১. খদিরৰনিযরেৰতত্থেরগাথাৰণ্ণনা
চুদ্দসকনিপাতে যদা অহন্তিআদিকা আযস্মতো খদিরৰনিযরেৰতত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? কামঞ্চিমস্স থেরস্স গাথা হেট্ঠা এককনিপাতে (থেরগা. অট্ঠ. ১. খদিরৰনিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা) আগতা. তত্থ পনস্স অত্তনো ভাগিনেয্যেসু সতিজননমত্তং দস্সিতন্তি তস্সা এককনিপাতে সঙ্গহো কতো. ইমা পন থেরস্স পব্বজিতকালতো পট্ঠায যাৰ পরিনিব্বানা পটিপত্তিপকাসিতা গাথা ইমস্মিং চুদ্দসকনিপাতে সঙ্গহং আরোপিতা. তত্থ অট্ঠুপ্পত্তি হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ. অযং পন ৰিসেসো – থেরো কির অরহত্তং পত্ৰা কালেন কালং সত্থু ধম্মসেনাপতিপ্পভূতীনং মহাথেরানঞ্চ উপট্ঠানং গন্ত্ৰা কতিপাহমেৰ তত্থ ৰসিত্ৰা খদিরৰনমেৰ পচ্চাগন্ত্ৰা ফলসমাপত্তিসুখেন ব্রহ্মৰিহারেহি চ ৰীতিনামেতি. এৰং গচ্ছন্তে কালে জিণ্ণো ৰুড্ঢো ৰযো অনুপ্পত্তো অহোসি. সো একদিৰসং বুদ্ধুপট্ঠানং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে সাৰত্থিযা অৰিদূরে অরঞ্ঞে ৰসি. তেন চ সমযেন চোরা নগরে কতকম্মা আরক্খমনুস্সেহি অনুবন্ধা পলাযন্তা থেরস্স সমীপে গহিতভণ্ডং ছড্ডেত্ৰা পলাযিংসু. মনুস্সা অনুধাৰন্তা থেরস্স সমীপে ভণ্ডং দিস্ৰা থেরং বন্ধিত্ৰা ‘‘চোরো’’তি সঞ্ঞায গহেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসুং, ‘‘অযং, দেৰ, চোরো’’তি. রাজা থেরং মুঞ্চাপেত্ৰা, ‘‘কিং, ভন্তে, তুম্হেহি ইদং চোরিককম্মং কতং ৰা, নো ৰা’’তি পুচ্ছি. থেরো কিঞ্চাপি জাতিতো পট্ঠায অত্তনা তাদিসং ন কতপুব্বং, তং পব্বজিততো পট্ঠায পন অকতভাৰস্স, সব্বসো কিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা তাদিসস্স করণে অভব্বতায পকাসনত্থং সমীপে ঠিতানং ভিক্খূনং রঞ্ঞো চ ধম্মং দেসেন্তো –
৬৪৫. ‘‘যদা অহং পব্বজিতো, অগারস্মানগারিযং;
নাভিজানামি সঙ্কপ্পং, অনরিযং দোসসংহিতং.
৬৪৬. ‘‘‘ইমে হঞ্ঞন্তু ৰজ্ঝন্তু, দুক্খং পপ্পোন্তু পাণিনো’;
সঙ্কপ্পং নাভিজানামি, ইমস্মিং দীঘমন্তরে.
৬৪৭. ‘‘মেত্তঞ্চ অভিজানামি, অপ্পমাণং সুভাৰিতং;
অনুপুব্বং পরিচিতং, যথা বুদ্ধেন দেসিতং.
৬৪৮. ‘‘সব্বমিত্তো সব্বসখো, সব্বভূতানুকম্পকো;
মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৰেমি, অব্যাপজ্জরতো সদা.
৬৪৯. ‘‘অসংহীরং অসংকুপ্পং, চিত্তং আমোদযামহং;
ব্রহ্মৰিহারং ভাৰেমি, অকাপুরিসসেৰিতং.
৬৫০. ‘‘অৰিতক্কং সমাপন্নো, সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকো;
অরিযেন তুণ্হীভাৰেন, উপেতো হোতি তাৰদে.
৬৫১. ‘‘যথাপি পব্বতো সেলো, অচলো সুপ্পতিট্ঠিতো;
এৰং মোহক্খযা ভিক্খু, পব্বতোৰ ন ৰেধতি.
