞ্ঞে’’তি আহংসু. ‘‘কিং ৰদেথ, তাতা? সাসপেন সদ্ধিং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধং সিনেরুং সমং কাতুং ইচ্ছথ? সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেন মং তুল্যং মা করিত্থা’’তি. অথ তে তাপসা আচরিযস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘যাৰ মহা ৰতাযং পুরিসুত্তমো’’তি সব্বেৰ পাদেসু নিপতিত্ৰা সত্থারং ৰন্দিংসু.
অথ তে আচরিযো আহ – ‘‘তাতা, সত্থু অনুচ্ছৰিকো নো দেয্যধম্মো নত্থি, সত্থা চ ভিক্খাচারৰেলায ইধাগতো, হন্দ মযং দেয্যধম্মং যথাবলং দস্সাম. তুম্হেহি যং যং পণীতং ফলাফলং আভতং, তং তং আহরথা’’তি আহরাপেত্ৰা হত্থে ধোৰিত্ৰা সযং তথাগতস্স পত্তে পতিট্ঠাপেসি. সত্থারা চ ফলাফলে পটিগ্গণ্হিতমত্তে দেৰতা দিব্বোজং পক্খিপিংসু. তাপসো উদকম্পি সযমেৰ পরিস্সাৰেত্ৰা অদাসি. ততো ভোজনকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা সত্থরি নিসিন্নে সব্বে অন্তেৰাসিকে পক্কোসিত্ৰা সত্থু সন্তিকে সারণীযং কথং কথেন্তো নিসীদি. সত্থা ‘‘দ্ৰে অগ্গসাৰকা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং আগচ্ছন্তূ’’তি চিন্তেসি. তে সত্থু চিত্তং ঞত্ৰা তাৰদেৰ সতসহস্সখীণাসৰপরিৰারা অগ্গসাৰকা আগন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু.
ততো সরদতাপসো অন্তেৰাসিকে আমন্তেসি – ‘‘তাতা, সত্থু ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ পুপ্ফাসনেন পূজা কাতব্বা, তস্মা পুপ্ফানি আহরথা’’তি. তে তাৰদেৰ ইদ্ধিযা ৰণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহরিত্ৰা বুদ্ধস্স যোজনপ্পমাণং পুপ্ফাসনং পঞ্ঞাপেসুং, উভিন্নং অগ্গসাৰকানং তিগাৰুতং, সেসভিক্খূনং অড্ঢযোজনিকাদিভেদং, সঙ্ঘনৰকস্স উসভমত্তং পঞ্ঞাপেসুং. এৰং তেসং পঞ্ঞত্তেসু আসনেসু সরদতাপসো তথাগতস্স পুরতো অঞ্জলিং পগ্গয্হ ঠিতো – ‘‘ভন্তে, ময্হং অনুগ্গহত্থায ইমং পুপ্ফাসনং অভিরুহথা’’তি আহ. নিসীদি ভগৰা পুপ্ফাসনে. সত্থরি নিসিন্নে দ্ৰে অগ্গসাৰকা সেসভিক্খূ চ অত্তনো অত্তনো পত্তাসনে নিসীদিংসু. সত্থা ‘‘তেসং মহপ্ফলং হোতূ’’তি নিরোধং সমাপজ্জি. সত্থু সমাপন্নভাৰং ঞত্ৰা দ্ৰে অগ্গসাৰকাপি সেসভিক্খূপি নিরোধং সমাপজ্জিংসু. তাপসো সত্তাহং নিরন্তরং পুপ্ফচ্ছত্তং ধারেন্তো অট্ঠাসি. ইতরে পন ৰনমূলফলাফলং পরিভুঞ্জিত্ৰা সেসকালে অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠংসু.
