৮. অট্ঠমৰগ্গো

১. ৰচ্ছপালত্থেরগাথাৰণ্ণনা

সুসুখুমনিপুণত্থদস্সিনাতি আযস্মতো ৰচ্ছপালত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি আচিনন্তো দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ব্রাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৰা অগ্গিং পরিচরন্তো একদিৰসং মহতিযা কংসপাতিযা পাযাসং আদায দক্খিণেয্যং পরিযেসন্তো ৰিপস্সিং ভগৰন্তং আকাসে চঙ্কমন্তং দিস্ৰা অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা দাতুকামতং দস্সেসি. পটিগ্গহেসি ভগৰা অনুকম্পং উপাদায. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে ৰিভৰসম্পন্নস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, ৰচ্ছপালোতিস্স নামং অহোসি. সো বিম্বিসারসমাগমে উরুৰেলকস্সপত্থেরেন ইদ্ধিপাটিহারিযং দস্সেত্ৰা সত্থু পরমনিপচ্চকারে কতে তং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা সত্তাহপব্বজিতো এৰ ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৩.২৬-৩৪) –

‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণো সম্বুদ্ধো, বাত্তিংসৰরলক্খণো;

পৰনা অভিনিক্খন্তো, ভিক্খুসঙ্ঘপুরক্খতো.

‘‘মহচ্চা কংসপাতিযা, ৰড্ঢেত্ৰা পাযসং অহং;

আহুতিং যিট্ঠুকামো সো, উপনেসিং বলিং অহং.

‘‘ভগৰা তম্হি সমযে, লোকজেট্ঠো নরাসভো;

চঙ্কমং সুসমারূল়্হো, অম্বরে অনিলাযনে.

‘‘তঞ্চ অচ্ছরিযং দিস্ৰা, অব্ভুতং লোমহংসনং;

ঠপযিত্ৰা কংসপাতিং, ৰিপস্সিং অভিৰাদযিং.

‘‘তুৰং দেৰোসি সব্বঞ্ঞূ, সদেৰে সহমানুসে;

অনুকম্পং উপাদায, পটিগ্গণ্হ মহামুনি.

‘‘পটিগ্গহেসি ভগৰা, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;

মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, সত্থা লোকে মহামুনি.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পাযাসস্স ইদং ফলং.

‘‘একতালীসিতো কপ্পে, বুদ্ধো নামাসি খত্তিযো;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা সুখেনেৰ অত্তনা নিব্বানস্স অধিগতভাৰং ৰিভাৰেন্তো –

৭১. ‘‘সুসুখুমনিপুণত্থদস্সিনা, মতিকুসলেন নিৰাতৰুত্তিনা;

সংসেৰিতৰুদ্ধসীলিনা, নিব্বানং ন হি তেন দুল্লভ’’ন্তি. –

ইমং গাথং অভাসি.

তত্থ সুসুখুমনিপুণত্থদস্সিনাতি অতিৰিয দুদ্দসট্ঠেন সুখুমে, সণ্হট্ঠেন নিপুণে সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিঅত্থে অনিচ্চতাদিং ওরোপেত্ৰা পস্সতীতি সুসুখুমনিপুণত্থদস্সী, তেন. মতিকুসলেনাতি মতিযা পঞ্ঞায কুসলেন ছেকেন, ‘‘এৰং পৰত্তমানস্স পঞ্ঞা ৰড্ঢতি, এৰং ন ৰড্ঢতী’’তি ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গপঞ্ঞায উপ্পাদনে কুসলেন. নিৰাতৰুত্তিনাতি সব্রহ্মচারীসু নিৰাতনীচৰত্তনসীলেন, ৰুড্ঢেসু নৰেসু চ যথানুরূপপটিপত্তিনা. সংসেৰিতৰুদ্ধসীলিনাতি সংসেৰিতং আচিণ্ণং ৰুদ্ধসীলং সংসেৰিতৰুদ্ধসীলং, তং যস্স অত্থি, তেন সংসেৰিতৰুদ্ধসীলিনা. অথ ৰা সংসেৰিতা উপাসিতা ৰুদ্ধসীলিনো এতেনাতি সংসেৰিতৰুদ্ধসীলী, তেন. হীতিসদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা যো নিৰাতৰুত্তি সংসেৰিতৰুদ্ধসীলী মতিকুসলো সুসুখুমনিপুণত্থদস্সী চ, তস্মা নিব্বানং ন তস্স দুল্লভন্তি অত্থো. নিৰাতৰুত্তিতায হি সংসেৰিতৰুদ্ধসীলিতায চ পণ্ডিতা তং ওৰদিতব্বং অনুসাসিতব্বং মঞ্ঞন্তি, তেসঞ্চ ওৰাদে ঠিতো সযং মতিকুসলতায সুসুখুমনিপুণত্থদস্সিতায চ ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ নিব্বানং অধিগচ্ছতীতি, অযমেৰ চ থেরস্স অঞ্ঞাব্যাকরণগাথা অহোসীতি.

