৭. সত্তমৰগ্গো

১. ৰপ্পত্থেরগাথাৰণ্ণনা

পস্সতি পস্সোতি আযস্মতো ৰপ্পত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ‘‘অসুকো চ অসুকো চ থেরো সত্থু পঠমং ধম্মপটিগ্গাহকা অহেসু’’ন্তি থোমনং সুত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পত্থনং পট্ঠপেসি – ‘‘অহম্পি ভগৰা অনাগতে তাদিসস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স পঠমং ধম্মপটিগ্গাহকানং অঞ্ঞতরো ভৰেয্য’’ন্তি, সত্থু সন্তিকে সরণগমনঞ্চ পৰেদেসি. সো যাৰজীৰং পুঞ্ঞানি কত্ৰা ততো চুতো দেৰমনুস্সেসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুস্মিং ৰাসেট্ঠস্স নাম ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, ৰপ্পোতিস্স নামং অহোসি. সো অসিতেন ইসিনা ‘‘সিদ্ধত্থকুমারো সব্বঞ্ঞূ ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকতো কোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখেহি ব্রাহ্মণপুত্তেহি সদ্ধিং ঘরাৰাসং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ‘‘তস্মিং সব্বঞ্ঞুতং পত্তে তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা অমতং পাপুণিস্সামী’’তি উরুৰেলাযং ৰিহরন্তং মহাসত্তং ছব্বস্সানি পধানং পদহন্তং উপট্ঠহিত্ৰা ওল়ারিকাহারপরিভোগেন নিব্বিজ্জিত্ৰা ইসিপতনং গতো. অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা সত্থারা সত্তসত্তাহানি ৰীতিনামেত্ৰা ইসিপতনং গন্ত্ৰা ধম্মচক্কে পৰত্তিতে পাটিপদদিৰসে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো পঞ্চমিযং পক্খস্স অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞাদীহি সদ্ধিং অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১২.২০-৩০) –

‘‘উভিন্নং দেৰরাজূনং, সঙ্গামো সমুপট্ঠিতো;

অহোসি সমুপব্যূল়্হো, মহাঘোসো অৰত্তথ.

‘‘পদুমুত্তরো লোকৰিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;

অন্তলিক্খে ঠিতো সত্থা, সংৰেজেসি মহাজনং.

‘‘সব্বে দেৰা অত্তমনা, নিক্খিত্তকৰচাৰুধা;

সম্বুদ্ধং অভিৰাদেত্ৰা, একগ্গাসিংসু তাৰদে.

‘‘ময্হং সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, ৰাচাসভিমুদীরযি;

অনুকম্পকো লোকৰিদূ, নিব্বাপেসি মহাজনং.

‘‘পদুট্ঠচিত্তো মনুজো, একপাণং ৰিহেঠযং;

তেন চিত্তপ্পদোসেন, অপাযং উপপজ্জতি.

‘‘সঙ্গামসীসে নাগোৰ, বহূ পাণে ৰিহেঠযং;

নিব্বাপেথ সকং চিত্তং, মা হঞ্ঞিত্থো পুনপ্পুনং.

‘‘দ্ৰিন্নম্পি যক্খরাজূনং, সেনা সা ৰিম্হিতা অহু;

সরণঞ্চ উপাগচ্ছুং, লোকজেট্ঠং সুতাদিনং.

‘‘সঞ্ঞাপেত্ৰান জনতং, পদমুদ্ধরি চক্খুমা;

পেক্খমানোৰ দেৰেহি, পক্কামি উত্তরামুখো.

‘‘পঠমং সরণং গচ্ছিং, দ্ৰিপদিন্দস্স তাদিনো;

কপ্পানং সতসহস্সং, দুগ্গতিং নুপপজ্জহং.

‘‘মহাদুন্দুভিনামা চ, সোল়সাসুং রথেসভা;

তিংসকপ্পসহস্সম্হি, রাজানো চক্কৰত্তিনো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা অত্তনা পটিলদ্ধসম্পত্তিং পচ্চৰেক্খণমুখেন সত্থু গুণমহন্ততং পচ্চৰেক্খিত্ৰা ‘‘ঈদিসং নাম সত্থারং বাহুলিকাদিৰাদেন সমুদাচরিম্হ. অহো পুথুজ্জনভাৰো নাম অন্ধকরণো অচক্খুকরণো অরিযভাৰোযেৰ চক্খুকরণো’’তি দস্সেন্তো ‘‘পস্সতি পস্সো’’তি গাথং অভাসি.

