১৪. চুদ্দসকনিপাতো

১. খদিরৰনিযরেৰতত্থেরগাথাৰণ্ণনা

চুদ্দসকনিপাতে যদা অহন্তিআদিকা আযস্মতো খদিরৰনিযরেৰতত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? কামঞ্চিমস্স থেরস্স গাথা হেট্ঠা এককনিপাতে (থেরগা. অট্ঠ. ১. খদিরৰনিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা) আগতা. তত্থ পনস্স অত্তনো ভাগিনেয্যেসু সতিজননমত্তং দস্সিতন্তি তস্সা এককনিপাতে সঙ্গহো কতো. ইমা পন থেরস্স পব্বজিতকালতো পট্ঠায যাৰ পরিনিব্বানা পটিপত্তিপকাসিতা গাথা ইমস্মিং চুদ্দসকনিপাতে সঙ্গহং আরোপিতা. তত্থ অট্ঠুপ্পত্তি হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ. অযং পন ৰিসেসো – থেরো কির অরহত্তং পত্ৰা কালেন কালং সত্থু ধম্মসেনাপতিপ্পভূতীনং মহাথেরানঞ্চ উপট্ঠানং গন্ত্ৰা কতিপাহমেৰ তত্থ ৰসিত্ৰা খদিরৰনমেৰ পচ্চাগন্ত্ৰা ফলসমাপত্তিসুখেন ব্রহ্মৰিহারেহি চ ৰীতিনামেতি. এৰং গচ্ছন্তে কালে জিণ্ণো ৰুড্ঢো ৰযো অনুপ্পত্তো অহোসি. সো একদিৰসং বুদ্ধুপট্ঠানং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে সাৰত্থিযা অৰিদূরে অরঞ্ঞে ৰসি. তেন চ সমযেন চোরা নগরে কতকম্মা আরক্খমনুস্সেহি অনুবন্ধা পলাযন্তা থেরস্স সমীপে গহিতভণ্ডং ছড্ডেত্ৰা পলাযিংসু. মনুস্সা অনুধাৰন্তা থেরস্স সমীপে ভণ্ডং দিস্ৰা থেরং বন্ধিত্ৰা ‘‘চোরো’’তি সঞ্ঞায গহেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসুং, ‘‘অযং, দেৰ, চোরো’’তি. রাজা থেরং মুঞ্চাপেত্ৰা, ‘‘কিং, ভন্তে, তুম্হেহি ইদং চোরিককম্মং কতং ৰা, নো ৰা’’তি পুচ্ছি. থেরো কিঞ্চাপি জাতিতো পট্ঠায অত্তনা তাদিসং ন কতপুব্বং, তং পব্বজিততো পট্ঠায পন অকতভাৰস্স, সব্বসো কিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা তাদিসস্স করণে অভব্বতায পকাসনত্থং সমীপে ঠিতানং ভিক্খূনং রঞ্ঞো চ ধম্মং দেসেন্তো –

৬৪৫. ‘‘যদা অহং পব্বজিতো, অগারস্মানগারিযং;

নাভিজানামি সঙ্কপ্পং, অনরিযং দোসসংহিতং.

৬৪৬. ‘‘‘ইমে হঞ্ঞন্তু ৰজ্ঝন্তু, দুক্খং পপ্পোন্তু পাণিনো’;

সঙ্কপ্পং নাভিজানামি, ইমস্মিং দীঘমন্তরে.

৬৪৭. ‘‘মেত্তঞ্চ অভিজানামি, অপ্পমাণং সুভাৰিতং;

অনুপুব্বং পরিচিতং, যথা বুদ্ধেন দেসিতং.

৬৪৮. ‘‘সব্বমিত্তো সব্বসখো, সব্বভূতানুকম্পকো;

মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৰেমি, অব্যাপজ্জরতো সদা.

৬৪৯. ‘‘অসংহীরং অসংকুপ্পং, চিত্তং আমোদযামহং;

ব্রহ্মৰিহারং ভাৰেমি, অকাপুরিসসেৰিতং.

৬৫০. ‘‘অৰিতক্কং সমাপন্নো, সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকো;

অরিযেন তুণ্হীভাৰেন, উপেতো হোতি তাৰদে.

৬৫১. ‘‘যথাপি পব্বতো সেলো, অচলো সুপ্পতিট্ঠিতো;

এৰং মোহক্খযা ভিক্খু, পব্বতোৰ ন ৰেধতি.