ৰচ্ছপালত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. আতুমত্থেরগাথাৰণ্ণনা

যথা কল়ীরো সুসু ৰড্ঢিতগ্গোতি আযস্মতো আতুমত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং আচিনন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ৰিপস্সিং ভগৰন্তং অন্তরৰীথিযং গচ্ছন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো গন্ধোদকেন গন্ধচুণ্ণেন চ পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তো অপরাপরং সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰা সমণধম্মং অকাসি, ঞাণস্স পন অপরিপক্কত্তা ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. অথ ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং সেট্ঠিপুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, আতুমোতিস্স নামং অহোসি. তস্স ৰযপ্পত্তস্স মাতা ‘‘পুত্তস্স মে ভরিযং আনেস্সামা’’তি ঞাতকেহি সম্মন্তেসি. সো তং উপধারেত্ৰা হেতুসম্পত্তিযা চোদিযমানো ‘‘কিং ময্হং ঘরাৰাসেন, ইদানেৰ পব্বজিস্সামী’’তি ভিক্খূনং সন্তিকং গন্ত্ৰা পব্বজি. পব্বজিতম্পি নং মাতা উপ্পব্বাজেতুকামা নানানযেহি পলোভেতি. সো তস্সা অৰসরং অদত্ৰা অত্তনো অজ্ঝাসযং পকাসেন্তো –

৭২. ‘‘যথা কল়ীরো সুসু ৰড্ঢিতগ্গো, দুন্নিক্খমো হোতি পসাখজাতো;

এৰং অহং ভরিযাযানীতায, অনুমঞ্ঞ মং পব্বজিতোম্হি দানী’’তি. –

গাথং অভাসি.

তত্থ কল়ীরোতি অঙ্কুরো, ইধ পন ৰংসঙ্কুরো অধিপ্পেতো. সুসূতি তরুণো. ৰড্ঢিতগ্গোতি পৰড্ঢিতসাখো. সুসুৰড্ঢিতগ্গোতি ৰা সুট্ঠু ৰড্ঢিতসাখো সঞ্জাতপত্তসাখো. দুন্নিক্খমোতি ৰেল়ুগুম্বতো নিক্খামেতুং নীহরিতুং অসক্কুণেয্যো. পসাখজাতোতি জাতপসাখো, সাখানম্পি পব্বে পব্বে উপ্পন্নঅনুসাখো. এৰং অহং ভরিযাযানীতাযাতি যথা ৰংসো ৰড্ঢিতগ্গো ৰংসন্তরেসু সংসট্ঠ সাখাপসাখো ৰেল়ুগুম্বতো দুন্নীহরণীযো হোতি, এৰং অহম্পি ভরিযায ময্হং আনীতায পুত্তধীতাদিৰসেন ৰড্ঢিতগ্গো আসত্তিৰসেন ঘরাৰাসতো দুন্নীহরণীযো ভৰেয্যং. যথা পন ৰংসকল়ীরো অসঞ্জাতসাখবন্ধো ৰেল়ুগুম্বতো সুনীহরণীযোৰ হোতি, এৰং অহম্পি অসঞ্জাতপুত্তদারাদিবন্ধো সুনীহরণীযো হোমি, তস্মা অনানীতায এৰ ভরিযায অনুমঞ্ঞ মং অত্তনাৰ মং অনুজানাপেত্ৰা. পব্বজিতোম্হি দানীতি, ‘‘ইদানি পন পব্বজিতো অম্হি, সাধু সুট্ঠূ’’তি অত্তনো নেক্খম্মাভিরতিং পকাসেসি, অথ ৰা ‘‘অনুমঞ্ঞ মং পব্বজিতোম্হি দানী’’তি মাতু কথেতি. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যদিপি তায পুব্বে নানুমতং, ইদানি পন পব্বজিতো অম্হি, তস্মা অনুমঞ্ঞ অনুজানাহি মং সমণভাৰেযেৰ ঠাতুং, নাহং তযা নিৰত্তনীযোতি. এৰং পন কথেন্তো যথাঠিতোৰ ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা কিলেসে খেপেত্ৰা ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৩.৩৫-৪০) –