৬১. তত্থ পস্সতি পস্সোতি পস্সতি সম্মাদিট্ঠিযা ধম্মে অৰিপরীতং জানাতি বুজ্ঝতীতি পস্সো, দস্সনসম্পন্নো অরিযো, সো পস্সন্তং অৰিপরীতদস্সাৰিং ‘‘অযং অৰিপরীতদস্সাৰী’’তি পস্সতি পঞ্ঞাচক্খুনা ধম্মাধম্মং যথাসভাৰতো জানাতি. ন কেৰলং পস্সন্তমেৰ, অথ খো অপস্সন্তঞ্চ পস্সতি, যো পঞ্ঞাচক্খুৰিরহিতো ধম্মে যথাসভাৰতো ন পস্সতি, তম্পি অপস্সন্তং পুথুজ্জনং ‘‘অন্ধো ৰতাযং ভৰং অচক্খুকো’’তি অত্তনো পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সতি. অপস্সন্তো অপস্সন্তং, পস্সন্তঞ্চ ন পস্সতীতি অপস্সন্তো পঞ্ঞাচক্খুরহিতো অন্ধবালো তাদিসং অন্ধবালং অযং ধম্মাধম্মং যথাসভাৰতো ন পস্সতীতি যথা অপস্সন্তং ন পস্সতি ন জানাতি, এৰং অত্তনো পঞ্ঞাচক্খুনা ধম্মাধম্মং যথাসভাৰতো পস্সন্তঞ্চ পণ্ডিতং ‘‘অযং এৰংৰিধো’’তি ন পস্সতি ন জানাতি, তস্মা অহম্পি পুব্বে দস্সনরহিতো সকলং ঞেয্যং হত্থামলকং ৰিয পস্সন্তং ভগৰন্তং অপস্সন্তম্পি পূরণাদিং যথাসভাৰতো ন পস্সিং, ইদানি পন বুদ্ধানুভাৰেন সম্পন্নো উভযেপি যথাসভাৰতো পস্সামীতি সেৰিতব্বাসেৰিতব্বেসু অত্তনো অৰিপরীতপটিপত্তিং দস্সেতি.

ৰপ্পত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৰজ্জিপুত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা

এককা মযং অরঞ্ঞেতি আযস্মতো ৰজ্জিপুত্তত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং ৰিপস্সিং ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো নাগপুপ্ফকেসরেহি পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে অমচ্চকুলে নিব্বত্তি, ৰজ্জিপুত্তোতিস্স নামং অহোসি. সো ভগৰতো ৰেসালিগমনে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা কতপুব্বকিচ্চো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰেসালিযা অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং ৰনসণ্ডে ৰিহরতি. তেন চ সমযেন ৰেসালিযং উস্সৰো অহোসি. তত্থ তত্থ নচ্চগীতৰাদিতং পৰত্ততি, মহাজনো হট্ঠতুট্ঠো উস্সৰসম্পত্তিং পচ্চনুভোতি, তং সুত্ৰা সো ভিক্খু অযোনিসো উম্মুজ্জন্তো ৰিৰেকং ৰজ্জমানো কম্মট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অত্তনো অনভিরতিং পকাসেন্তো –

‘‘এককা মযং অরঞ্ঞে ৰিহরাম, অপৰিদ্ধংৰ ৰনস্মিং দারুকং;

এতাদিসিকায রত্তিযা, কো সু নাম অম্হেহি পাপিযো’’তি. – গাথমাহ;

তং সুত্ৰা ৰনসণ্ডে অধিৰত্থা দেৰতা তং ভিক্খুং অনুকম্পমানা ‘‘যদিপি, ত্ৰং ভিক্খু, অরঞ্ঞৰাসং হীল়েন্তো ৰদসি, ৰিৰেককামা পন ৰিদ্দসুনো তং বহু মঞ্ঞন্তিযেৰা’’তি ইমমত্থং দস্সেন্তী –

‘‘এককো ত্ৰং অরঞ্ঞে ৰিহরসি, অপৰিদ্ধংৰ ৰনস্মিং দারুকং;

তস্স তে বহুকা পিহযন্তি, নেরযিকা ৰিয সগ্গগামিন’’ন্তি. –

গাথং ৰত্ৰা, ‘‘কথঞ্হি নাম ত্ৰং, ভিক্খু, নিয্যানিকে সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা অনিয্যানিকং ৰিতক্কং ৰিতক্কেস্সসী’’তি সন্তজ্জেন্তী সংৰেজেসি. এৰং সো ভিক্খু তায দেৰতায সংৰেজিতো কসাভিহতো ৰিয ভদ্রো অস্সাজানীযো ৰিপস্সনাৰীথিং ওতরিত্ৰা নচিরস্সেৰ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১১.৬২-৬৬) –

‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণং সম্বুদ্ধং, সতরংসিংৰ ভাণুমং;

ওভাসেন্তং দিসা সব্বা, উল়ুরাজংৰ পূরিতং.

‘‘পুরক্খতং সাৰকেহি, সাগরেহেৰ মেদনিং;

নাগং পগ্গয্হ রেণূহি, ৰিপস্সিস্সাভিরোপযিং.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং রেণুমভিরোপযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘পণ্ণতালীসিতো কপ্পে, রেণু নামাসি খত্তিযো;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা ‘‘অযং মে অরহত্তপ্পত্তিযা অঙ্কুসো জাতো’’তি অত্তনো দেৰতায চ ৰুত্তনযং সংকড্ঢিত্ৰা –

৬২. ‘‘এককা মযং অরঞ্ঞে ৰিহরাম, অপৰিদ্ধংৰ ৰনস্মিং দারুকং;

তস্স মে বহুকা পিহযন্তি, নেরযিকা ৰিয সগ্গগামিন’’ন্তি. –

গাথং অভাসি.

তস্সত্থো – অনপেক্খভাৰেন ৰনে ছড্ডিতদারুক্খণ্ডং ৰিয যদিপি মযং এককা একাকিনো অসহাযা ইমস্মিং অরঞ্ঞে ৰিহরাম, এৰং ৰিহরতো পন তস্স মে বহুকা পিহযন্তি মং বহূ অত্থকামরূপা কুলপুত্তা অভিপত্থেন্তি, ‘‘অহো ৰতস্স মযম্পি ৰজ্জিপুত্তত্থেরো ৰিয ঘরবন্ধনং পহায অরঞ্ঞে ৰিহরেয্যামা’’তি. যথা কিং? নেরযিকা ৰিয সগ্গগামিনং, যথা নাম নেরযিকা অত্তনো পাপকম্মেন নিরযে নিব্বত্তসত্তা সগ্গগামীনং সগ্গূপগামীনং পিহযন্তি – ‘‘অহো ৰত মযম্পি নিরযদুক্খং পহায সগ্গসুখং পচ্চনুভৰেয্যামা’’তি এৰংসম্পদমিদন্তি অত্থো. এত্থ চ অত্তনি গরুবহুৰচনপ্পযোগস্স ইচ্ছিতব্বত্তা ‘‘এককা মযং ৰিহরামা’’তি পুন তস্স অত্থস্স একত্তং সন্ধায ‘‘তস্স মে’’তি একৰচনপ্পযোগো কতো. ‘‘তস্স মে’’, ‘‘সগ্গগামিন’’ন্তি চ উভযম্পি ‘পিহযন্তী’তি পদং অপেক্খিত্ৰা উপযোগত্থে সম্পদাননিদ্দেসো দট্ঠব্বো. তং অভিপত্থেন্তীতি চ তাদিসে অরঞ্ঞৰাসাদিগুণে অভিপত্থেন্তা নাম হোন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং. তস্স মেতি ৰা তস্স মম সন্তিকে গুণেতি অধিপ্পাযো.

ৰজ্জিপুত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পক্খত্থেরগাথাৰণ্ণনা

চুতা পতন্তীতি আযস্মতো পক্খত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি করোন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে যক্খসেনাপতি হুত্ৰা ৰিপস্সিং ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো দিব্বৰত্থেন পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সক্কেসু দেৰদহনিগমে সাকিযরাজকুলে নিব্বত্তি, ‘‘সম্মোদকুমারো’’তিস্স নামং অহোসি. অথস্স দহরকালে ৰাতরোগেন পাদা ন ৰহিংসু. সো কতিপযং কালং পীঠসপ্পী ৰিয ৰিচরি. তেনস্স পক্খোতি সমঞ্ঞা জাতা. পচ্ছা অরোগকালেপি তথেৰ নং সঞ্জানন্তি, সো ভগৰতো ঞাতিসমাগমে পাটিহারিযং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা কতপুব্বকিচ্চো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞে ৰিহরতি. অথেকদিৰসং গামং পিণ্ডায পৰিসিতুং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি. তস্মিঞ্চ সমযে অঞ্ঞতরো কুললো মংসপেসিং আদায আকাসেন গচ্ছতি, তং বহূ কুললা অনুপতিত্ৰা পাতেসুং. পাতিতং মংসপেসিং একো কুললো অগ্গহেসি. তং অঞ্ঞো অচ্ছিন্দিত্ৰা গণ্হি, তং দিস্ৰা থেরো ‘‘যথাযং মংসপেসি, এৰং কামা নাম বহুসাধারণা বহুদুক্খা বহুপাযাসা’’তি – কামেসু আদীনৰং নেক্খম্মে চ আনিসংসং পচ্চৰেক্খিত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা মনসিকরোন্তো পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চো দিৰাট্ঠানে নিসীদিত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১২.১-১০) –

‘‘ৰিপস্সী নাম ভগৰা, লোকজেট্ঠো নরাসভো;

অট্ঠসট্ঠিসহস্সেহি, পাৰিসি বন্ধুমং তদা.

‘‘নগরা অভিনিক্খম্ম, অগমং দীপচেতিযং;

অদ্দসং ৰিরজং বুদ্ধং, আহুতীনং পটিগ্গহং.

‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, যক্খা ময্হং উপন্তিকে;

উপট্ঠহন্তি সক্কচ্চং, ইন্দংৰ তিদসা গণা.

‘‘ভৰনা অভিনিক্খম্ম, দুস্সং পগ্গয্হহং তদা;

সিরসা অভিৰাদেসিং, তঞ্চাদাসিং মহেসিনো.

‘‘অহো বুদ্ধো অহো ধম্মো, অহো নো সত্থু সম্পদা;

বুদ্ধস্স আনুভাৰেন, ৰসুধাযং পকম্পথ.

‘‘তঞ্চ অচ্ছরিযং দিস্ৰা, অব্ভুতং লোমহংসনং;

বুদ্ধে চিত্তং পসাদেমি, দ্ৰিপদিন্দম্হি তাদিনে.

‘‘সোহং চিত্তং পসাদেত্ৰা, দুস্সং দত্ৰান সত্থুনো;

সরণঞ্চ উপাগচ্ছিং, সামচ্চো সপরিজ্জনো.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং কম্মমকরিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘ইতো পন্নরসে কপ্পে, সোল়সাসুং সুৰাহনা;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা যদেৰ সংৰেগৰত্থুং অঙ্কুসং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অঞ্ঞা অধিগতা, তস্স সংকিত্তনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘চুতা পতন্তী’’তি গাথং অভাসি.

৬৩. তত্থ চুতাতি ভট্ঠা. পতন্তীতি অনুপতন্তি. পতিতাতি চৰনৰসেন ভূমিযং পতিতা, আকাসে ৰা সম্পতনৰসেন পতিতা. গিদ্ধাতি গেধং আপন্না. পুনরাগতাতি পুনদেৰ উপগতা. চ-সদ্দো সব্বত্থ যোজেতব্বো. ইদং ৰুত্তং হোতি – পতন্তি অনুপতন্তি চ ইধ কুললা, ইতরস্স মুখতো চুতা চ মংসপেসি, চুতা পন সা ভূমিযং পতিতা চ, গিদ্ধা গেধং আপন্না সব্বেৰ কুললা পুনরাগতা. যথা চিমে কুললা, এৰং সংসারে পরিব্ভমন্তা সত্তা যে কুসলধম্মতো চুতা, তে পতন্তি নিরযাদীসু, এৰং পতিতা চ, সম্পত্তিভৰে ঠিতা তত্থ কামসুখানুযোগৰসেন কামভৰে রূপারূপভৰেসু চ ভৰনিকন্তিৰসেন গিদ্ধা চ পুনরাগতা ভৰতো অপরিমুত্তত্তা তেন তেন ভৰগামিনা কম্মেন তং তং ভৰসঞ্ঞিতং দুক্খং আগতা এৰ, এৰংভূতা ইমে সত্তা. মযা পন কতং কিচ্চং পরিঞ্ঞাদিভেদং সোল়সৰিধম্পি কিচ্চং কতং, ন দানি তং কাতব্বং অত্থি. রতং রম্মং রমিতব্বং অরিযেহি সব্বসঙ্খতৰিনিস্সটং নিব্বানং রতং অভিরতং রম্মং. তেন চ সুখেনন্ৰাগতং সুখং ফলসমাপত্তিসুখেন অনুআগতং উপগতং অচ্চন্তসুখং নিব্বানং, সুখেন ৰা সুখাপটিপদাভূতেন ৰিপস্সনাসুখেন মগ্গসুখেন চ অন্ৰাগতং ফলসুখং নিব্বানসুখঞ্চাতি অত্থো ৰেদিতব্বো.

পক্খত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ৰিমলকোণ্ডঞ্ঞত্থেরগাথাৰণ্ণনা

দুমৰ্হযায উপ্পন্নোতি ৰিমলকোণ্ডঞ্ঞত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে ৰিভৰসম্পন্নে কুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং ৰিপস্সিং ভগৰন্তং মহতিযা পরিসায পরিৰুতং ধম্মং দেসেন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো চতূহি সুৰণ্ণপুপ্ফেহি পূজেসি. ভগৰা তস্স পসাদসংৰড্ঢনত্থং তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খারেসি, যথা সুৰণ্ণাভা সকলং তং পদেসং ওত্থরতি. তং দিস্ৰা ভিয্যোসোমত্তায পসন্নমানসো হুত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা তং নিমিত্তং গহেত্ৰা অত্তনো গেহং গন্ত্ৰা বুদ্ধারম্মণং পীতিং অৰিজহন্তো কেনচি রোগেন কালং কত্ৰা তুসিতেসু উপপন্নো অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজানং বিম্বিসারং পটিচ্চ অম্বপালিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. রাজা হি বিম্বিসারো তরুণকালে অম্বপালিযা রূপসম্পত্তিং সুত্ৰা সঞ্জাতাভিলাসো কতিপযমনুস্সপরিৰারো অঞ্ঞাতকৰেসেন ৰেসালিং গন্ত্ৰা একরত্তিং তায সংৰাসং কপ্পেসি. তদা অযং তস্সা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. সা চ গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৰং তস্স আরোচেসি. রাজাপি অত্তানং জানাপেত্ৰা দাতব্বযুত্তকং দত্ৰা পক্কামি. সা গব্ভস্স পরিপাকমন্ৰায পুত্তং ৰিজাযি, ‘‘ৰিমলো’’তিস্স নামং অহোসি, পচ্ছা ৰিমলকোণ্ডঞ্ঞোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো ৰযপ্পত্তো ভগৰতো ৰেসালিগমনে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা পসন্নমানসো পব্বজিত্ৰা কতপুব্বকিচ্চো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১২.৪০-৪৮) –

‘‘ৰিপস্সী নাম ভগৰা, লোকজেট্ঠো নরাসভো;

নিসিন্নো জনকাযস্স, দেসেসি অমতং পদং.

‘‘তস্সাহং ধম্মং সুত্ৰান, দ্ৰিপদিন্নস্স তাদিনো;

সোণ্ণপুপ্ফানি চত্তারি, বুদ্ধস্স অভিরোপযিং.

‘‘সুৰণ্ণচ্ছদনং আসি, যাৰতা পরিসা তদা;

বুদ্ধাভা চ সুৰণ্ণাভা, আলোকো ৰিপুলো অহু.

‘‘উদগ্গচিত্তো সুমনো, ৰেদজাতো কতঞ্জলী;

ৰিত্তিসঞ্জননো তেসং, দিট্ঠধম্মসুখাৰহো.

‘‘আযাচিত্ৰান সম্বুদ্ধং, ৰন্দিত্ৰান চ সুব্বতং;

পামোজ্জং জনযিত্ৰান, সকং ভৰনুপাগমিং.

‘‘ভৰনে উপৰিট্ঠোহং, বুদ্ধসেট্ঠং অনুস্সরিং;

তেন চিত্তপ্পসাদেন, তুসিতং উপপজ্জহং.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিরোপযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘সোল়সাসিংসু রাজানো, নেমিসম্মতনামকা;

তেতালীসে ইতো কপ্পে, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা অঞ্ঞাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘দুমৰ্হযাযা’’তি গাথং অভাসি.

৬৪. তত্থ দুমৰ্হযাযাতি দুমেন অম্বেন অৰ্হাতব্বায, অম্বপালিযাতি অত্থো. আধারে চেতং ভুম্মৰচনং. উপ্পন্নোতি তস্সা কুচ্ছিযং উপ্পন্নো উপ্পজ্জমানো চ. জাতো পণ্ডরকেতুনাতি ধৰলৰত্থধজত্তা ‘‘পণ্ডরকেতূ’’তি পঞ্ঞাতেন বিম্বিসাররঞ্ঞা হেতুভূতেন জাতো, তং পটিচ্চ নিব্বত্তোতি অত্থো. উপ্পন্নোতি ৰা পঠমাভিনিব্বত্তিদস্সনং. ততো হি জাতোতি অভিজাতিদস্সনং. ৰিজাযনকালতো পট্ঠায হি লোকে জাতৰোহারো. এত্থ চ ‘‘দুমৰ্হযায উপ্পন্নো’’তি ইমিনা অত্তুক্কংসনভাৰং অপনেতি, অনেকপতিপুত্তানম্পি ৰিসেসাধিগমসম্ভৰঞ্চ দীপেতি. ‘‘জাতো পণ্ডরকেতুনা’’তি ইমিনা ৰিঞ্ঞাতপিতিকদস্সনেন পরৰম্ভনং অপনেতি. কেতুহাতি মানপ্পহাযী. মানো হি উণ্ণতিলক্খণত্তা কেতু ৰিযাতি কেতু. তথা হি সো ‘‘কেতুকম্যতাপচ্চুপট্ঠানো’’তি ৰুচ্চতি. কেতুনাযেৰাতি পঞ্ঞায এৰ. পঞ্ঞা হি অনৰজ্জধম্মেসু অচ্চুগ্গতট্ঠেন মারসেনপ্পমদ্দনেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ অরিযানং ধজা নাম. তেনাহ ‘‘ধম্মো হি ইসিনং ধজো’’তি (সং. নি. ২.২৪১; অ. নি. ৪.৪৮; জা. ২.২১.৪৯৪). মহাকেতুং পধংসযীতি মহাৰিসযতায মহন্তা, সেয্যমানজাতিমানাদিভেদতো বহৰো চ মানপ্পকারা, ইতরে চ কিলেসধম্মা সমুস্সিতট্ঠেন কেতু এতস্সাতি মহাকেতু মারো পাপিমা. তং বলৰিধমনৰিসযাতিক্কমনৰসেন অভিভৰি নিব্বিসেৰনং অকাসীতি. ‘‘মহাকেতুং পধংসযী’’তি অত্তানং পরং ৰিয দস্সেন্তো অঞ্ঞাপদেসেন অরহত্তং ব্যাকাসি.

ৰিমলকোণ্ডঞ্ঞত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. উক্খেপকতৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা

উক্খেপকতৰচ্ছস্সাতি আযস্মতো উক্খেপকতৰচ্ছত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি কির পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো চতুনৰুতে কপ্পে সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থারং উদ্দিস্স মাল়ং করোন্তস্স পূগস্স একত্থম্ভং অলভন্তস্স থম্ভং দত্ৰা সহাযকিচ্চং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, ৰচ্ছোতিস্স গোত্ততো আগতনামং. সো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা কোসলরট্ঠে গামকাৰাসে ৰসন্তো আগতাগতানং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মং পরিযাপুণাতি. ‘‘অযং ৰিনযো ইদং সুত্তন্তং অযং অভিধম্মো’’তি পন পরিচ্ছেদং ন জানাতি. অথেকদিৰসং আযস্মন্তং ধম্মসেনাপতিং পুচ্ছিত্ৰা যথাপরিচ্ছেদং সব্বং সল্লক্খেসি. ধম্মসঙ্গীতিযা পুব্বেপি পিটকাদিসমঞ্ঞা পরিযত্তিসদ্ধম্মে ৰৰত্থিতা এৰ, যতো ভিক্খূনং ৰিনযধরাদিৰোহারো. সো তেপিটকং বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হন্তো পরিপুচ্ছন্তো তত্থ ৰুত্তে রূপারূপধম্মে সল্লক্খেত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা সম্মসন্তো নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.২.১৩-২৬) –

‘‘সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো, মহাপূগগণো অহু;

সরণং গতা চ তে বুদ্ধং, সদ্দহন্তি তথাগতং.

‘‘সব্বে সঙ্গম্ম মন্তেত্ৰা, মাল়ং কুব্বন্তি সত্থুনো;

একত্থম্ভং অলভন্তা, ৰিচিনন্তি ব্রহাৰনে.

‘‘তেহং অরঞ্ঞে দিস্ৰান, উপগম্ম গণং তদা;

অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰান, পটিপুচ্ছিং গণং অহং.

‘‘তে মে পুট্ঠা ৰিযাকংসু, সীলৰন্তো উপাসকা;

মাল়ং মযং কত্তুকামা, একত্থম্ভো ন লব্ভতি.

‘‘একত্থম্ভং মমং দেথ, অহং দস্সামি সত্থুনো;

আহরিস্সামহং থম্ভং, অপ্পোস্সুক্কা ভৰন্তু তে.

‘‘তে মে থম্ভং পৰেচ্ছিংসু, পসন্না তুট্ঠমানসা;

ততো পটিনিৰত্তিত্ৰা, অগমংসু সকং ঘরং.

‘‘অচিরং গতে পূগগণে, থম্ভং অহাসহং তদা;

হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, পঠমং উস্সপেসহং.

‘‘তেন চিত্তপ্পসাদেন, ৰিমানং উপপজ্জহং;

উব্বিদ্ধং ভৰনং ময্হং, সত্তভূমং সমুগ্গতং.

‘‘ৰজ্জমানাসু ভেরীসু, পরিচারেমহং সদা;

পঞ্চপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, রাজা আসিং যসোধরো.

‘‘তত্থাপি ভৰনং ময্হং, সত্তভূমং সমুগ্গতং;

কূটাগারৰরূপেতং, একত্থম্ভং মনোরমং.

‘‘একৰীসতিকপ্পম্হি, উদেনো নাম খত্তিযো;

তত্রাপি ভৰনং ময্হং, সত্তভূমং সমুগ্গতং.

‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৰত্তং অথ মানুসং;

অনুভোমি সুখং সব্বং, একত্থম্ভস্সিদং ফলং.

‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, যং থম্ভমদদং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, একত্থম্ভস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা কতকিচ্চত্তা অকিলাসুভাৰে ঠিতো অত্তনো সন্তিকং উপগতানং গহট্ঠপব্বজিতানং অনুকম্পং উপাদায তেপিটকং বুদ্ধৰচনং ৰীমংসিত্ৰা ধম্মং দেসেসি. দেসেন্তো চ একদিৰসং অত্তানং পরং ৰিয কত্ৰা দস্সেন্তো –

৬৫. ‘‘উক্খেপকতৰচ্ছস্স, সঙ্কলিতং বহূহি ৰস্সেহি;

তং ভাসতি গহট্ঠানং, সুনিসিন্নো উল়ারপামোজ্জো’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ উক্খেপকতৰচ্ছস্সাতি কতউক্খেপৰচ্ছস্স, ভিক্খুনো সন্তিকে ৰিসুং ৰিসুং উগ্গহিতং ৰিনযপদেসং সুত্তপদেসং অভিধম্মপদেসঞ্চ যথাপরিচ্ছেদং ৰিনযসুত্তাভিধম্মানংযেৰ উপরি খিপিত্ৰা সজ্ঝাযনৰসেন তত্থ তত্থেৰ পক্খিপিত্ৰা ঠিতৰচ্ছেনাতি অত্থো করণত্থে হি ইদং সামিৰচনং. সঙ্কলিতং বহূহি ৰস্সেহীতি বহুকেহি সংৰচ্ছরেহি সম্পিণ্ডনৰসেন হদযে ঠপিতং. ‘‘সঙ্খলিত’’ন্তিপি পাঠো, সঙ্খলিতং ৰিয কতং একাবদ্ধৰসেন ৰাচুগ্গতং কতং. যং বুদ্ধৰচনন্তি ৰচনসেসো. তন্তি তং পরিযত্তিধম্মং ভাসতি কথেতি. গহট্ঠানন্তি তেসং যেভুয্যতায ৰুত্তং. সুনিসিন্নোতি তস্মিং ধম্মে সম্মা নিচ্চলো নিসিন্নো, লাভসক্কারাদিং অপচ্চাসীসন্তো কেৰলং ৰিমুত্তাযতনসীসেযেৰ ঠত্ৰা কথেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘উল়ারপামোজ্জো’’তি ফলসমাপত্তিসুখৰসেন ধম্মদেসনাৰসেনেৰ চ উপ্পন্নউল়ারপামোজ্জোতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘যথা যথাৰুসো ভিক্খু, যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জ’’ন্তিআদি (দী. নি. ৩.৩৫৫).

