১০. সীৰলিত্থেরগাথাৰণ্ণনা

তে মে ইজ্ঝিংসু সঙ্কপ্পাতি আযস্মতো সীৰলিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰিহারং গন্ত্ৰা পরিসপরিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং লাভীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা ‘‘মযাপি অনাগতে এৰরূপেন ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি দসবলং নিমন্তেত্ৰা সত্তাহং সত্থু ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ মহাদানং দত্ৰা ‘‘ভগৰা অহং ইমিনা অধিকারকম্মেন অঞ্ঞং সম্পত্তিং ন পত্থেমি, অনাগতে পন একবুদ্ধস্স সাসনে অহম্পি তুম্হেহি সো এতদগ্গে ঠপিতভিক্খু ৰিয লাভীনং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি. সত্থা অনন্তরাযং দিস্ৰা – ‘‘অযং তে পত্থনা অনাগতে গোতমবুদ্ধস্স সন্তিকে সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ব্যাকরিত্ৰা পক্কামি. সোপি কুলপুত্তো যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ৰিপস্সীবুদ্ধকালে বন্ধুমতীনগরতো অৰিদূরে একস্মিং গামকে পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্মিং সমযে বন্ধুমতীনগরৰাসিনো রঞ্ঞা সদ্ধিং সাকচ্ছিত্ৰা দসবলস্স দানং দেন্তি. তে একদিৰসং সব্বেৰ একতো হুত্ৰা দানং দেন্তা ‘‘কিং নু খো অম্হাকং দানমুখে নত্থী’’তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৭) মধুঞ্চ গুল়দধিঞ্চ ন অদ্দসংসু. তে ‘‘যতো কুতোচি আহরিস্সামা’’তি জনপদতো নগরপৰিসনমগ্গে পুরিসং ঠপেসুং. তদা এস কুলপুত্তো অত্তনো গামতো গুল়দধিৰারকং গহেত্ৰা, ‘‘কিঞ্চিদেৰ আহরিস্সামী’’তি নগরং গচ্ছন্তো, ‘‘মুখং ধোৰিত্ৰা ধোতহত্থপাদো পৰিসিস্সামী’’তি ফাসুকট্ঠানং ওলোকেন্তো নঙ্গলসীসমত্তং নিম্মক্খিকং দণ্ডকমধুং দিস্ৰা ‘‘পুঞ্ঞেন মে ইদং উপ্পন্ন’’ন্তি গহেত্ৰা নগরং পাৰিসি. নাগরেহি ঠপিতপুরিসো তং দিস্ৰা, ‘‘ভো পুরিস, কস্সিমং আহরসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ন কস্সচি, সামি, ৰিক্কিণিতুং পন মে ইদং আভত’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ভো, ইদং কহাপণং গহেত্ৰা এতং মধুঞ্চ গুল়দধিঞ্চ দেহী’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘ইদং ন বহুমূলং, অযঞ্চ একপ্পহারেনেৰ বহুং দেতি, ৰীমংসিতুং ৰট্টতী’’তি. ততো নং ‘‘নাহং একেন কহাপণেন দেমী’’তি আহ. ‘‘যদি এৰং দ্ৰে গহেত্ৰা দেহী’’তি. ‘‘দ্ৰীহিপি ন দেমী’’তি. এতেনুপাযেন ৰড্ঢেত্ৰা সহস্সং পাপুণি.