‘‘নিসজ্জ পাসাদৰরে, ৰিপস্সিং অদ্দসং জিনং;

ককুধং ৰিলসন্তংৰ, সব্বঞ্ঞুং তমনাসকং.

‘‘পাসাদস্সাৰিদূরে চ, গচ্ছতি লোকনাযকো;

পভা নিদ্ধাৰতে তস্স, যথা চ সতরংসিনো.

‘‘গন্ধোদকঞ্চ পগ্গয্হ, বুদ্ধসেট্ঠং সমোকিরিং;

তেন চিত্তপ্পসাদেন, তত্থ কালঙ্কতো অহং.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং গন্ধোদকমাকিরিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, সুগন্ধো নাম খত্তিযো;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা মাতরং আপুচ্ছিত্ৰা তস্সা পেক্খন্তিযাযেৰ আকাসেন পক্কামি. সো অরহত্তপ্পত্তিযা উত্তরিকালম্পি অন্তরন্তরা তমেৰ গাথং পচ্চুদাহাসি.

তত্থ ‘‘পব্বজিতোম্হী’’তি ইমিনাপদেসেন অযম্পি থেরস্স অঞ্ঞাব্যাকরণগাথা অহোসি অত্তনো সন্তানে রাগাদিমলস্স পব্বাজিতভাৰদীপনতো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘পব্বাজযমত্তনো মলং, তস্মা ‘পব্বজিতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (ধ. প. ৩৮৮).

আতুমত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. মাণৰত্থেরগাথাৰণ্ণনা

জিণ্ণঞ্চ দিস্ৰা দুখিতঞ্চ ব্যাধিতন্তি আযস্মতো মাণৰত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা লক্খণধরো হুত্ৰা ৰিপস্সিস্স ভগৰতো অভিজাতিযা লক্খণানি পরিগ্গহেত্ৰা পুব্বনিমিত্তানি সাৰেত্ৰা, ‘‘একংসেন অযং বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকরিত্ৰা নানানযেহি থোমেত্ৰা অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণমহাসালস্স গেহে নিব্বত্তিত্ৰা যাৰ সত্তৰস্সানি, তাৰ অন্তোঘরেযেৰ ৰড্ঢিত্ৰা সত্তমে সংৰচ্ছরে উপনযনত্থং উয্যানং নীতো অন্তরামগ্গে জিণ্ণাতুরমতে দিস্ৰা তেসং অদিট্ঠপুব্বত্তা তে পরিজনে পুচ্ছিত্ৰা জরারোগমরণসভাৰং সুত্ৰা সঞ্জাতসংৰেগো ততো অনিৰত্তন্তো ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা মাতাপিতরো অনুজানাপেত্ৰা পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৩.৪১-৬৪) –

‘‘জাযমানে ৰিপস্সিম্হি, নিমিত্তং ব্যাকরিং অহং;

নিব্বাপযিঞ্চ জনতং, বুদ্ধো লোকে ভৰিস্সতি.