৬৫২. ‘‘অনঙ্গণস্স পোসস্স, নিচ্চং সুচিগৰেসিনো;
ৰালগ্গমত্তং পাপস্স, অব্ভমত্তংৰ খাযতি.
৬৫৩. ‘‘নগরং যথা পচ্চন্তং, গুত্তং সন্তরবাহিরং;
এৰং গোপেথ অত্তানং, খণো ৰো মা উপচ্চগা.
৬৫৪. ‘‘নাভিনন্দামি মরণং, নাভিনন্দামি জীৰিতং;
কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, নিব্বিসং ভতকো যথা.
৬৫৫. ‘‘নাভিনন্দামি মরণং, নাভিনন্দামি জীৰিতং;
কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, সম্পজানো পতিস্সতো.
৬৫৬. ‘‘পরিচিণ্ণো মযা সত্থা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং;
ওহিতো গরুকো ভারো, ভৰনেত্তি সমূহতা.
৬৫৭. ‘‘যস্স চত্থায পব্বজিতো, অগারস্মানগারিযং;
সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, সব্বসংযোজনক্খযো.
৬৫৮. ‘‘সম্পাদেথপ্পমাদেন, এসা মে অনুসাসনী;
হন্দাহং পরিনিব্বিস্সং ৰিপ্পমুত্তোম্হি সব্বধী’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;
তত্থাযং অপুব্বপদৰণ্ণনা ইমস্মিং দীঘমন্তরেতি, যদা অহং পব্বজিতোম্হি, ততো পট্ঠায অযঞ্চ মে চরিমকালো, এতস্মিং দীঘমন্তরে কালে ‘‘ইদং ময্হং হোতূ’’তি অভিজ্ঝাৰসেন ৰা, ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তিআদিনা ব্যাপাদৰসেন ৰা অনরিযং দোসসংহিতং সঙ্কপ্পং নাভিজানামীতি যোজনা.
মেত্তঞ্চ অভিজানামীতি, মিজ্জতি সিনিয্হতি এতাযাতি মেত্তা, অব্যাপাদো. মেত্তা এতিস্সা অত্থীতি মেত্তা, মেত্তাভাৰনা মেত্তাব্রহ্মৰিহারো, তং মেত্তং. চ-সদ্দেন করুণং মুদিতং উপেক্খঞ্চাতি ইতরব্রহ্মৰিহারে সঙ্গণ্হাতি. অভিজানামীতি, অভিমুখতো জানামি. অধিগতঞ্হি ঝানং পচ্চৰেক্খতো পচ্চৰেক্খণঞাণস্স অভিমুখং হোতি. কীদিসন্তি আহ ‘‘অপ্পমাণ’’ন্তিআদি. তঞ্হি যথা বুদ্ধেন ভগৰতা দেসিতং, তথা অনোদিস্সকফরণৰসেন অপরিমাণসত্তারম্মণতায অপ্পমাণং. পগুণবলৰভাৰাপাদনেন সুট্ঠু ভাৰিতত্তা সুভাৰিতং. পঠমং মেত্তা, ততো করুণা, ততো মুদিতা, পচ্ছা উপেক্খাতি এৰং অনুপুব্বং অনুক্কমেন পরিচিতং আসেৰিতং, বহুলীকতং অভিজানামীতি যোজনা.
সব্বেসং সত্তানং মিত্তো, সব্বে ৰা তে ময্হং মিত্তাতি সব্বমিত্তো. মেত্তঞ্হি ভাৰেন্তো সত্তানং পিযো হোতি. সব্বসখোতি, এত্থাপি এসেৰ নযো. সব্বভূতানুকম্পকোতি, সব্বসত্তানং অনুগ্গণ্হনকো. মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৰেমীতি, মেত্তায সহিতং সম্পযুত্তং চিত্তং ৰিসেসতো ভাৰেমি, ৰড্ঢেমি, পকাসেমি ৰা অকথেন্তেপি ভাৰনায উক্কংসগতভাৰতো. ‘‘মেত্তং চিত্তঞ্চ ভাৰেমী’’তি ৰা পাঠো. তস্সত্থো হেট্ঠা ৰুত্তনযোৰ. অব্যাপজ্জরতোতি, অব্যাপজ্জে সত্তানং হিতূপসংহারে অভিরতো. সদাতি, সব্বকালং, তেন তত্থ সাতচ্চকিরিযং দস্সেতি.