উক্খেপকতৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. মেঘিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা

অনুসাসি মহাৰীরোতি আযস্মতো মেঘিযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে কুসলবীজানি রোপেন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পাপুণি. তস্মিঞ্চ সমযে ৰিপস্সী ভগৰা বুদ্ধকিচ্চস্স পরিযোসানমাগম্ম আযুসঙ্খারং ওস্সজ্জি. তেন পথৰীকম্পাদীসু উপ্পন্নেসু মহাজনো ভীততসিতো অহোসি. অথ নং ৰেস্সৰণো মহারাজা তমত্থং ৰিভাৰেত্ৰা সমস্সাসেসি. তং সুত্ৰা মহাজনো সংৰেগপ্পত্তো অহোসি. তত্থাযং কুলপুত্তো বুদ্ধানুভাৰং সুত্ৰা সত্থরি সঞ্জাতগারৰবহুমানো উল়ারং পীতিসোমনস্সং পটিসংৰেদেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুস্মিং সাকিযরাজকুলে নিব্বত্তি, তস্স মেঘিযোতি নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ভগৰন্তং উপট্ঠহন্তো ভগৰতি জালিকাযং ৰিহরন্তে কিমিকালায নদিযা তীরে রমণীযং অম্বৰনং দিস্ৰা তত্থ ৰিহরিতুকামো দ্ৰে ৰারে ভগৰতা ৰারেত্ৰা ততিযৰারং ৰিস্সজ্জিতো তত্থ গন্ত্ৰা মিচ্ছাৰিতক্কমক্খিকাহি খজ্জমানো চিত্তসমাধিং অলভিত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা তমত্থং আরোচেসি. অথস্স ভগৰা ‘‘অপরিপক্কায, মেঘিয, চেতোৰিমুত্তিযা পঞ্চ ধম্মা পরিপাকায সংৰত্তন্তী’’তিআদিনা (উদা. ৩১) ওৰাদং অদাসি. সো তস্মিং ওৰাদে ঠত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১২.৫৭-৬৫) –

‘‘যদা ৰিপস্সী লোকগ্গো, আযুসঙ্খারমোস্সজি;

পথৰী সম্পকম্পিত্থ, মেদনী জলমেখলা.

‘‘ওততং ৰিততং ময্হং, সুৰিচিত্তৰটংসকং;

ভৰনম্পি পকম্পিত্থ, বুদ্ধস্স আযুসঙ্খযে.

‘‘তাসো ময্হং সমুপ্পন্নো, ভৰনে সম্পকম্পিতে;

উপ্পাদো নু কিমত্থায, আলোকো ৰিপুলো অহু.

‘‘ৰেস্সৰণো ইধাগম্ম, নিব্বাপেসি মহাজনং;

পাণভূতে ভযং নত্থি, একগ্গা হোথ সংৰুতা.

‘‘অহো বুদ্ধো অহো ধম্মো, অহো নো সত্থু সম্পদা;

যস্মিং উপ্পজ্জমানম্হি, পথৰী সম্পকম্পতি.

‘‘বুদ্ধানুভাৰং কিত্তেত্ৰা, কপ্পং সগ্গম্হি মোদহং;

অৰসেসেসু কপ্পেসু, কুসলং চরিতং মযা.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং সঞ্ঞমলভিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধসঞ্ঞাযিদং ফলং.

‘‘ইতো চুদ্দসকপ্পম্হি, রাজা আসিং পতাপৰা;

সমিতো নাম নামেন, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.