‘‘যস্মিঞ্চ জাযমানস্মিং, দসসহস্সি কম্পতি;

সো দানি ভগৰা সত্থা, ধম্মং দেসেতি চক্খুমা.

‘‘যস্মিঞ্চ জাযমানস্মিং, আলোকো ৰিপুলো অহু;

সো দানি ভগৰা সত্থা, ধম্মং দেসেতি চক্খুমা.

‘‘যস্মিঞ্চ জাযমানস্মিং, সরিতাযো ন সন্দযুং;

সো দানি ভগৰা সত্থা, ধম্মং দেসেতি চক্খুমা.

‘‘যস্মিঞ্চ জাযমানস্মিং, অৰীচগ্গি ন পজ্জলি;

সো দানি ভগৰা সত্থা, ধম্মং দেসেতি চক্খুমা.

‘‘যস্মিঞ্চ জাযমানস্মিং, পক্খিসঙ্ঘো ন সঞ্চরি;

সো দানি ভগৰা সত্থা, ধম্মং দেসেতি চক্খুমা.

‘‘যস্মিঞ্চ জাযমানস্মিং, ৰাতক্খন্ধো ন ৰাযতি;

সো দানি ভগৰা সত্থা, ধম্মং দেসেতি চক্খুমা.

‘‘যস্মিঞ্চ জাযমানস্মিং, সব্বরতনানি জোতযুং;

সো দানি ভগৰা সত্থা, ধম্মং দেসেতি চক্খুমা.

‘‘যস্মিঞ্চ জাযমানস্মিং, সত্তাসুং পদৰিক্কমা;

সো দানি ভগৰা সত্থা, ধম্মং দেসেতি চক্খুমা.

‘‘জাতমত্তো চ সম্বুদ্ধো, দিসা সব্বা ৰিলোকযি;

ৰাচাসভিমুদীরেসি, এসা বুদ্ধান ধম্মতা.

‘‘সংৰেজযিত্ৰা জনতং, থৰিত্ৰা লোকনাযকং;

সম্বুদ্ধং অভিৰাদেত্ৰা, পক্কামিং পাচিনামুখো.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং বুদ্ধমভিথোমযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, থোমনায ইদং ফলং.

‘‘ইতো নৰুতিকপ্পম্হি, সম্মুখাথৰিকৰ্হযো;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘পথৰীদুন্দুভি নাম, একূননৰুতিম্হিতো;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘অট্ঠাসীতিম্হিতো কপ্পে, ওভাসো নাম খত্তিযো;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘সত্তাসীতিম্হিতো কপ্পে, সরিতচ্ছেদনৰ্হযো;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘অগ্গিনিব্বাপনো নাম, কপ্পানং ছল়সীতিযা;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘গতিপচ্ছেদনো নাম, কপ্পানং পঞ্চসীতিযা;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘রাজা ৰাতসমো নাম, কপ্পানং চুল্লসীতিযা;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘রতনপজ্জলো নাম, কপ্পানং তেঅসীতিযা;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘পদৰিক্কমনো নাম, কপ্পানং দ্ৰেঅসীতিযা;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘রাজা ৰিলোকনো নাম, কপ্পানং একসীতিযা;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘গিরসারোতি নামেন, কপ্পেসীতিম্হি খত্তিযো;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অধিগতারহত্তো পন ভিক্খূহি, ‘‘কেন, ত্ৰং আৰুসো, সংৰেগেন অতিদহরোৰ সমানো পব্বজিতো’’তি পুচ্ছিতো অত্তনো পব্বজ্জানিমিত্তকিত্তনাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –

৭৩. ‘‘জিণ্ণঞ্চ দিস্ৰা দুখিতঞ্চ ব্যাধিতং, মতঞ্চ দিস্ৰা গতমাযুসঙ্খযং;

ততো অহং নিক্খমিতূন পব্বজিং, পহায কামানি মনোরমানী’’তি. –

গাথং অভাসি.