সত্থা সত্তাহস্স অচ্চযেন নিরোধতো ৰুট্ঠায অগ্গসাৰকং নিসভত্থেরং আমন্তেসি – ‘‘তাপসানং পুপ্ফাসনানুমোদনং করোহী’’তি. থেরো সাৰকপারমীঞাণে ঠত্ৰা তেসং পুপ্ফাসনানুমোদনং অকাসি. তস্স দেসনাৰসানে সত্থা দুতিযং অগ্গসাৰকং অনোমত্থেরং আমন্তেসি – ‘‘ত্ৰম্পি ইমেসং ধম্মং দেসেহী’’তি. সোপি তেপিটকং বুদ্ধৰচনং সম্মসিত্ৰা তেসং ধম্মং কথেসি. দ্ৰিন্নম্পি দেসনায একস্সপি ধম্মাভিসমযো নাহোসি. অথ সত্থা বুদ্ধৰিসযে ঠত্ৰা ধম্মদেসনং আরভি. দেসনাৰসানে ঠপেত্ৰা সরদতাপসং অৰসেসা সব্বেপি চতুসত্ততিসহস্সমত্তা জটিলা অরহত্তং পাপুণিংসু. সত্থা ‘‘এথ, ভিক্খৰো’’তি হত্থং পসারেসি. তে তাৰদেৰ অন্তরহিততাপসৰেসা অট্ঠপরিক্খারৰরধরা সট্ঠিৰস্সিকত্থেরা ৰিয অহেসুং.
সরদতাপসো পন ‘‘অহো ৰতাহম্পি অযং নিসভত্থেরো ৰিয অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স অগ্গসাৰকো ভৰেয্য’’ন্তি সত্থু দেসনাকালে উপ্পন্নপরিৰিতক্কতায অঞ্ঞৰিহিতো হুত্ৰা মগ্গফলানি পটিৰিজ্ঝিতুং নাসক্খি. অথ তথাগতং ৰন্দিত্ৰা তথা পণিধানং অকাসি. সত্থাপিস্স অনন্তরাযেন সমিজ্ঝনভাৰং দিস্ৰা – ‘‘ইতো ত্ৰং কপ্পসতসহস্সাধিকং একং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৰা গোতমস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স অগ্গসাৰকো সারিপুত্তো নাম ভৰিস্সসী’’তি ব্যাকরিত্ৰা ধম্মকথং ৰত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো আকাসং পক্খন্দি.
সরদতাপসোপি সহাযকস্স সিরিৰড্ঢস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা, সম্ম, মযা অনোমদস্সিস্স ভগৰতো পাদমূলে অনাগতে উপ্পজ্জনকস্স গোতমস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স অগ্গসাৰকট্ঠানং পত্থিতং, ত্ৰম্পি তস্স দুতিযসাৰকট্ঠানং পত্থেহীতি.
সিরিৰড্ঢো তং উপদেসং সুত্ৰা অত্তনো নিৰেসনদ্ৰারে অট্ঠকরীসমত্তং ঠানং সমতলং কারেত্ৰা লাজপঞ্চমানি পুপ্ফানি ৰিকিরিত্ৰা নীলুপ্পলচ্ছদনং মণ্ডপং কারেত্ৰা বুদ্ধাসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা ভিক্খূনম্পি আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা মহন্তং সক্কারসম্মানং সজ্জেত্ৰা, সরদতাপসেন সত্থারং নিমন্তাপেত্ৰা সত্তাহং মহাদানং পৰত্তেত্ৰা, বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং মহারহেহি ৰত্থেহি অচ্ছাদেত্ৰা, দুতিযসাৰকভাৰায পণিধানং অকাসি. সত্থাপিস্স অনন্তরাযেন সমিজ্ঝনভাৰং দিস্ৰা ৰুত্তনযেন ব্যাকরিত্ৰা ভত্তানুমোদনং কত্ৰা পক্কামি. সিরিৰড্ঢো হট্ঠপহট্ঠো যাৰজীৰং কুসলকম্মং কত্ৰা দুতিযচিত্তৰারে কামাৰচরদেৰলোকে নিব্বত্তি. সরদতাপসো চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি.