সো চিন্তেসি – ‘‘অতিৰড্ঢিতুং ন ৰট্টতি, হোতু তাৰ ইমিনা কত্তব্বকিচ্চং পুচ্ছিস্সামী’’তি. অথ নং আহ – ‘‘ইদং ন বহুং অগ্ঘনকং, ত্ৰঞ্চ বহুং দেসি, কেন কম্মেন ইদং গণ্হাসী’’তি. ‘‘ইধ, ভো, নগরৰাসিনো রঞ্ঞা সদ্ধিং পটিৰিরুজ্ঝিত্ৰা ৰিপস্সীদসবলস্স দানং দেন্তা ইদং দ্ৰযং দানমুখে অপস্সন্তা পরিযেসন্তি, সচে ইদং দ্ৰযং ন লভিস্সন্তি, নাগরানং পরাজযো ভৰিস্সতি, তস্মা সহস্সং কত্ৰা গণ্হামী’’তি. ‘‘কিং পনেতং নাগরানমেৰ ৰট্টতি, অঞ্ঞেসং দাতুং ন ৰট্টতী’’তি. ‘‘যস্স কস্সচি দাতুং অৰারিতমেত’’ন্তি. ‘‘অত্থি পন কোচি নাগরানং দানে একদিৰসং সহস্সং দাতা’’তি? ‘‘নত্থি, সম্মা’’তি. ‘‘ইমেসং পন দ্ৰিন্নং সহস্সগ্ঘনকভাৰং জানাসী’’তি? ‘‘আম, জানামী’’তি. ‘‘তেন হি গচ্ছ, নাগরানং আচিক্খ ‘একো পুরিসো ইমানি দ্ৰে মূলেন ন দেতি সহত্থেনেৰ দাতুকামো, তুম্হে ইমেসং দ্ৰিন্নং কারণা নিব্বিতক্কা হোথা’তি, ত্ৰং পন মে ইমস্মিং দানমুখে জেট্ঠকভাৰস্স কাযসক্খী হোহী’’তি. সো পরিব্বযত্থং গহিতমাসকেন পঞ্চকটুকং গহেত্ৰা চুণ্ণং কত্ৰা দধিতো কঞ্জিযং গহেত্ৰা তত্থ মধুপটলং পীল়েত্ৰা পঞ্চকটুকচুণ্ণেন যোজেত্ৰা একস্মিং পদুমিনিপত্তে পক্খিপিত্ৰা তং সংৰিদহিত্ৰা আদায দসবলস্স অৰিদূরট্ঠানে নিসীদি মহাজনেন আহরিযমানস্স সক্কারস্স অৰিদূরে অত্তনো পত্তৰারং ওলোকযমানো, সো ওকাসং ঞত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ভগৰা অযং উপ্পন্নদুগ্গতপণ্ণাকারো, ইমং মে অনুকম্পং পটিচ্চ পটিগ্গণ্হথাতি. সত্থা তস্স অনুকম্পং পটিচ্চ চতুমহারাজদত্তিযেন সেলমযপত্তেন তং পটিগ্গহেত্ৰা যথা অট্ঠসট্ঠিযা ভিক্খুসতসহস্সস্স দিয্যমানং ন খীযতি, এৰং অধিট্ঠাসি. সো কুলপুত্তো নিট্ঠিতভত্তকিচ্চং ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং ঠিতো আহ – ‘‘দিট্ঠো মে, ভগৰা, অজ্জ বন্ধুমতীনগরৰাসিকেহি তুম্হাকং সক্কারো আহরিযমানো, অহম্পি ইমস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন নিব্বত্তনিব্বত্তভৰে লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো ভৰেয্য’’ন্তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৭). সত্থা, ‘‘এৰং হোতু, কুলপুত্তা’’তি ৰত্ৰা তস্স চ নগরৰাসীনঞ্চ ভত্তানুমোদনং কত্ৰা পক্কামি.

সোপি কুলপুত্তো যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সুপ্পৰাসায রাজধীতায কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায সাযং পাতঞ্চ পণ্ণাকারসতানি সকটেনাদায সুপ্পৰাসায উপনীযন্তি. অথ নং পুঞ্ঞৰীমংসনত্থং হত্থেন বীজপচ্ছিং ফুসাপেন্তি. একেকবীজতো সলাকসতম্পি সলাকসহস্সম্পি নিগ্গচ্ছতি. একেককরীসখেত্তে পণ্ণাসম্পি সট্ঠিপি সকটপ্পমাণানি উপ্পজ্জন্তি. কোট্ঠে পূরণকালেপি কোট্ঠদ্ৰারং হত্থেন ফুসাপেন্তি. রাজধীতায পুঞ্ঞেন গণ্হন্তানং গহিতগহিতট্ঠানং পুন পূরতি. পরিপুণ্ণভত্তভাজনতোপি ‘‘রাজধীতায পুঞ্ঞ’’ন্তি ৰত্ৰা যস্স কস্সচি দেন্তানং যাৰ ন উক্কড্ঢন্তি, ন তাৰ ভত্তং খীযতি, দারকে কুচ্ছিগতেযেৰ সত্তৰস্সানি অতিক্কমিংসু.

গব্ভে পন পরিপক্কে সত্তাহং মহাদুক্খং অনুভোসি. সা সামিকং আমন্তেত্ৰা, ‘‘পুরে মরণা জীৰমানাৰ দানং দস্সামী’’তি সত্থু সন্তিকং পেসেসি – ‘‘গচ্ছ, ইমং পৰত্তিং সত্থু আরোচেত্ৰা সত্থারং নিমন্তেহি, যঞ্চ সত্থা ৰদেতি, তং সাধুকং উপলক্খেত্ৰা আগন্ত্ৰা ময্হং কথেহী’’তি. সো গন্ত্ৰা তস্সা সাসনং ভগৰতো আরোচেসি. সত্থা, ‘‘সুখিনী হোতু সুপ্পৰাসা কোলিযধীতা অরোগা, অরোগং পুত্তং ৰিজাযতূ’’তি (উদা. ১৮) আহ. রাজা তং সুত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা অত্তনো গামাভিমুখো পাযাসি. তস্স পুরে আগমনাযেৰ সুপ্পৰাসায কুচ্ছিতো ধমকরণা উদকং ৰিয গব্ভো নিক্খমি, পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নজনো অস্সুমুখোৰ হসিতুং আরদ্ধো তুট্ঠপহট্ঠো মহাজনো রঞ্ঞো সাসনং আরোচেতুং অগমাসি.

রাজা তেসং আগমনং দিস্ৰাৰ, ‘‘দসবলেন কথিতকথা নিপ্ফন্না ভৰিস্সতি মঞ্ঞে’’তি চিন্তেসি. সো আগন্ত্ৰা সত্থু সাসনং রাজধীতায আরোচেসি. রাজধীতা তযা নিমন্তিতং জীৰিতভত্তমেৰ মঙ্গলভত্তং ভৰিস্সতি, গচ্ছ সত্তাহং দসবলং নিমন্তেহীতি. রাজা তথা অকাসি. সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স মহাদানং পৰত্তযিংসু. দারকো সব্বেসং ঞাতীনং সন্তত্তং চিত্তং নিব্বাপেন্তো জাতোতি সীৰলিদারকোত্ৰেৰস্স নামং অকংসু. সো সত্তৰস্সানি গব্ভে ৰসিতত্তা জাতকালতো পট্ঠায সব্বকম্মক্খমো অহোসি. ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তো সত্তমে দিৰসে তেন সদ্ধিং কথাসল্লাপং অকাসি. সত্থাপি ধম্মপদে গাথং অভাসি –

‘‘যোমং পলিপথং দুগ্গং, সংসারং মোহমচ্চগা;

তিণ্ণো পারঙ্গতো ঝাযী, অনেজো অকথংকথী;

অনুপাদায নিব্বুতো, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণ’’ন্তি. (ধ. প. ৪১৪);

অথ নং থেরো এৰমাহ – ‘‘কিং পন তযা এৰরূপং দুক্খরাসিং অনুভৰিত্ৰা পব্বজিতুং ন ৰট্টতী’’তি? ‘‘লভমানো পব্বজেয্যং, ভন্তে’’তি. সুপ্পৰাসা নং দারকং থেরেন সদ্ধিং কথেন্তং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো মে পুত্তো ধম্মসেনাপতিনা সদ্ধিং কথেতী’’তি থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘ময্হং পুত্তো তুম্হেহি সদ্ধিং কিং কথেতি, ভন্তে’’তি? ‘‘অত্তনা অনুভূতং গব্ভৰাসদুক্খং কথেত্ৰা, ‘তুম্হেহি অনুঞ্ঞাতো পব্বজিস্সামী’তি ৰদতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, পব্বাজেথ ন’’ন্তি. থেরো তং ৰিহারং নেত্ৰা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৰা পব্বাজেন্তো ‘‘সীৰলি, ন তুয্হং অঞ্ঞেন ওৰাদেন কম্মং অত্থি, তযা সত্ত ৰস্সানি অনুভূতদুক্খমেৰ পচ্চৰেক্খাহী’’তি. ‘‘ভন্তে, পব্বাজনমেৰ তুম্হাকং ভারো, যং পন মযা কাতুং সক্কা, তমহং জানিস্সামী’’তি. সো পন পঠমকেসৰট্টিযা ওহারণক্খণেযেৰ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি, দুতিযায ওহারণক্খণে সকদাগামিফলে, ততিযায অনাগামিফলে সব্বেসংযেৰ পন কেসানং ওরোপনঞ্চ অরহত্তসচ্ছিকিরিযা চ অপচ্ছা অপুরিমা অহোসি. তস্স পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায ভিক্খুসঙ্ঘস্স চত্তারো পচ্চযা যাৰতিচ্ছকং উপ্পজ্জন্তি. এৰং এত্থ ৰত্থু সমুট্ঠিতং.

অপরভাগে সত্থা সাৰত্থিং অগমাসি. থেরো সত্থারং অভিৰাদেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ময্হং পুঞ্ঞং ৰীমংসিস্সামি, পঞ্চ মে ভিক্খুসতানি দেথা’’তি আহ. ‘‘গণ্হ সীৰলী’’তি. সো পঞ্চসতে ভিক্খূ গহেত্ৰা হিমৰন্তাভিমুখং গচ্ছন্তো অটৰিমগ্গং গচ্ছতি, তস্স পঠমং দিট্ঠনিগ্রোধে অধিৰত্থা দেৰতা সত্তদিৰসানি দানং অদাসি. ইতি সো –

‘‘নিগ্রোধং পঠমং পস্সি, দুতিযং পণ্ডৰপব্বতং;

ততিযং অচিরৰতিযং, চতুত্থং ৰরসাগরং.

‘‘পঞ্চমং হিমৰন্তং সো, ছট্ঠং ছদ্দন্তুপাগমি;

সত্তমং গন্ধমাদনং, অট্ঠমং অথ রেৰত’’ন্তি.

সব্বট্ঠানেসু সত্ত সত্ত দিৰসানেৰ দানং অদংসু. গন্ধমাদনপব্বতে পন নাগদত্তদেৰরাজা নাম সত্তসু দিৰসেসু একদিৰসে খীরপিণ্ডপাতং অদাসি, একদিৰসে সপ্পিপিণ্ডপাতং. ভিক্খুসঙ্ঘো আহ – ‘‘ইমস্স দেৰরঞ্ঞো নেৰ ধেনুযো দুয্হমানা পঞ্ঞাযন্তি, ন দধিনিম্মথনং, কুতো তে দেৰরাজ ইদং উপ্পজ্জতী’’তি. ‘‘ভন্তে কস্সপদসবলস্স কালে খীরসলাকভত্তদানস্সেতং ফল’’ন্তি দেৰরাজা আহ. অপরভাগে সত্থা খদিরৰনিযরেৰতস্স পচ্চুগ্গমনং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা থেরং অত্তনো সাসনে লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি.

এৰং লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তস্স পন ইমস্স থেরস্স অরহত্তপ্পত্তিং একচ্চে আচরিযা এৰং ৰদন্তি – ‘‘হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ধম্মসেনাপতিনা ওৰাদে দিন্নে যং মযা কাতুং সক্কা, তমহং জানিস্সামীতি পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং গহেত্ৰা তং দিৰসংযেৰ অঞ্ঞতরং ৰিৰিত্তং কুটিকং দিস্ৰা তং পৰিসিত্ৰা মাতুকুচ্ছিস্মিং সত্ত ৰস্সানি অত্তনা অনুভূতং দুক্খং অনুস্সরিত্ৰা তদনুসারেন অতীতানাগতে তস্স অৰেক্খন্তস্স আদিত্তা ৰিয তযো ভৰা উপট্ঠহিংসু. ঞাণস্স পরিপাকং গতত্তা ৰিপস্সনাৰীথিং ওতরি, তাৰদেৰ মগ্গপ্পটিপাটিযা সব্বেপি আসৰে খেপেন্তো অরহত্তং পাপুণী’’তি. উভযথাপি থেরস্স অরহত্তপ্পত্তিযেৰ পকাসিতা. থেরো পন পভিন্নপটিসম্ভিদো ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১২.৩১-৩৯) –