তত্থ জিণ্ণন্তি জরায অভিভূতং, খণ্ডিচ্চপালিচ্চৰলিত্তচতাদীহি সমঙ্গীভূতং. দুখিতন্তি দুক্খপ্পত্তং. ব্যাধিতন্তি গিলানং. এত্থ চ ‘‘ব্যাধিত’’ন্তি ৰুত্তেপি দুক্খপ্পত্তভাৰো সিদ্ধো, ‘‘দুখিত’’ন্তি ৰচনং তস্স বাল়্হগিলানভাৰপরিদীপনত্থং. মতন্তি কালঙ্কতং, যস্মা কালঙ্কতো আযুনো খযং ৰযং ভেদং গতো নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘গতমাযুসঙ্খয’’ন্তি. তস্মা জিণ্ণব্যাধিমতানং দিট্ঠত্তা, ‘‘ইমে জরাদযো নাম ন ইমেসংযেৰ, অথ খো সব্বসাধারণা, তস্মা অহম্পি জরাদিকে অনতিৰত্তো’’তি সংৰিগ্গত্তা. নিক্খমিতূনাতি নিক্খমিত্ৰা, অযমেৰ ৰা পাঠো. পব্বজ্জাধিপ্পাযেন ঘরতো নিগ্গন্ত্ৰা. পব্বজিন্তি সত্থু সাসনে পব্বজং উপগতো. পহায কামানি মনোরমানীতি ইট্ঠকন্তাদিভাৰতো অৰীতরাগানং মনো রমেন্তীতি মনোরমে ৰত্থুকামে পজহিত্ৰা, তপ্পটিবদ্ধস্স ছন্দরাগস্স অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দনেন নিরপেক্খভাৰেন ছড্ডেত্ৰাতি অত্থো. কামানং পহানকিত্তনমুখেন চেতং থেরস্স অঞ্ঞাব্যাকরণং অহোসি. মাণৰকালে পব্বজিতত্তা ইমস্স থেরস্স মাণৰোত্ৰেৰ সমঞ্ঞা জাতাতি.

মাণৰত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সুযামনত্থেরগাথাৰণ্ণনা

কামচ্ছন্দো চ ব্যাপাদোতি আযস্মতো সুযামনত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে ধঞ্ঞৰতীনগরে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো ব্রাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং পত্ৰা ব্রাহ্মণমন্তে ৰাচেতি. তেন চ সমযেন ৰিপস্সী ভগৰা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং ধঞ্ঞৰতীনগরং পিণ্ডায পৰিট্ঠো হোতি. তং দিস্ৰা ব্রাহ্মণো পসন্নচিত্তো অত্তনো গেহং নেত্ৰা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা তস্সূপরি পুপ্ফসন্থারং সন্থরিত্ৰা অদাসি, সত্থরি তত্থ নিসিন্নে পণীতেন আহারেন সন্তপ্পেসি, ভুত্তাৰিঞ্চ পুপ্ফগন্ধেন পূজেসি. সত্থা অনুমোদনং ৰত্ৰা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰেসালিযং অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, সুযামনোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ পরমনিস্সমযুত্তো হুত্ৰা গেহৰাসীনং কামূপভোগং জিগুচ্ছিত্ৰা ঝাননিন্নো ভগৰতো ৰেসালিগমনে পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা খুরগ্গেযেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৩.৬৫-৭৪) –

‘‘নগরে ধঞ্ঞৰতিযা, অহোসিং ব্রাহ্মণো তদা;

লক্খণে ইতিহাসে চ, সনিঘণ্ডুসকেটুভে.

‘‘পদকো ৰেয্যাকরণো, নিমিত্তকোৰিদো অহং;

মন্তে চ সিস্সে ৰাচেসিং, তিণ্ণং ৰেদান পারগূ.