ততো পট্ঠায নেসং উভিন্নম্পি অন্তরাকম্মং ন কথিতং. অম্হাকং পন ভগৰতো উপ্পত্তিতো পুরেতরমেৰ সরদতাপসো রাজগহস্স অৰিদূরে উপতিস্সগামে রূপসারিযা ব্রাহ্মণিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. তংদিৰসমেৰস্স সহাযোপি রাজগহস্সেৰ অৰিদূরে কোলিতগামে মোগ্গলিযা ব্রাহ্মণিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. তানি কির দ্ৰেপি কুলানি যাৰ সত্তমা কুলপরিৰট্টা আবদ্ধপটিবদ্ধসহাযকানেৰ. তেসং দ্ৰিন্নং একদিৰসমেৰ গব্ভপরিহারমদংসু. দসমাসচ্চযেন জাতানম্পি তেসং ছসট্ঠি ধাতিযো উপট্ঠাপেসুং, নামগ্গহণদিৰসে রূপসারিব্রাহ্মণিযা পুত্তস্স উপতিস্সগামে জেট্ঠকুলস্স পুত্তত্তা উপতিস্সোতি নামং অকংসু. ইতরস্স কোলিতগামে জেট্ঠকুলস্স পুত্তত্তা কোলিতোতি নামং অকংসু. তে উভোপি মহতা পরিৰারেন ৰড্ঢন্তা ৰুদ্ধিমন্ৰায সব্বসিপ্পানং পারং অগমংসু.
অথেকদিৰসং তে রাজগহে গিরগ্গসমজ্জং পস্সন্তা মহাজনং সন্নিপতিতং দিস্ৰা ঞাণস্স পরিপাকগতত্তা যোনিসো উম্মুজ্জন্তা ‘‘সব্বেপিমে ওরং ৰস্সসতানং মচ্চুমুখে পতিস্সন্তী’’তি সংৰেগং পটিলভিত্ৰা ‘‘অম্হেহি মোক্খধম্মো পরিযেসিতব্বো, তঞ্চ পরিযেসন্তেহি একং পব্বজ্জং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি নিচ্ছযং কত্ৰা পঞ্চহি মাণৰকসতেহি সদ্ধিং সঞ্চযস্স পরিব্বাজকস্স সন্তিকে পব্বজিংসু. তেসং পব্বজিতকালতো পট্ঠায সঞ্চযো লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো অহোসি. তে কতিপাহেনেৰ সব্বং সঞ্চযস্স সমযং পরিগ্গণ্হিত্ৰা তত্থ সারং অদিস্ৰা ততো নিক্খমিত্ৰা তত্থ তত্থ তে তে পণ্ডিতসম্মতে সমণব্রাহ্মণে পঞ্হং পুচ্ছন্তি, তে তেহি পুট্ঠা নেৰ সম্পাযন্তি, অঞ্ঞদত্থু তেযেৰ তেসং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তি. এৰং তে মোক্খং পরিযেসন্তা কতিকং অকংসু – ‘‘অম্হেসু যো পঠমং অমতং অধিগচ্ছতি, সো ইতরস্স আরোচেতূ’’তি.
তেন চ সমযেন অম্হাকং সত্থরি পঠমাভিসম্বোধিং পত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কে অনুপুব্বেন উরুৰেলকস্সপাদিকে সহস্সজটিলে দমেত্ৰা রাজগহে ৰিহরন্তে একদিৰসং উপতিস্সো পরিব্বাজকো পরিব্বাজকারামং গচ্ছন্তো আযস্মন্তং অস্সজিত্থেরং রাজগহে পিণ্ডায চরন্তং দিস্ৰা ‘‘ন মযা এৰরূপো আকপ্পসম্পন্নো পব্বজিতো দিট্ঠপুব্বো, সন্তধম্মেন নাম এত্থ ভৰিতব্ব’’ন্তি সঞ্জাতপ্পসাদো পঞ্হং পুচ্ছিতুং আযস্মন্তং উদিক্খন্তো পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধি. থেরোপি লদ্ধপিণ্ডপাতো পরিভুঞ্জিতুং পতিরূপং ওকাসং গতো. পরিব্বাজকো অত্তনো পরিব্বাজকপীঠং পঞ্ঞাপেত্ৰা অদাসি. ভত্তকিচ্চপরিযোসানে চস্স অত্তনো কুণ্ডিকায উদকং অদাসি.