৬৫২. ‘‘অনঙ্গণস্স পোসস্স, নিচ্চং সুচিগৰেসিনো;

ৰালগ্গমত্তং পাপস্স, অব্ভমত্তংৰ খাযতি.

৬৫৩. ‘‘নগরং যথা পচ্চন্তং, গুত্তং সন্তরবাহিরং;

এৰং গোপেথ অত্তানং, খণো ৰো মা উপচ্চগা.

৬৫৪. ‘‘নাভিনন্দামি মরণং, নাভিনন্দামি জীৰিতং;

কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, নিব্বিসং ভতকো যথা.

৬৫৫. ‘‘নাভিনন্দামি মরণং, নাভিনন্দামি জীৰিতং;

কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, সম্পজানো পতিস্সতো.

৬৫৬. ‘‘পরিচিণ্ণো মযা সত্থা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং;

ওহিতো গরুকো ভারো, ভৰনেত্তি সমূহতা.

৬৫৭. ‘‘যস্স চত্থায পব্বজিতো, অগারস্মানগারিযং;

সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, সব্বসংযোজনক্খযো.

৬৫৮. ‘‘সম্পাদেথপ্পমাদেন, এসা মে অনুসাসনী;

হন্দাহং পরিনিব্বিস্সং ৰিপ্পমুত্তোম্হি সব্বধী’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;

তত্থাযং অপুব্বপদৰণ্ণনা ইমস্মিং দীঘমন্তরেতি, যদা অহং পব্বজিতোম্হি, ততো পট্ঠায অযঞ্চ মে চরিমকালো, এতস্মিং দীঘমন্তরে কালে ‘‘ইদং ময্হং হোতূ’’তি অভিজ্ঝাৰসেন ৰা, ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তিআদিনা ব্যাপাদৰসেন ৰা অনরিযং দোসসংহিতং সঙ্কপ্পং নাভিজানামীতি যোজনা.

মেত্তঞ্চ অভিজানামীতি, মিজ্জতি সিনিয্হতি এতাযাতি মেত্তা, অব্যাপাদো. মেত্তা এতিস্সা অত্থীতি মেত্তা, মেত্তাভাৰনা মেত্তাব্রহ্মৰিহারো, তং মেত্তং. চ-সদ্দেন করুণং মুদিতং উপেক্খঞ্চাতি ইতরব্রহ্মৰিহারে সঙ্গণ্হাতি. অভিজানামীতি, অভিমুখতো জানামি. অধিগতঞ্হি ঝানং পচ্চৰেক্খতো পচ্চৰেক্খণঞাণস্স অভিমুখং হোতি. কীদিসন্তি আহ ‘‘অপ্পমাণ’’ন্তিআদি. তঞ্হি যথা বুদ্ধেন ভগৰতা দেসিতং, তথা অনোদিস্সকফরণৰসেন অপরিমাণসত্তারম্মণতায অপ্পমাণং. পগুণবলৰভাৰাপাদনেন সুট্ঠু ভাৰিতত্তা সুভাৰিতং. পঠমং মেত্তা, ততো করুণা, ততো মুদিতা, পচ্ছা উপেক্খাতি এৰং অনুপুব্বং অনুক্কমেন পরিচিতং আসেৰিতং, বহুলীকতং অভিজানামীতি যোজনা.

সব্বেসং সত্তানং মিত্তো, সব্বে ৰা তে ময্হং মিত্তাতি সব্বমিত্তো. মেত্তঞ্হি ভাৰেন্তো সত্তানং পিযো হোতি. সব্বসখোতি, এত্থাপি এসেৰ নযো. সব্বভূতানুকম্পকোতি, সব্বসত্তানং অনুগ্গণ্হনকো. মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৰেমীতি, মেত্তায সহিতং সম্পযুত্তং চিত্তং ৰিসেসতো ভাৰেমি, ৰড্ঢেমি, পকাসেমি ৰা অকথেন্তেপি ভাৰনায উক্কংসগতভাৰতো. ‘‘মেত্তং চিত্তঞ্চ ভাৰেমী’’তি ৰা পাঠো. তস্সত্থো হেট্ঠা ৰুত্তনযোৰ. অব্যাপজ্জরতোতি, অব্যাপজ্জে সত্তানং হিতূপসংহারে অভিরতো. সদাতি, সব্বকালং, তেন তত্থ সাতচ্চকিরিযং দস্সেতি.

অসংহীরন্তি ন সংহীরং, আসন্নপচ্চত্থিকেন রাগেন অনাকড্ঢনিযং. অসংকুপ্পন্তি ন কুপ্পং, দূরপচ্চত্থিকেন ব্যাপাদেন অকোপিযং, এৰংভূতং কত্ৰা মম মেত্তচিত্তং আমোদযামি অভিপ্পমোদযামি ব্রহ্মৰিহারং ভাৰেমি. অকাপুরিসসেৰিতন্তি, কাপুরিসেহি নীচজনেহি অসেৰিতং, অকাপুরিসেহি ৰা অরিযেহি বুদ্ধাদীহি সেৰিতং ব্রহ্মং সেট্ঠং নিদ্দোসং মেত্তাদিৰিহারং ভাৰেমি ৰড্ঢেমীতি অত্থো.

এৰং অত্তুদ্দেসৰসেন পঞ্চহি গাথাহি অত্তনো পটিপত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি তং অঞ্ঞাপদেসেন দস্সেন্তো ‘‘অৰিতক্ক’’ন্তিআদিনা চতস্সো গাথা অভাসি. তত্থ অৰিতক্কং সমাপন্নোতি, ৰিতক্কৰিরহিতং দুতিযাদিঝানং সমাপন্নো, এতেন থেরো ব্রহ্মৰিহারভাৰনায অঞ্ঞাপদেসেন অত্তনা দুতিযাদিঝানাধিগমমাহ. যস্মা পনাযং থেরো তমেৰ ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা একাসনেনেৰ অরহত্তং গণ্হি, তস্মা তমত্থং অঞ্ঞাপদেসেনেৰ দস্সেন্তো ‘‘অৰিতক্কং সমাপন্নো’’তি ৰত্ৰা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকো. অরিযেন তুণ্হীভাৰেন, উপেতো হোতি তাৰদে’’তি আহ. তত্থ ৰচীসঙ্খারাভাৰতো অৰিতক্কাৰিচারা সমাপত্তি ‘‘অরিযো তুণ্হীভাৰো’’তি ৰদন্তি. ‘‘সন্নিপতিতানং ৰো, ভিক্খৰে, দ্ৰযং করণীযং ধম্মী ৰা কথা অরিযো ৰা তুণ্হীভাৰো’’তি (ম. নি. ১.২৭৩) পন ৰচনতো যা কাচি সমাপত্তি অরিযো তুণ্হীভাৰো নাম. ইধ পন চতুত্থজ্ঝানিকা অগ্গফলসমাপত্তি অধিপ্পেতা.

ইদানি তস্সাধিগতত্তা লোকধম্মেহি অকম্পনীযতং উপমায পকাসেন্তো ‘‘যথাপি পব্বতো’’তি গাথমাহ. তত্থ যথাপি পব্বতো সেলোতি, যথা সিলামযো একঘনসেলো পব্বতো, ন পংসুপব্বতো ন মিস্সকপব্বতোতি অত্থো. অচলো সুপ্পতিট্ঠিতোতি, সুট্ঠু পতিট্ঠিতমূলো পকতিৰাতেহি অচলো অকম্পনীযো হোতি, তস্মা অরহত্তং নিব্বানঞ্চ এৰং মোহক্খযা ভিক্খু, পব্বতোৰ ন ৰেধতীতি মোহস্স অনৰসেসপ্পহানা, মোহমূলকত্তা চ সব্বাকুসলানং পহীনসব্বাকুসলো ভিক্খু যথা সো পব্বতো পকতিৰাতেহি, এৰং লোকধম্মেহি ন ৰেধতি ন কম্পতি, মোহক্খযোতি ৰা যস্মা অরহত্তং নিব্বানঞ্চ ৰুচ্চতি, তস্মা মোহক্খযাতি মোহক্খযস্স হেতু নিব্বানস্স অরহত্তস্স চ অধিগতত্তা চতূসু অরিযসচ্চেসু সুপ্পতিট্ঠিতো অসমাপন্নকালেপি পব্বতো ৰিয ন ৰেধতি, পগেৰ সমাপন্নকালেতি অধিপ্পাযো.

ইদানি পাপং নামেতং অসুচিসীলো এৰ সমাচরতি, ন চ সুচিসীলো, সুচিসীলস্স পন তং অণুমত্তম্পি ভারিযং হুত্ৰা উপট্ঠাতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনঙ্গণস্সা’’তিআদিগাথমাহ. তস্সত্থো – রাগাদিঅঙ্গণাভাৰতো অনঙ্গণস্স সব্বকালং সুচিঅনৰজ্জধম্মে এৰ গৰেসন্তস্স সপ্পুরিসস্স ৰালগ্গমত্তং কেসগ্গমত্তং পাপস্স লেসমত্তম্পি সকলং লোকধাতুং ফরিত্ৰা ঠিতং অব্ভমত্তং হুত্ৰা উপট্ঠাতি, তস্মা ন এৰরূপে কম্মে মাদিসা আসঙ্কিতব্বাতি অধিপ্পাযো.

যস্মা নিক্কিলেসেসুপি অন্ধবালা এৰরূপে অপৰাদে সমুট্ঠাপেন্তি, তস্মা অত্থকামেহি সক্কচ্চং অত্তা রক্খিতব্বোতি ওৰাদং দেন্তো ‘‘নগরং যথা’’তিআদিগাথমাহ. তস্সত্থো – যথা পন পচ্চন্তনগরৰাসীহি মনুস্সেহি পচ্চন্তং নগরং দ্ৰারপাকারাদীনি থিরানি করোন্তেহি সঅন্তরং, উদ্দাপপরিখাদীনি থিরানি করোন্তেহি সবাহিরন্তি সন্তরবাহিরং গুত্তং করীযতি, এৰং তুম্হেহিপি সতিং উপট্ঠপেত্ৰা অজ্ঝত্তিকানি ছ দ্ৰারানি পিদহিত্ৰা দ্ৰাররক্খিতং সতিং অৰিস্সজ্জেত্ৰা যথা গয্হমানানি বাহিরানি ছ আযতনানি অজ্ঝত্তিকানি উপঘাতায সংৰত্তন্তি, তথা অগ্গহণেন তানিপি থিরানি কত্ৰা তেসং অপ্পৰেসায দ্ৰাররক্খিতং সতিং অপ্পহায ৰিচরন্তা অত্তানং গোপেথ. কস্মা? খণো ৰো মা উপচ্চগা. যো হি এৰং অত্তানং ন গোপেতি, তং পুগ্গলং বুদ্ধুপ্পাদক্খণো, মনুস্সত্তভাৰক্খণো, মজ্ঝিমদেসে উপ্পত্তিক্খণো, সম্মাদিট্ঠিযা পটিলদ্ধক্খণো, ছন্নং আযতনানং অৰেকল্লক্খণোতি সব্বোপি অযং খণো অতিক্কমতি, সো খণো তুম্হে মা অতিক্কমতূতি.

এৰং থেরো ইমায গাথায সরাজিকং পরিসং ভিক্খূ চ ওৰদিত্ৰা পুন মরণে জীৰিতে চ অত্তনো সমচিত্ততং কতকিচ্চতঞ্চ পকাসেন্তো ‘‘নাভিনন্দামি মরণ’’ন্তিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ (থেরগা. অট্ঠ. ২.৬০৭).

এৰং পন ৰত্ৰা অত্তনো পরিনিব্বানকালং উপট্ঠিতং দিস্ৰা সঙ্খেপেনেৰ নেসং ওৰাদং দত্ৰা পরিনিব্বানং পৰেদেন্তো ওসানগাথমাহ. তত্থ সম্পাদেথপ্পমাদেনাতি সম্পাদেতব্বং দানসীলাদিং অপ্পমাদেন সম্পাদেথ, দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপভেদে গহট্ঠৰত্তে সীলানুরক্খণে সমথঅনুযোগে ৰিপস্সনাভাৰনায চ অপ্পমত্তা হোথ. এসা মে অনুসাসনীতি দানসীলাদীসু ন পমজ্জথাতি এসা মম অনুসিট্ঠি ওৰাদো.

এৰং সিখাপত্তং পরহিতপটিপত্তিং দীপেত্ৰা অত্তহিতপটিপত্তিযাপি মত্থকং গণ্হন্তো ‘‘হন্দাহং পরিনিব্বিস্সং, ৰিপ্পমুত্তোম্হি সব্বধী’’তি আহ. তত্থ ৰিপ্পমুত্তোম্হি সব্বধীতি সব্বসো কিলেসেহি ভৰেহি চ ৰিপ্পমুত্তো অম্হি, তস্মা একংসেন পরিনিব্বাযিস্সামীতি.

এৰং পন ৰত্ৰা আকাসে পল্লঙ্কেন নিসিন্নো তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা পজ্জলন্তো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি.

খদিরৰনিযরেৰতত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. গোদত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা

যথাপি ভদ্দোতিআদিকা আযস্মতো গোদত্তত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং সত্থৰাহকুলে নিব্বত্তো. গোদত্তোতি নামেন ৰযপ্পত্তো পিতরি কালঙ্কতে কুটুম্বং সণ্ঠপেন্তো পঞ্চহি সকটসতেহি ভণ্ডং আদায অপরাপরং সঞ্চরিত্ৰা ৰাণিজ্জেন জীৰিকং কপ্পেতি যথাৰিভৰং পুঞ্ঞানিপি করোতি. সো একদিৰসং অন্তরামগ্গে ধুরে যুত্তগোণে ৰহিতুং অসক্কোন্তে পতিতে মনুস্সেসু তং ৰুট্ঠাপেতুং অসক্কোন্তেসু সযমেৰ গন্ত্ৰা তং নঙ্গুট্ঠে গাল়্হং ৰিজ্ঝি. গোণো ‘‘অযং অসপ্পুরিসো মম বলাবলং অজানন্তো গাল়্হং ৰিজ্ঝতী’’তি কুদ্ধো মনুস্সৰাচায, ‘‘ভো গোদত্ত, অহং এত্তকং কালং অত্তনো বলং অনিগুহন্তো তুয্হং ভারং ৰহিং, অজ্জ পন অসমত্থভাৰেন পতিতং মং অতিৰিয বাধসি, হোতু, ইতো চৰিত্ৰা নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে তং বাধেতুং সমত্থো পটিসত্তু ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনানুরূপেন অক্কোসি. তং সুত্ৰা গোদত্তো ‘‘এৰং নাম সত্তে বাধেত্ৰা কিং ইমায জীৰিকাযা’’তি সংৰেগজাতো সব্বং ৰিভৰং পহায অঞ্ঞতরস্স মহাথেরস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ অরহত্তং পত্ৰা সমাপত্তিসুখেন ৰীতিনামেন্তো একদিৰসং অত্তনো সন্তিকং উপগতানং গহট্ঠপব্বজিতানং অরিযগণানং লোকধম্মে আরব্ভ ধম্মং কথেন্তো –

৬৫৯. ‘‘যথাপি ভদ্দো আজঞ্ঞো, ধুরে যুত্তো ধুরস্সহো;

মথিতো অতিভারেন, সংযুগং নাতিৰত্ততি.

৬৬০. ‘‘এৰং পঞ্ঞায যে তিত্তা, সমুদ্দো ৰারিনা যথা;

ন পরে অতিমঞ্ঞন্তি, অরিযধম্মোৰ পাণিনং.

৬৬১. ‘‘কালে কালৰসং পত্তা, ভৰাভৰৰসং গতা;

নরা দুক্খং নিগচ্ছন্তি, তেধ সোচন্তি মাণৰা.

৬৬২. ‘‘উন্নতা সুখধম্মেন, দুক্খধম্মেন চোনতা;

দ্ৰযেন বালা হঞ্ঞন্তি, যথাভূতং অদস্সিনো.

৬৬৩. ‘‘যে চ দুক্খে সুখস্মিঞ্চ, মজ্ঝে সিব্বিনিমচ্চগূ;

ঠিতা তে ইন্দখীলোৰ, ন তে উন্নতওনতা.

৬৬৪. ‘‘ন হেৰ লাভে নালাভে, ন যসে ন চ কিত্তিযা;

ন নিন্দাযং পসংসায, ন তে দুক্খে সুখম্হি চ.

৬৬৫. ‘‘সব্বত্থ তে ন লিম্পন্তি, উদবিন্দুৰ পোক্খরে;

সব্বত্থ সুখিতা ধীরা, সব্বত্থ অপরাজিতা.

৬৬৬. ‘‘ধম্মেন চ অলাভো যো, যো চ লাভো অধম্মিকো;

অলাভো ধম্মিকো সেয্যো, যঞ্চে লাভো অধম্মিকো.

৬৬৭. ‘‘যসো চ অপ্পবুদ্ধীনং, ৰিঞ্ঞূনং অযসো চ যো;

অযসোৰ সেয্যো ৰিঞ্ঞূনং, ন যসো অপ্পবুদ্ধিনং.

৬৬৮. ‘‘দুম্মেধেহি পসংসা চ, ৰিঞ্ঞূহি গরহা চ যা;

গরহাৰ সেয্যো ৰিঞ্ঞূহি, যঞ্চে বালপ্পসংসনা.

৬৬৯. ‘‘সুখঞ্চ কামমযিকং, দুক্খঞ্চ পৰিৰেকিযং;

পৰিৰেকদুক্খং সেয্যো, যঞ্চে কামমযং সুখং.

৬৭০. ‘‘জীৰিতঞ্চ অধম্মেন, ধম্মেন মরণঞ্চ যং;

মরণং ধম্মিকং সেয্যো, যঞ্চে জীৰে অধম্মিকং.