‘‘পঞ্চ উপ্পলহত্থানি, পিট্ঠিযং ঠপিতানি মে;

আহুতিং যিট্ঠুকামোহং, পিতুমাতুসমাগমে.

‘‘তদা ৰিপস্সী ভগৰা, ভিক্খুসঙ্ঘপুরক্খতো;

ওভাসেন্তো দিসা সব্বা, আগচ্ছতি নরাসভো.

‘‘আসনং পঞ্ঞপেত্ৰান, নিমন্তেত্ৰা মহামুনিং;

সন্থরিত্ৰান তং পুপ্ফং, অভিনেসিং সকং ঘরং.

‘‘যং মে অত্থি সকে গেহে, আমিসং পচ্চুপট্ঠিতং;

তাহং বুদ্ধস্স পাদাসিং, পসন্নো সেহি পাণিভি.

‘‘ভুত্তাৰিং কালমঞ্ঞায পুপ্ফহত্থমদাসহং;

অনুমোদিত্ৰান সব্বঞ্ঞূ, পক্কামি উত্তরামুখো.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পুপ্ফদানস্সিদং ফলং.

‘‘অনন্তরং ইতো কপ্পে, রাজাহুং ৰরদস্সনো;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা নীৰরণপ্পহানকিত্তনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –

৭৪. ‘‘কামচ্ছন্দো চ ব্যাপাদো, থিনমিদ্ধঞ্চ ভিক্খুনো;

উদ্ধচ্চং ৰিচিকিচ্ছা চ, সব্বসোৰ ন ৰিজ্জতী’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ কামচ্ছন্দোতি কামেসু ছন্দো, কামো চ সো ছন্দো চাতিপি কামচ্ছন্দো, কামরাগো. ইধ পন সব্বোপি রাগো কামচ্ছন্দো অগ্গমগ্গৰজ্ঝস্সাপি অধিপ্পেতত্তা, তেনাহ ‘‘সব্বসোৰ ন ৰিজ্জতী’’তি. সব্বেপি হি তেভূমকধম্মা কামনীযট্ঠেন কামা, তত্থ পৰত্তো রাগো কামচ্ছন্দো, তেনাহ ভগৰা – ‘‘আরুপ্পে কামচ্ছন্দনীৰরণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধনীৰরণং উদ্ধচ্চনীৰরণং অৰিজ্জানীৰরণং উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) ব্যাপজ্জতি চিত্তং পূতিভাৰং গচ্ছতি এতেনাতি ব্যাপাদো, ‘‘অনত্থং মে অচরী’’তিআদিনযপ্পৰত্তো (ধ. স. ১০৬৬; ৰিভ. ৯০৯) আঘাতো. থিনং চিত্তস্স অকল্যতা অনুস্সাহসংহননং, মিদ্ধং কাযস্স অকল্যতা অসত্তিৰিঘাতো, তদুভযম্পি থিনঞ্চ মিদ্ধঞ্চ থিনমিদ্ধং, কিচ্চাহারপটিপক্খানং একতায একং কত্ৰা ৰুত্তং. উদ্ধতভাৰো উদ্ধচ্চং, যেন ধম্মেন চিত্তং উদ্ধতং হোতি অৰূপসন্তং, সো চেতসো ৰিক্খেপো উদ্ধচ্চং. উদ্ধচ্চগ্গহণেনেৰ চেত্থ কিচ্চাহারপটিপক্খানং সমানতায কুক্কুচ্চম্পি গহিতমেৰাতি দট্ঠব্বং. তং পচ্ছানুতাপলক্খণং. যো হি কতাকতকুসলাকুসলূপনিস্সযো ৰিপ্পটিসারো, তং কুক্কুচ্চং. ৰিচিকিচ্ছাতি, ‘‘এৰং নু খো ন নু খো’’তি সংসযং আপজ্জতি, ধম্মসভাৰং ৰা ৰিচিনন্তো কিচ্ছতি কিলমতি এতাযাতি ৰিচিকিচ্ছা, বুদ্ধাদিৰত্থুকো সংসযো. সব্বসোতি অনৰসেসতো. ন ৰিজ্জতীতি নত্থি, মগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা ন উপলব্ভতি. ইদঞ্চ পদদ্ৰযং পচ্চেকং যোজেতব্বং অযঞ্হেত্থ যোজনা – যস্স ভিক্খুনো তেন তেন অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা কামচ্ছন্দো চ ব্যাপাদো চ থিনমিদ্ধঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চঞ্চ ৰিচিকিচ্ছা চ সব্বসোৰ ন ৰিজ্জতি, তস্স ন কিঞ্চি করণীযং, কতস্স ৰা পতিচযোতি অঞ্ঞাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকরোতি. পঞ্চসু হি নীৰরণেসু মগ্গেন সমুচ্ছিন্নেসু তদেকট্ঠতায সব্বেপি কিলেসা সমুচ্ছিন্নাযেৰ হোন্তি. তেনাহ – ‘‘সব্বেতে ভগৰন্তো পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে’’তি (দী. নি. ২.১৪৬).