এৰং সো আচরিযৰত্তং কত্ৰা কতভত্তকিচ্চেন থেরেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘কো ৰা তে সত্থা, কস্স ৰা ত্ৰং ধম্মং রোচেসী’’তি পুচ্ছি. থেরো সম্মাসম্বুদ্ধং অপদিসি. পুন তেন ‘‘কিংৰাদী পনাযস্মতো সত্থা’’তি পুট্ঠো ‘‘ইমস্স সাসনস্স গম্ভীরতং দস্সেস্সামী’’তি অত্তনো নৰকভাৰং পৰেদেত্ৰা সঙ্খেপৰসেন চস্স সাসনধম্মং কথেন্তো ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৰা’’তি (মহাৰ. ৬০; অপ. থের ১.১.২৮৬; পেটকো. ৯) গাথমাহ. পরিব্বাজকো পঠমপদদ্ৰযমেৰ সুত্ৰা সহস্সনযসম্পন্নে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি, ইতরং পদদ্ৰযং সোতাপন্নকালে নিট্ঠাসি. গাথাপরিযোসানে পন সোতাপন্নো হুত্ৰা উপরি ৰিসেসে অপ্পৰত্তেন্তে ‘‘ভৰিস্সতি এত্থ কারণ’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা থেরং আহ – ‘‘মা, ভন্তে, উপরি ধম্মদেসনং ৰড্ঢযিত্থ, এত্তকমেৰ হোতু, কহং অম্হাকং সত্থা ৰসতী’’তি? ‘‘ৰেল়ুৰনে’’তি. ‘‘ভন্তে, তুম্হে পুরতো গচ্ছথ, অহং ময্হং সহাযকস্স কতপটিঞ্ঞং মোচেত্ৰা তং গহেত্ৰা আগমিস্সামী’’তি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা থেরং উয্যোজেত্ৰা পরিব্বাজকারামং অগমাসি.
কোলিতপরিব্বাজকো তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘মুখৰণ্ণো ন অঞ্ঞদিৰসেসু ৰিয, অদ্ধানেন অমতং অধিগতং ভৰিস্সতী’’তি তেনেৰস্স ৰিসেসাধিগমং সম্ভাৰেত্ৰা অমতাধিগমং পুচ্ছি. সোপিস্স ‘‘আমাৰুসো, অমতং অধিগত’’ন্তি পটিজানিত্ৰা তমেৰ গাথং অভাসি. গাথাপরিযোসানে কোলিতো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিত্ৰা আহ – ‘‘কহং নো সত্থা’’তি? ‘‘ৰেল়ুৰনে’’তি. ‘‘তেন হি, আৰুসো, আযাম, সত্থারং পস্সিস্সামা’’তি. উপতিস্সো সব্বকালম্পি আচরিযপূজকোৰ, তস্মা সঞ্চযস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা সত্থু গুণে পকাসেত্ৰা তম্পি সত্থু সন্তিকং নেতুকামো অহোসি. সো লাভাসাপকতো অন্তেৰাসিকভাৰং অনিচ্ছন্তো ‘‘ন সক্কোমি চাটি হুত্ৰা উদকসিঞ্চনং হোতু’’ন্তি পটিক্খিপি. তে অনেকেহি কারণেহি তং সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তা অত্তনো ওৰাদে ৰত্তমানেহি অড্ঢতেয্যসতেহি অন্তেৰাসিকেহি সদ্ধিং ৰেল়ুৰনং অগমংসু. সত্থা তে দূরতোৰ আগচ্ছন্তে দিস্ৰা ‘‘এতং মে সাৰকযুগং ভৰিস্সতি অগ্গং ভদ্দযুগ’’ন্তি ৰত্ৰা তেসং পরিসায চরিযৰসেন ধম্মং দেসেত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৰা এহিভিক্খুভাৰেন উপসম্পদং অদাসি. যথা তেসং, এৰং অগ্গসাৰকানম্পি ইদ্ধিমযপত্তচীৰরং আগতমেৰ. উপরিমগ্গত্তযকিচ্চং পন ন নিট্ঠাতি. কস্মা? সাৰকপারমীঞাণস্স মহন্ততায.