অসংহীরন্তি ন সংহীরং, আসন্নপচ্চত্থিকেন রাগেন অনাকড্ঢনিযং. অসংকুপ্পন্তি ন কুপ্পং, দূরপচ্চত্থিকেন ব্যাপাদেন অকোপিযং, এৰংভূতং কত্ৰা মম মেত্তচিত্তং আমোদযামি অভিপ্পমোদযামি ব্রহ্মৰিহারং ভাৰেমি. অকাপুরিসসেৰিতন্তি, কাপুরিসেহি নীচজনেহি অসেৰিতং, অকাপুরিসেহি ৰা অরিযেহি বুদ্ধাদীহি সেৰিতং ব্রহ্মং সেট্ঠং নিদ্দোসং মেত্তাদিৰিহারং ভাৰেমি ৰড্ঢেমীতি অত্থো.
এৰং অত্তুদ্দেসৰসেন পঞ্চহি গাথাহি অত্তনো পটিপত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি তং অঞ্ঞাপদেসেন দস্সেন্তো ‘‘অৰিতক্ক’’ন্তিআদিনা চতস্সো গাথা অভাসি. তত্থ অৰিতক্কং সমাপন্নোতি, ৰিতক্কৰিরহিতং দুতিযাদিঝানং সমাপন্নো, এতেন থেরো ব্রহ্মৰিহারভাৰনায অঞ্ঞাপদেসেন অত্তনা দুতিযাদিঝানাধিগমমাহ. যস্মা পনাযং থেরো তমেৰ ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা একাসনেনেৰ অরহত্তং গণ্হি, তস্মা তমত্থং অঞ্ঞাপদেসেনেৰ দস্সেন্তো ‘‘অৰিতক্কং সমাপন্নো’’তি ৰত্ৰা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকো. অরিযেন তুণ্হীভাৰেন, উপেতো হোতি তাৰদে’’তি আহ. তত্থ ৰচীসঙ্খারাভাৰতো অৰিতক্কাৰিচারা সমাপত্তি ‘‘অরিযো তুণ্হীভাৰো’’তি ৰদন্তি. ‘‘সন্নিপতিতানং ৰো, ভিক্খৰে, দ্ৰযং করণীযং ধম্মী ৰা কথা অরিযো ৰা তুণ্হীভাৰো’’তি (ম. নি. ১.২৭৩) পন ৰচনতো যা কাচি সমাপত্তি অরিযো তুণ্হীভাৰো নাম. ইধ পন চতুত্থজ্ঝানিকা অগ্গফলসমাপত্তি অধিপ্পেতা.
ইদানি তস্সাধিগতত্তা লোকধম্মেহি অকম্পনীযতং উপমায পকাসেন্তো ‘‘যথাপি পব্বতো’’তি গাথমাহ. তত্থ যথাপি পব্বতো সেলোতি, যথা সিলামযো একঘনসেলো পব্বতো, ন পংসুপব্বতো ন মিস্সকপব্বতোতি অত্থো. অচলো সুপ্পতিট্ঠিতোতি, সুট্ঠু পতিট্ঠিতমূলো পকতিৰাতেহি অচলো অকম্পনীযো হোতি, তস্মা অরহত্তং নিব্বানঞ্চ এৰং মোহক্খযা ভিক্খু, পব্বতোৰ ন ৰেধতীতি মোহস্স অনৰসেসপ্পহানা, মোহমূলকত্তা চ সব্বাকুসলানং পহীনসব্বাকুসলো ভিক্খু যথা সো পব্বতো পকতিৰাতেহি, এৰং লোকধম্মেহি ন ৰেধতি ন কম্পতি, মোহক্খযোতি ৰা যস্মা অরহত্তং নিব্বানঞ্চ ৰুচ্চতি, তস্মা মোহক্খযাতি মোহক্খযস্স হেতু নিব্বানস্স অরহত্তস্স চ অধিগতত্তা চতূসু অরিযসচ্চেসু সুপ্পতিট্ঠিতো অসমাপন্নকালেপি পব্বতো ৰিয ন ৰেধতি, পগেৰ সমাপন্নকালেতি অধিপ্পাযো.