৬৭১. ‘‘কামকোপপ্পহীনা যে, সন্তচিত্তা ভৰাভৰে;

চরন্তি লোকে অসিতা, নত্থি তেসং পিযাপিযং.

৬৭২. ‘‘ভাৰযিত্ৰান বোজ্ঝঙ্গে, ইন্দ্রিযানি বলানি চ;

পপ্পুয্য পরমং সন্তিং, পরিনিব্বন্তিনাসৰা’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;

তত্থ আজঞ্ঞোতি, উসভাজানীযো. ধুরে যুত্তোতি, সকটধুরে যোজিতো. ধুরস্সহোতি, ধুরৰাহো. গাথাসুখত্থঞ্চেত্থ দ্ৰিসকারতো নিদ্দেসো কতো, সকটভারং ৰহিতুং সমত্থোতি অত্থো. মথিতো অতিভারেনাতি, অতিভারেন গরুভারেন পীল়িতো. ‘‘মদ্দিতো’’তিপি পাল়ি, সো এৰত্থো. সংযুগন্তি, অত্তনো খন্ধে ঠপিতং যুগং নাতিৰত্ততি ন অতিক্কামেতি, সম্মা যো উদ্ধরিত্ৰা ধুরং ছড্ডেত্ৰা ন তিট্ঠতি. এৰন্তি যথা সো ধোরয্হো অত্তনো ভদ্রাজানীযতায অত্তনো ধীরৰীরতায অত্তনো ভারং নাতিৰত্ততি ন পরিচ্চজতি, এৰং যে ৰারিনা ৰিয মহাসমুদ্দো লোকিযলোকুত্তরায পঞ্ঞায তিত্তা ধাতা পরিপুণ্ণা, তে পরে নিহীনপঞ্ঞে ন অতিমঞ্ঞন্তি, ন পরিভৰন্তি. তত্থ কারণমাহ ‘‘অরিযধম্মোৰ পাণিন’’ন্তি, পাণিনং সত্তেসু অযং অরিযানং ধম্মো যদিদং তেসং পঞ্ঞায পারিপূরিং গতত্তা লাভাদিনা অত্তানুক্কংসনং ৰিয অলাভাদিনা পরেসং অৰম্ভনং.

এৰং পঞ্ঞাপারিপূরিযা অরিযানং সুখৰিহারং দস্সেত্ৰা তদভাৰতো অনরিযানং দুক্খৰিহারং দস্সেতুং ‘‘কালে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কালেতি লাভালাভাদিনা সমঙ্গীভূতকালে. কালৰসং পত্তাতি লাভাদিকালস্স চ ৰসং উপগতা, লাভাদিনা সোমনস্সিতা অলাভাদিনা চ দোমনস্সিতাতি অত্থো. ভৰাভৰৰসং গতাতি ভৰস্স অভৰস্স চ ৰসং উপগতা ৰুদ্ধিহানিযো অনুৰত্তন্তা তে. নরা দুক্খং নিগচ্ছন্তি, তেধ সোচন্তি মাণৰাতি তে নরা ‘‘মাণৰা’’তি লদ্ধনামা সত্তা লাভালাভাদিৰসেন ৰুদ্ধিহানিৰসেন অনুরোধপটিৰিরোধং আপন্না ইধলোকে সোচন্তি, পরলোকে চ নিরযাদিদুক্খং গচ্ছন্তি পাপুণন্তীতি অত্থো.