তেসু আযস্মা মহামোগ্গল্লানো পব্বজিতদিৰসতো সত্তমে দিৰসে মগধরট্ঠে কল্লৰালগামে সমণধম্মং করোন্তো থিনমিদ্ধে ওক্কন্তে সত্থারা সংৰেজিতো থিনমিদ্ধং ৰিনোদেত্ৰা ধাতুকম্মট্ঠানং (অ. নি. ৭.৬১) সুণন্তো এৰ উপরিমগ্গত্তযং অধিগন্ত্ৰা সাৰকপারমীঞাণস্স মত্থকং পাপুণি. আযস্মা সারিপুত্তো পব্বজিতদিৰসতো অড্ঢমাসং অতিক্কমিত্ৰা সত্থারা সদ্ধিং রাজগহে সূকরখতলেণে ৰিহরন্তো অত্তনো ভাগিনেয্যস্স দীঘনখপরিব্বাজকস্স ৰেদনাপরিগ্গহসুত্তন্তে (ম. নি. ২.২০১ আদযো) দেসিযমানে দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা পরস্স ৰড্ঢিতং ভত্তং ভুঞ্জন্তো ৰিয সাৰকপারমীঞাণস্স মত্থকং পাপুণি. ইতি দ্ৰিন্নম্পি অগ্গসাৰকানং সত্থু সমীপে এৰ সাৰকপারমীঞাণং মত্থকং পত্তং. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১.১৪১-৩৭৪) –
‘‘হিমৰন্তস্স অৰিদূরে, লম্বকো নাম পব্বতো;
অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা.
‘‘উত্তানকূলা নদিকা, সুপতিত্থা মনোরমা;
সুসুদ্ধপুলিনাকিণ্ণা, অৰিদূরে মমস্সমং.
‘‘অসক্খরা অপব্ভারা, সাদু অপ্পটিগন্ধিকা;
সন্দতী নদিকা তত্থ, সোভযন্তা মমস্সমং.
‘‘কুম্ভীলা মকরা চেত্থ, সুসুমারা চ কচ্ছপা;
চরন্তি নদিযা তত্থ, সোভযন্তা মমস্সমং.
‘‘পাঠীনা পাৰুসা মচ্ছা, বলজা মুঞ্জরোহিতা;
ৰগ্গল়া পপতাযন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং.
‘‘উভো কূলেসু নদিযা, পুপ্ফিনো ফলিনো দুমা;
উভতো অভিলম্বন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং.
‘‘অম্বা সালা চ তিলকা, পাটলী সিন্দুৰারকা;
দিব্বগন্ধা সম্পৰন্তি, পুপ্ফিতা মম অস্সমে.
‘‘চম্মকা সল়লা নীপা, নাগপুন্নাগকেতকা;
দিব্বগন্ধা সম্পৰন্তি, পুপ্ফিতা মম অস্সমে.
‘‘অতিমুত্তা অসোকা চ, ভগিনীমালা চ পুপ্ফিতা;
অঙ্কোলা বিম্বিজালা চ, পুপ্ফিতা মম অস্সমে.
‘‘কেতকা কন্দলি চেৰ, গোধুকা তিণসূলিকা;
দিব্বগন্ধং সম্পৰন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং.
‘‘কণিকারা কণ্ণিকা চ, অসনা অজ্জুনা বহূ;
দিব্বগন্ধং সম্পৰন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং.
‘‘পুন্নাগা গিরিপুন্নাগা, কোৰিল়ারা চ পুপ্ফিতা;
দিব্বগন্ধং সম্পৰন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং.
‘‘উদ্দালকা চ কুটজা, কদম্বা ৰকুলা বহূ;
দিব্বগন্ধং সম্পৰন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং.