২. গোদত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা
যথাপি ভদ্দোতিআদিকা আযস্মতো গোদত্তত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং সত্থৰাহকুলে নিব্বত্তো. গোদত্তোতি নামেন ৰযপ্পত্তো পিতরি কালঙ্কতে কুটুম্বং সণ্ঠপেন্তো পঞ্চহি সকটসতেহি ভণ্ডং আদায অপরাপরং সঞ্চরিত্ৰা ৰাণিজ্জেন জীৰিকং কপ্পেতি যথাৰিভৰং পুঞ্ঞানিপি করোতি. সো একদিৰসং অন্তরামগ্গে ধুরে যুত্তগোণে ৰহিতুং অসক্কোন্তে পতিতে মনুস্সেসু তং ৰুট্ঠাপেতুং অসক্কোন্তেসু সযমেৰ গন্ত্ৰা তং নঙ্গুট্ঠে গাল়্হং ৰিজ্ঝি. গোণো ‘‘অযং অসপ্পুরিসো মম বলাবলং অজানন্তো গাল়্হং ৰিজ্ঝতী’’তি কুদ্ধো মনুস্সৰাচায, ‘‘ভো গোদত্ত, অহং এত্তকং কালং অত্তনো বলং অনিগুহন্তো তুয্হং ভারং ৰহিং, অজ্জ পন অসমত্থভাৰেন পতিতং মং অতিৰিয বাধসি, হোতু, ইতো চৰিত্ৰা নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে তং বাধেতুং সমত্থো পটিসত্তু ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনানুরূপেন অক্কোসি. তং সুত্ৰা গোদত্তো ‘‘এৰং নাম সত্তে বাধেত্ৰা কিং ইমায জীৰিকাযা’’তি সংৰেগজাতো সব্বং ৰিভৰং পহায অঞ্ঞতরস্স মহাথেরস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ অরহত্তং পত্ৰা সমাপত্তিসুখেন ৰীতিনামেন্তো একদিৰসং অত্তনো সন্তিকং উপগতানং গহট্ঠপব্বজিতানং অরিযগণানং লোকধম্মে আরব্ভ ধম্মং কথেন্তো –
৬৫৯. ‘‘যথাপি ভদ্দো আজঞ্ঞো, ধুরে যুত্তো ধুরস্সহো;
মথিতো অতিভারেন, সংযুগং নাতিৰত্ততি.
৬৬০. ‘‘এৰং পঞ্ঞায যে তিত্তা, সমুদ্দো ৰারিনা যথা;
ন পরে অতিমঞ্ঞন্তি, অরিযধম্মোৰ পাণিনং.
৬৬১. ‘‘কালে কালৰসং পত্তা, ভৰাভৰৰসং গতা;
নরা দুক্খং নিগচ্ছন্তি, তেধ সোচন্তি মাণৰা.
৬৬২. ‘‘উন্নতা সুখধম্মেন, দুক্খধম্মেন চোনতা;
দ্ৰযেন বালা হঞ্ঞন্তি, যথাভূতং অদস্সিনো.
৬৬৩. ‘‘যে চ দুক্খে সুখস্মিঞ্চ, মজ্ঝে সিব্বিনিমচ্চগূ;
ঠিতা তে ইন্দখীলোৰ, ন তে উন্নতওনতা.
৬৬৪. ‘‘ন হেৰ লাভে নালাভে, ন যসে ন চ কিত্তিযা;
ন নিন্দাযং পসংসায, ন তে দুক্খে সুখম্হি চ.
৬৬৫. ‘‘সব্বত্থ তে ন লিম্পন্তি, উদবিন্দুৰ পোক্খরে;
সব্বত্থ সুখিতা ধীরা, সব্বত্থ অপরাজিতা.
৬৬৬. ‘‘ধম্মেন চ অলাভো যো, যো চ লাভো অধম্মিকো;
অলাভো ধম্মিকো সেয্যো, যঞ্চে লাভো অধম্মিকো.
৬৬৭. ‘‘যসো চ অপ্পবুদ্ধীনং, ৰিঞ্ঞূনং অযসো চ যো;
অযসোৰ সেয্যো ৰিঞ্ঞূনং, ন যসো অপ্পবুদ্ধিনং.
৬৬৮. ‘‘দুম্মেধেহি পসংসা চ, ৰিঞ্ঞূহি গরহা চ যা;
গরহাৰ সেয্যো ৰিঞ্ঞূহি, যঞ্চে বালপ্পসংসনা.
৬৬৯. ‘‘সুখঞ্চ কামমযিকং, দুক্খঞ্চ পৰিৰেকিযং;
পৰিৰেকদুক্খং সেয্যো, যঞ্চে কামমযং সুখং.
৬৭০. ‘‘জীৰিতঞ্চ অধম্মেন, ধম্মেন মরণঞ্চ যং;
মরণং ধম্মিকং সেয্যো, যঞ্চে জীৰে অধম্মিকং.
৬৭১. ‘‘কামকোপপ্পহীনা যে, সন্তচিত্তা ভৰাভৰে;
চরন্তি লোকে অসিতা, নত্থি তেসং পিযাপিযং.
৬৭২. ‘‘ভাৰযিত্ৰান বোজ্ঝঙ্গে, ইন্দ্রিযানি বলানি চ;
পপ্পুয্য পরমং সন্তিং, পরিনিব্বন্তিনাসৰা’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;
তত্থ আজঞ্ঞোতি, উসভাজানীযো. ধুরে যুত্তোতি, সকটধুরে যোজিতো. ধুরস্সহোতি, ধুরৰাহো. গাথাসুখত্থঞ্চেত্থ দ্ৰিসকারতো নিদ্দেসো কতো, সকটভারং ৰহিতুং সমত্থোতি অত্থো. মথিতো অতিভারেনাতি, অতিভারেন গরুভারেন পীল়িতো. ‘‘মদ্দিতো’’তিপি পাল়ি, সো এৰত্থো. সংযুগন্তি, অত্তনো খন্ধে ঠপিতং যুগং নাতিৰত্ততি ন অতিক্কামেতি, সম্মা যো উদ্ধরিত্ৰা ধুরং ছড্ডেত্ৰা ন তিট্ঠতি. এৰন্তি যথা সো ধোরয্হো অত্তনো ভদ্রাজানীযতায অত্তনো ধীরৰীরতায অত্তনো ভারং নাতিৰত্ততি ন পরিচ্চজতি, এৰং যে ৰারিনা ৰিয মহাসমুদ্দো লোকিযলোকুত্তরায পঞ্ঞায তিত্তা ধাতা পরিপুণ্ণা, তে পরে নিহীনপঞ্ঞে ন অতিমঞ্ঞন্তি, ন পরিভৰন্তি. তত্থ কারণমাহ ‘‘অরিযধম্মোৰ পাণিন’’ন্তি, পাণিনং সত্তেসু অযং অরিযানং ধম্মো যদিদং তেসং পঞ্ঞায পারিপূরিং গতত্তা লাভাদিনা অত্তানুক্কংসনং ৰিয অলাভাদিনা পরেসং অৰম্ভনং.
এৰং পঞ্ঞাপারিপূরিযা অরিযানং সুখৰিহারং দস্সেত্ৰা তদভাৰতো অনরিযানং দুক্খৰিহারং দস্সেতুং ‘‘কালে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কালেতি লাভালাভাদিনা সমঙ্গীভূতকালে. কালৰসং পত্তাতি লাভাদিকালস্স চ ৰসং উপগতা, লাভাদিনা সোমনস্সিতা অলাভাদিনা চ দোমনস্সিতাতি অত্থো. ভৰাভৰৰসং গতাতি ভৰস্স অভৰস্স চ ৰসং উপগতা ৰুদ্ধিহানিযো অনুৰত্তন্তা তে. নরা দুক্খং নিগচ্ছন্তি, তেধ সোচন্তি মাণৰাতি তে নরা ‘‘মাণৰা’’তি লদ্ধনামা সত্তা লাভালাভাদিৰসেন ৰুদ্ধিহানিৰসেন অনুরোধপটিৰিরোধং আপন্না ইধলোকে সোচন্তি, পরলোকে চ নিরযাদিদুক্খং গচ্ছন্তি পাপুণন্তীতি অত্থো.