‘‘উন্নতা’’তিআদিনাপি লোকধম্মৰসেন সত্তানং অনত্থপ্পত্তিমেৰ দস্সেতি. তত্থ উন্নতা সুখধম্মেনাতি সুখহেতুনা সুখপচ্চযেন ভোগসম্পত্তিআদিনা উন্নতিং গতা, ভোগমদাদিনা মত্তাতি অত্থো. দুক্খধম্মেন চোনতাতি দুক্খহেতুনা দুক্খপচ্চযেন ভোগৰিপত্তিআদিনা নিহীনতং গতা দালিদ্দিযাদিনা কাপঞ্ঞতং পত্তা. দ্ৰযেনাতি যথাৰুত্তেন উন্নতিওনতিদ্ৰযেন লাভালাভাদিদ্ৰযেন ৰা বালপুথুজ্জনা হঞ্ঞন্তি, অনুরোধপটিৰিরোধৰসেন ৰিবাধীযন্তি পীল়িযন্তি. কস্মা? যথাভূতং অদস্সিনো যস্মা তে ধম্মসভাৰং যাথাৰতো নব্ভঞ্ঞংসু, পরিঞ্ঞাতক্খন্ধা পহীনকিলেসা চ ন হোন্তি, তস্মাতি অত্থো. ‘‘যথাভূতং অদস্সনা’’তিপি পঠন্তি, অদস্সনহেতূতি অত্থো. যে চ দুক্খে সুখস্মিঞ্চ, মজ্ঝে সিব্বিনিমচ্চগূতি যে পন অরিযা দুক্খৰেদনায সুখৰেদনায মজ্ঝত্ততাৰেদনায চ তপ্পটিবদ্ধং ছন্দরাগভূতং সিব্বিনিং তণ্হং অগ্গমগ্গাধিগমেন অচ্চগূ অতিক্কমিংসু, তে ইন্দখীলো ৰিয ৰাতেহি লোকধম্মেহি অসম্পকম্পিযা ঠিতা, ন তে উন্নতওনতা, কদাচিপি উন্নতা ৰা ওনতা ৰা ন হোন্তি সব্বসো অনুনযপটিঘাভাৰতো.

এৰং ৰেদনাধিট্ঠানং অরহতো অনুপলেপং দস্সেত্ৰা ইদানি লোকধম্মে ৰিভজিত্ৰা সব্বত্থকমেৰস্স অনুপলেপং দস্সেন্তো ‘‘ন হেৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ লাভেতি চীৰরাদীনং পচ্চযানং পটিলাভে. অলাভেতি তেসংযেৰ অপ্পটিলাভে অপগমে. ন যসেতি পরিৰারহানিযং অকিত্তিযঞ্চ. কিত্তিযাতি পরম্মুখা কিত্তনে পত্থটযসতাযং. নিন্দাযন্তি সম্মুখা গরহাযং. পসংসাযন্তি, পচ্চক্খতো গুণাভিত্থৰনে. দুক্খেতি দুক্খে উপ্পন্নে. সুখেতি এত্থাপি এসেৰ নযো.

সব্বত্থাতি সব্বস্মিং যথাৰুত্তে অট্ঠৰিধেপি লোকধম্মে, সব্বত্থ ৰা রূপাদিকে ৰিসযে তে খীণাসৰা ন লিম্পন্তি সব্বসো পহীনকিলেসত্তা. যথা কিং? উদবিন্দুৰ পোক্খরে যথা কমলদলে জলবিন্দু অল্লীযিত্ৰা ঠিতম্পি তেন ন লিম্পতি, জলবিন্দুনা চ কমলদলং, অঞ্ঞদত্থু ৰিসংসট্ঠমেৰ, এৰমেতেপি উপট্ঠিতে লাভাদিকে, আপাথগতে রূপাদিআরম্মণে চ ৰিসংসট্ঠা এৰং. ততো এৰ ধীরা পণ্ডিতা সব্বত্থ লাভাদীসু ঞাণমুখেন পিযনিমিত্তানং সোকাদীনঞ্চ অভাৰতো সুখিতা লাভাদীহি চ অনভিভৰনীযতো সব্বত্থ অপরাজিতাৰ হোন্তি.

ইদানি লাভালাভাদীসু সেয্যং নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘ধম্মেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ধম্মেন চ অলাভো যোতি যো ধম্মং রক্খন্তস্স তংনিমিত্তং অলাভো লাভাভাৰো, লাভহানি. যো চ লাভো অধম্মিকো অধম্মেন অঞ্ঞাযেন বুদ্ধপটিকুট্ঠেন ৰিধিনা উপ্পন্নো, তেসু দ্ৰীসু অলাভো ধম্মিকো ধম্মাৰহো সেয্যো, যাদিসং লাভং পরিৰজ্জন্তস্স অকুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, তাদিসো অলাভো পাসংসতরো অত্থাৰহো. যঞ্চে লাভো অধম্মিকোতি যো লাভো অধম্মেন উপ্পন্নো, সো ন সেয্যোতি অধিপ্পাযো.