সুযামনত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সুসারদত্থেরগাথাৰণ্ণনা

সাধু সুৰিহিতান দস্সনন্তি আযস্মতো সুসারদত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিজ্জাপদেসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৰা কামেসু আদীনৰং দিস্ৰা ঘরাৰাসং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা হিমৰন্তপ্পদেসে অরঞ্ঞাযতনে অস্সমং কারেত্ৰা ৰিহাসি. অথ নং অনুগ্গণ্হন্তো পদুমুত্তরো ভগৰা ভিক্খাচারৰেলাযং উপসঙ্কমি. সো দূরতোৰ দিস্ৰা পসন্নমানসো পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা মধুরানি ফলানি পক্খিপিত্ৰা অদাসি. ভগৰা তং পটিগ্গহেত্ৰা অনুমোদনং কত্ৰা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ধম্মসেনাপতিনো ঞাতিব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা মন্দপঞ্ঞত্তা সুসারদোতি গহিতনামো অপরভাগে ধম্মসেনাপতিস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৩.৭৫-৮৩) –

‘‘অজ্ঝাযকো মন্তধরো, তিণ্ণং ৰেদান পারগূ;

হিমৰন্তস্সাৰিদূরে, ৰসামি অস্সমে অহং.

‘‘অগ্গিহুত্তঞ্চ মে অত্থি, পুণ্ডরীকফলানি চ;

পুটকে নিক্খিপিত্ৰান, দুমগ্গে লগ্গিতং মযা.

‘‘পদুমুত্তরো লোকৰিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;

মমুদ্ধরিতুকামো সো, ভিক্খন্তো মমুপাগমি.

‘‘পসন্নচিত্তো সুমনো, ফলং বুদ্ধস্সদাসহং;

ৰিত্তিসঞ্জননো ময্হং, দিট্ঠধম্মসুখাৰহো.

‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণো সম্বুদ্ধো, আহুতীনং পটিগ্গহো;

অন্তলিক্খে ঠিতো সত্থা, ইমং গাথং অভাসথ.

‘‘ইমিনা ফলদানেন, চেতনাপণিধীহি চ;

কপ্পানং সতসহস্সং, দুগ্গতিং নুপপজ্জসি.

‘‘তেনেৰ সুক্কমূলেন, অনুভোত্ৰান সম্পদা;

পত্তোম্হি অচলং ঠানং, হিত্ৰা জযপরাজযং.

‘‘ইতো সত্তসতে কপ্পে, রাজা আসিং সুমঙ্গলো;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা সপ্পুরিসূপনিস্সযানিসংসকিত্তনাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –

৭৫. ‘‘সাধু সুৰিহিতান দস্সনং, কঙ্খা ছিজ্জতি বুদ্ধি ৰড্ঢতি;

বালম্পি করোন্তি পণ্ডিতং, তস্মা সাধু সতং সমাগমো’’তি. –

গাথং অভাসি.