‘‘উন্নতা’’তিআদিনাপি লোকধম্মৰসেন সত্তানং অনত্থপ্পত্তিমেৰ দস্সেতি. তত্থ উন্নতা সুখধম্মেনাতি সুখহেতুনা সুখপচ্চযেন ভোগসম্পত্তিআদিনা উন্নতিং গতা, ভোগমদাদিনা মত্তাতি অত্থো. দুক্খধম্মেন চোনতাতি দুক্খহেতুনা দুক্খপচ্চযেন ভোগৰিপত্তিআদিনা নিহীনতং গতা দালিদ্দিযাদিনা কাপঞ্ঞতং পত্তা. দ্ৰযেনাতি যথাৰুত্তেন উন্নতিওনতিদ্ৰযেন লাভালাভাদিদ্ৰযেন ৰা বালপুথুজ্জনা হঞ্ঞন্তি, অনুরোধপটিৰিরোধৰসেন ৰিবাধীযন্তি পীল়িযন্তি. কস্মা? যথাভূতং অদস্সিনো যস্মা তে ধম্মসভাৰং যাথাৰতো নব্ভঞ্ঞংসু, পরিঞ্ঞাতক্খন্ধা পহীনকিলেসা চ ন হোন্তি, তস্মাতি অত্থো. ‘‘যথাভূতং অদস্সনা’’তিপি পঠন্তি, অদস্সনহেতূতি অত্থো. যে চ দুক্খে সুখস্মিঞ্চ, মজ্ঝে সিব্বিনিমচ্চগূতি যে পন অরিযা দুক্খৰেদনায সুখৰেদনায মজ্ঝত্ততাৰেদনায চ তপ্পটিবদ্ধং ছন্দরাগভূতং সিব্বিনিং তণ্হং অগ্গমগ্গাধিগমেন অচ্চগূ অতিক্কমিংসু, তে ইন্দখীলো ৰিয ৰাতেহি লোকধম্মেহি অসম্পকম্পিযা ঠিতা, ন তে উন্নতওনতা, কদাচিপি উন্নতা ৰা ওনতা ৰা ন হোন্তি সব্বসো অনুনযপটিঘাভাৰতো.
এৰং ৰেদনাধিট্ঠানং অরহতো অনুপলেপং দস্সেত্ৰা ইদানি লোকধম্মে ৰিভজিত্ৰা সব্বত্থকমেৰস্স অনুপলেপং দস্সেন্তো ‘‘ন হেৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ লাভেতি চীৰরাদীনং পচ্চযানং পটিলাভে. অলাভেতি তেসংযেৰ অপ্পটিলাভে অপগমে. ন যসেতি পরিৰারহানিযং অকিত্তিযঞ্চ. কিত্তিযাতি পরম্মুখা কিত্তনে পত্থটযসতাযং. নিন্দাযন্তি সম্মুখা গরহাযং. পসংসাযন্তি, পচ্চক্খতো গুণাভিত্থৰনে. দুক্খেতি দুক্খে উপ্পন্নে. সুখেতি এত্থাপি এসেৰ নযো.
সব্বত্থাতি সব্বস্মিং যথাৰুত্তে অট্ঠৰিধেপি লোকধম্মে, সব্বত্থ ৰা রূপাদিকে ৰিসযে তে খীণাসৰা ন লিম্পন্তি সব্বসো পহীনকিলেসত্তা. যথা কিং? উদবিন্দুৰ পোক্খরে যথা কমলদলে জলবিন্দু অল্লীযিত্ৰা ঠিতম্পি তেন ন লিম্পতি, জলবিন্দুনা চ কমলদলং, অঞ্ঞদত্থু ৰিসংসট্ঠমেৰ, এৰমেতেপি উপট্ঠিতে লাভাদিকে, আপাথগতে রূপাদিআরম্মণে চ ৰিসংসট্ঠা এৰং. ততো এৰ ধীরা পণ্ডিতা সব্বত্থ লাভাদীসু ঞাণমুখেন পিযনিমিত্তানং সোকাদীনঞ্চ অভাৰতো সুখিতা লাভাদীহি চ অনভিভৰনীযতো সব্বত্থ অপরাজিতাৰ হোন্তি.
ইদানি লাভালাভাদীসু সেয্যং নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘ধম্মেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ধম্মেন চ অলাভো যোতি যো ধম্মং রক্খন্তস্স তংনিমিত্তং অলাভো লাভাভাৰো, লাভহানি. যো চ লাভো অধম্মিকো অধম্মেন অঞ্ঞাযেন বুদ্ধপটিকুট্ঠেন ৰিধিনা উপ্পন্নো, তেসু দ্ৰীসু অলাভো ধম্মিকো ধম্মাৰহো সেয্যো, যাদিসং লাভং পরিৰজ্জন্তস্স অকুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, তাদিসো অলাভো পাসংসতরো অত্থাৰহো. যঞ্চে লাভো অধম্মিকোতি যো লাভো অধম্মেন উপ্পন্নো, সো ন সেয্যোতি অধিপ্পাযো.