ইদানি পাপং নামেতং অসুচিসীলো এৰ সমাচরতি, ন চ সুচিসীলো, সুচিসীলস্স পন তং অণুমত্তম্পি ভারিযং হুত্ৰা উপট্ঠাতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনঙ্গণস্সা’’তিআদিগাথমাহ. তস্সত্থো – রাগাদিঅঙ্গণাভাৰতো অনঙ্গণস্স সব্বকালং সুচিঅনৰজ্জধম্মে এৰ গৰেসন্তস্স সপ্পুরিসস্স ৰালগ্গমত্তং কেসগ্গমত্তং পাপস্স লেসমত্তম্পি সকলং লোকধাতুং ফরিত্ৰা ঠিতং অব্ভমত্তং হুত্ৰা উপট্ঠাতি, তস্মা ন এৰরূপে কম্মে মাদিসা আসঙ্কিতব্বাতি অধিপ্পাযো.
যস্মা নিক্কিলেসেসুপি অন্ধবালা এৰরূপে অপৰাদে সমুট্ঠাপেন্তি, তস্মা অত্থকামেহি সক্কচ্চং অত্তা রক্খিতব্বোতি ওৰাদং দেন্তো ‘‘নগরং যথা’’তিআদিগাথমাহ. তস্সত্থো – যথা পন পচ্চন্তনগরৰাসীহি মনুস্সেহি পচ্চন্তং নগরং দ্ৰারপাকারাদীনি থিরানি করোন্তেহি সঅন্তরং, উদ্দাপপরিখাদীনি থিরানি করোন্তেহি সবাহিরন্তি সন্তরবাহিরং গুত্তং করীযতি, এৰং তুম্হেহিপি সতিং উপট্ঠপেত্ৰা অজ্ঝত্তিকানি ছ দ্ৰারানি পিদহিত্ৰা দ্ৰাররক্খিতং সতিং অৰিস্সজ্জেত্ৰা যথা গয্হমানানি বাহিরানি ছ আযতনানি অজ্ঝত্তিকানি উপঘাতায সংৰত্তন্তি, তথা অগ্গহণেন তানিপি থিরানি কত্ৰা তেসং অপ্পৰেসায দ্ৰাররক্খিতং সতিং অপ্পহায ৰিচরন্তা অত্তানং গোপেথ. কস্মা? খণো ৰো মা উপচ্চগা. যো হি এৰং অত্তানং ন গোপেতি, তং পুগ্গলং বুদ্ধুপ্পাদক্খণো, মনুস্সত্তভাৰক্খণো, মজ্ঝিমদেসে উপ্পত্তিক্খণো, সম্মাদিট্ঠিযা পটিলদ্ধক্খণো, ছন্নং আযতনানং অৰেকল্লক্খণোতি সব্বোপি অযং খণো অতিক্কমতি, সো খণো তুম্হে মা অতিক্কমতূতি.
এৰং থেরো ইমায গাথায সরাজিকং পরিসং ভিক্খূ চ ওৰদিত্ৰা পুন মরণে জীৰিতে চ অত্তনো সমচিত্ততং কতকিচ্চতঞ্চ পকাসেন্তো ‘‘নাভিনন্দামি মরণ’’ন্তিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ (থেরগা. অট্ঠ. ২.৬০৭).
এৰং পন ৰত্ৰা অত্তনো পরিনিব্বানকালং উপট্ঠিতং দিস্ৰা সঙ্খেপেনেৰ নেসং ওৰাদং দত্ৰা পরিনিব্বানং পৰেদেন্তো ওসানগাথমাহ. তত্থ সম্পাদেথপ্পমাদেনাতি সম্পাদেতব্বং দানসীলাদিং অপ্পমাদেন সম্পাদেথ, দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপভেদে গহট্ঠৰত্তে সীলানুরক্খণে সমথঅনুযোগে ৰিপস্সনাভাৰনায চ অপ্পমত্তা হোথ. এসা মে অনুসাসনীতি দানসীলাদীসু ন পমজ্জথাতি এসা মম অনুসিট্ঠি ওৰাদো.
এৰং সিখাপত্তং পরহিতপটিপত্তিং দীপেত্ৰা অত্তহিতপটিপত্তিযাপি মত্থকং গণ্হন্তো ‘‘হন্দাহং পরিনিব্বিস্সং, ৰিপ্পমুত্তোম্হি সব্বধী’’তি আহ. তত্থ ৰিপ্পমুত্তোম্হি সব্বধীতি সব্বসো কিলেসেহি ভৰেহি চ ৰিপ্পমুত্তো অম্হি, তস্মা একংসেন পরিনিব্বাযিস্সামীতি.
এৰং পন ৰত্ৰা আকাসে পল্লঙ্কেন নিসিন্নো তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা পজ্জলন্তো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি.
খদিরৰনিযরেৰতত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.