যসো চ অপ্পবুদ্ধীনং, ৰিঞ্ঞূনং অযসো চ যোতি যো অপ্পবুদ্ধীনং দুপ্পঞ্ঞানং ৰসেন পুগ্গলস্স যসো লব্ভতি, যো চ ৰিঞ্ঞূনং পণ্ডিতানং ৰসেন অযসো যসহানি. ইমেসু দ্ৰীসু অযসোৰ সেয্যো ৰিঞ্ঞূনং. তে হিস্স যথা অকুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, এৰং যসহানিং ইচ্ছেয্যুং, তথা চ ভব্বজাতিকো তং অগুণং পহায গুণে পতিট্ঠেয্য. ন যসো অপ্পবুদ্ধীনন্তি দুপ্পঞ্ঞানং ৰসেন যসো সেয্যো হোতি, তে হি অভূতগুণাভিব্যাহারৰসেনাপি নং উপ্পাদেয্যুং, সো চস্স ইধ চেৰ ৰিঞ্ঞূগরহাদিনা সম্পরাযে চ দুগ্গতিযং দুক্খপরিক্কিলেসাদিনা অনত্থাৰহো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘লাভো সিলোকো সক্কারো, মিচ্ছালদ্ধো চ যো যসো’’তি (সু. নি. ৪৪০) ‘‘সক্কারো কাপুরিসং হন্তী’’তি (চূল়ৰ. ৩৩৫; অ. নি. ৪.৬৮) চ.

দুম্মেধেহীতি, নিপ্পঞ্ঞেহি. যঞ্চে বালপ্পসংসনাতি বালেহি অৰিদ্দসূহি যা নাম পসংসনা.

কামমযিকন্তি ৰত্থুকামমযং, কামগুণে পটিচ্চ উপ্পন্নং. দুক্খঞ্চ পৰিৰেকিযন্তি পৰিৰেকতো নিব্বত্তং কাযকিলমথৰসেন পৰত্তং ৰিসমাসনুপতাপাদিহেতুকং কাযিকং দুক্খং, তং পন নিরামিসৰিৰট্টূপনিস্সযতায ৰিঞ্ঞূনং পাসংসা. তেন ৰুত্তং ‘‘পৰিৰেকদুক্খং সেয্যো’’তি.

জীৰিতঞ্চ অধম্মেনাতি অধম্মেন জীৰিককপ্পনং জীৰিতহেতু অধম্মচরণং. ধম্মেন মরণং নাম ‘‘ইমং নাম পাপং অকরোন্তং তং মারেস্সামী’’তি কেনচি ৰুত্তে মারেন্তেপি তস্মিং পাপং অকত্ৰা ধম্মং অৰিকোপেন্তস্স ধম্মহেতুমরণং ধম্মিকং সেয্যোতি তাদিসং মরণং ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মিকং সগ্গসম্পাপনতো নিব্বানুপনিস্সযতো চ ৰিঞ্ঞূনং পাসংসতরং. তথা হি ৰুত্তং –

‘‘চজে ধনং অঙ্গৰরস্স হেতু, অঙ্গং চজে জীৰিতং রক্খমানো;

অঙ্গং ধনং জীৰিতঞ্চাপি সব্বং, চজে নরো ধম্মমনুস্সরন্তো’’তি. (জা. ২.২১.৪৭০);

যঞ্চে জীৰে অধম্মিকন্তি পুরিসো যং ধম্মতো অপেতং জীৰিকং জীৰেয্য, তং ন সেৰেয্য ৰিঞ্ঞূহি গরহিতত্তা অপাযসম্পাপনতো চাতি অধিপ্পাযো.

ইদানি যথাৰুত্তং খীণাসৰানং অনুপলেপং কারণতো দস্সেন্তো ‘‘কামকোপপহীনা’’তিআদিগাথমাহ.

তত্থ কামকোপপহীনাতি অরিযমগ্গেন সব্বসোৰ পহীনা অনুরোধপটিৰিরোধা. সন্তচিত্তা ভৰাভৰেতি খুদ্দকে চেৰ মহন্তে চ ভৰে অনৰসেসপহীনকিলেসপরিল়াহতায ৰূপসন্তচিত্তা. লোকেতি খন্ধাদিলোকে. অসিতাতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযৰসেন অনিস্সিতা. নত্থি তেসং পিযাপিযন্তি তেসং খীণাসৰানং কত্থচি লাভাদিকে রূপাদিৰিসযে চ পিযং ৰা অপিযং ৰা নত্থি, তংনিমিত্তানং কিলেসানং সব্বসো সমুচ্ছিন্নত্তা.

ইদানি যায ভাৰনায তে এৰরূপা জাতা, তং দস্সেত্ৰা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা দেসনায কূটং গণ্হন্তো ‘‘ভাৰযিত্ৰানা’’তি ওসানগাথমাহ. তত্থ পপ্পুয্যাতি, পাপুণিত্ৰা. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. ইমা এৰ চ গাথা থেরস্স অঞ্ঞাব্যাকরণাপি অহেসুং.

গোদত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চুদ্দসকনিপাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.