যসো চ অপ্পবুদ্ধীনং, ৰিঞ্ঞূনং অযসো চ যোতি যো অপ্পবুদ্ধীনং দুপ্পঞ্ঞানং ৰসেন পুগ্গলস্স যসো লব্ভতি, যো চ ৰিঞ্ঞূনং পণ্ডিতানং ৰসেন অযসো যসহানি. ইমেসু দ্ৰীসু অযসোৰ সেয্যো ৰিঞ্ঞূনং. তে হিস্স যথা অকুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, এৰং যসহানিং ইচ্ছেয্যুং, তথা চ ভব্বজাতিকো তং অগুণং পহায গুণে পতিট্ঠেয্য. ন যসো অপ্পবুদ্ধীনন্তি দুপ্পঞ্ঞানং ৰসেন যসো সেয্যো হোতি, তে হি অভূতগুণাভিব্যাহারৰসেনাপি নং উপ্পাদেয্যুং, সো চস্স ইধ চেৰ ৰিঞ্ঞূগরহাদিনা সম্পরাযে চ দুগ্গতিযং দুক্খপরিক্কিলেসাদিনা অনত্থাৰহো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘লাভো সিলোকো সক্কারো, মিচ্ছালদ্ধো চ যো যসো’’তি (সু. নি. ৪৪০) ‘‘সক্কারো কাপুরিসং হন্তী’’তি (চূল়ৰ. ৩৩৫; অ. নি. ৪.৬৮) চ.
দুম্মেধেহীতি, নিপ্পঞ্ঞেহি. যঞ্চে বালপ্পসংসনাতি বালেহি অৰিদ্দসূহি যা নাম পসংসনা.
কামমযিকন্তি ৰত্থুকামমযং, কামগুণে পটিচ্চ উপ্পন্নং. দুক্খঞ্চ পৰিৰেকিযন্তি পৰিৰেকতো নিব্বত্তং কাযকিলমথৰসেন পৰত্তং ৰিসমাসনুপতাপাদিহেতুকং কাযিকং দুক্খং, তং পন নিরামিসৰিৰট্টূপনিস্সযতায ৰিঞ্ঞূনং পাসংসা. তেন ৰুত্তং ‘‘পৰিৰেকদুক্খং সেয্যো’’তি.
জীৰিতঞ্চ অধম্মেনাতি অধম্মেন জীৰিককপ্পনং জীৰিতহেতু অধম্মচরণং. ধম্মেন মরণং নাম ‘‘ইমং নাম পাপং অকরোন্তং তং মারেস্সামী’’তি কেনচি ৰুত্তে মারেন্তেপি তস্মিং পাপং অকত্ৰা ধম্মং অৰিকোপেন্তস্স ধম্মহেতুমরণং ধম্মিকং সেয্যোতি তাদিসং মরণং ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মিকং সগ্গসম্পাপনতো নিব্বানুপনিস্সযতো চ ৰিঞ্ঞূনং পাসংসতরং. তথা হি ৰুত্তং –
‘‘চজে ধনং অঙ্গৰরস্স হেতু, অঙ্গং চজে জীৰিতং রক্খমানো;
অঙ্গং ধনং জীৰিতঞ্চাপি সব্বং, চজে নরো ধম্মমনুস্সরন্তো’’তি. (জা. ২.২১.৪৭০);
যঞ্চে জীৰে অধম্মিকন্তি পুরিসো যং ধম্মতো অপেতং জীৰিকং জীৰেয্য, তং ন সেৰেয্য ৰিঞ্ঞূহি গরহিতত্তা অপাযসম্পাপনতো চাতি অধিপ্পাযো.
ইদানি যথাৰুত্তং খীণাসৰানং অনুপলেপং কারণতো দস্সেন্তো ‘‘কামকোপপহীনা’’তিআদিগাথমাহ.
তত্থ কামকোপপহীনাতি অরিযমগ্গেন সব্বসোৰ পহীনা অনুরোধপটিৰিরোধা. সন্তচিত্তা ভৰাভৰেতি খুদ্দকে চেৰ মহন্তে চ ভৰে অনৰসেসপহীনকিলেসপরিল়াহতায ৰূপসন্তচিত্তা. লোকেতি খন্ধাদিলোকে. অসিতাতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযৰসেন অনিস্সিতা. নত্থি তেসং পিযাপিযন্তি তেসং খীণাসৰানং কত্থচি লাভাদিকে রূপাদিৰিসযে চ পিযং ৰা অপিযং ৰা নত্থি, তংনিমিত্তানং কিলেসানং সব্বসো সমুচ্ছিন্নত্তা.
ইদানি যায ভাৰনায তে এৰরূপা জাতা, তং দস্সেত্ৰা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা দেসনায কূটং গণ্হন্তো ‘‘ভাৰযিত্ৰানা’’তি ওসানগাথমাহ. তত্থ পপ্পুয্যাতি, পাপুণিত্ৰা. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. ইমা এৰ চ গাথা থেরস্স অঞ্ঞাব্যাকরণাপি অহেসুং.
গোদত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চুদ্দসকনিপাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.