‘‘ৰরুণো নাম নামেন, দেৰরাজা অহং তদা;

উপট্ঠহেসিং সম্বুদ্ধং, সযোগ্গবলৰাহনো.

‘‘নিব্বুতে লোকনাথম্হি, অত্থদস্সীনরুত্তমে;

তূরিযং সব্বমাদায, অগমং বোধিমুত্তমং.

‘‘ৰাদিতেন চ নচ্চেন, সম্মতাল়সমাহিতো;

সম্মুখা ৰিয সম্বুদ্ধং, উপট্ঠিং বোধিমুত্তমং.

‘‘উপট্ঠহিত্ৰা তং বোধিং, ধরণীরুহপাদপং;

পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰান, তত্থ কালঙ্কতো অহং.

‘‘সককম্মাভিরদ্ধোহং, পসন্নো বোধিমুত্তমে;

তেন চিত্তপ্পসাদেন, নিম্মানং উপপজ্জহং.

‘‘সট্ঠিতূরিযসহস্সানি, পরিৰারেন্তি মং সদা;

মনুস্সেসু চ দেৰেসু, ৰত্তমানং ভৰাভৰে.

‘‘তিৰিধগ্গী নিব্বুতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;

ধারেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.

‘‘সুবাহূ নাম নামেন, চতুত্তিংসাসু খত্তিযা;

সত্তরতনসম্পন্না, পঞ্চকপ্পসতে ইতো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদনেন পীতিৰেগেন উদানেন্তো ‘‘তে মে ইজ্ঝিংসু সঙ্কপ্পা’’তি গাথং অভাসি.

৬০. তত্থ তে মে ইজ্ঝিংসু সঙ্কপ্পা, যদত্থো পাৰিসিং কুটিং, ৰিজ্জাৰিমুত্তিং পচ্চেসন্তি যে পুব্বে মযা কামসঙ্কপ্পাদীনং সমুচ্ছেদকরা নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদযো অভিপত্থিতাযেৰ ‘‘কদা নু খ্ৰাহং তদাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামি, যদরিযা এতরহি উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি, ৰিমুত্তাধিপ্পাযসঞ্ঞিতা ৰিমুত্তিং উদ্দিস্স সঙ্কপ্পা মনোরথা অভিণ্হসো অপ্পমত্তা যদত্থো যংপযোজনো যেসং নিপ্ফাদনত্থং কুটিং সুঞ্ঞাগারং ৰিপস্সিতুং পাৰিসিং তিস্সো ৰিজ্জা ফলৰিমুত্তিঞ্চ পচ্চেসন্তো, গৰেসন্তো তে মে ইজ্ঝিংসু তে সব্বেৰ ইদানি ময্হং ইজ্ঝিংসু সমিজ্ঝিংসু, নিপ্ফন্নকুসলসঙ্কপ্পো পরিপুণ্ণমনোরথো জাতোতি অত্থো. তেসং সমিদ্ধভাৰং দস্সেতুং ‘‘মানানুসযমুজ্জহ’’ন্তি ৰুত্তং. যস্মা মানানুসযমুজ্জহং পজহিং সমুচ্ছিন্দিং, তস্মা তে মে সঙ্কপ্পা ইজ্ঝিংসূতি যোজনা. মানানুসযে হি পহীনে অপ্পহীনো নাম অনুসযো নত্থি, অরহত্তঞ্চ অধিগতমেৰ হোতীতি মানানুসযপ্পহানং যথাৰুত্তসঙ্কপ্পসমিদ্ধিযা কারণং কত্ৰা ৰুত্তং.

সীৰলিত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ছট্ঠৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.