৯. নৰমৰগ্গো

১. সমিতিগুত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা

যং মযা পকতং পাপন্তি আযস্মতো সমিতিগুত্তত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ভগৰন্তং পস্সিত্ৰা পসন্নচিত্তো জাতিসুমনপুপ্ফেহি পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন যত্থ যত্থ ভৰে নিব্বত্তি, তত্থ তত্থ কুলরূপপরিৰারসম্পদায অঞ্ঞে সত্তে অভিভৰিত্ৰা অট্ঠাসি. একস্মিং পন অত্তভাৰে অঞ্ঞতরং পচ্চেকবুদ্ধং পিণ্ডায চরন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং মুণ্ডকো কুট্ঠী মঞ্ঞে, তেনাযং পটিচ্ছাদেত্ৰা ৰিচরতী’’তি নিট্ঠুভিত্ৰা পক্কামি. সো তেন কম্মেন বহুং কালং নিরযে পচ্চিত্ৰা কস্সপস্স ভগৰতো কালে মনুস্সলোকে নিব্বত্তো পরিব্বাজকপব্বজ্জং উপগতো একং সীলাচারসম্পন্নং উপাসকং দিস্ৰা দোসন্তরো হুত্ৰা, ‘‘কুট্ঠরোগী ভৰেয্যাসী’’তি অক্কোসি, ন্হানতিত্থে চ মনুস্সেহি ঠপিতানি ন্হানচুণ্ণানি দূসেসি. সো তেন কম্মেন পুন নিরযে নিব্বত্তিত্ৰা বহূনি ৰস্সানি দুক্খং অনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, সমিতিগুত্তোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা সুৰিসুদ্ধসীলো হুত্ৰা ৰিহরতি. তস্স পুরিমকম্মনিস্সন্দেন কুট্ঠরোগো উপ্পজ্জি, তেন তস্স সরীরাৰযৰা যেভুয্যেন ছিন্নভিন্না হুত্ৰা পগ্ঘরন্তি. সো গিলানসালাযং ৰসতি. অথেকদিৰসং ধম্মসেনাপতি গিলানপুচ্ছং গন্ত্ৰা তত্থ তত্থ গিলানে ভিক্খূ পুচ্ছন্তো তং ভিক্খুং দিস্ৰা ‘‘আৰুসো, যাৰতা খন্ধপ্পৰত্তি নাম, সব্বং দুক্খমেৰ ৰেদনা. খন্ধেসু পন অসন্তেসুযেৰ নত্থি দুক্খ’’ন্তি ৰেদনানুপস্সনাকম্মট্ঠানং কথেত্ৰা অগমাসি. সো থেরস্স ওৰাদে ঠত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ছল়ভিঞ্ঞা সচ্ছাকাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১২.৮২-৯০) –

‘‘জাযন্তস্স ৰিপস্সিস্স, আলোকো ৰিপুলো অহু;

পথৰী চ পকম্পিত্থ, সসাগরা সপব্বতা.

‘‘নেমিত্তা চ ৰিযাকংসু, বুদ্ধো লোকে ভৰিস্সতি;

অগ্গো চ সব্বসত্তানং, জনতং উদ্ধরিস্সতি.

‘‘নেমিত্তানং সুণিত্ৰান, জাতিপূজমকাসহং;

এদিসা পূজনা নত্থি, যাদিসা জাতিপূজনা.

‘‘সঙ্খরিত্ৰান কুসলং, সকং চিত্তং পসাদযিং;

জাতিপূজং করিত্ৰান, তত্থ কালঙ্কতো অহং.

‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৰত্তং অথ মানুসং;

সব্বে সত্তে অভিভোমি, জাতিপূজাযিদং ফলং.

‘‘ধাতিযো মং উপট্ঠেন্তি, মম চিত্তৰসানুগা;

ন তা সক্কোন্তি কোপেতুং, জাতিপূজাযিদং ফলং.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং পূজমকরিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, জাতিপূজাযিদং ফলং.

‘‘সুপারিচরিযা নাম, চতুত্তিংস জনাধিপা;

ইতো ততিযকপ্পম্হি, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণেন এতরহি অনুভুয্যমানরোগৰসেন পুরিমজাতীসু অত্তনা কতং পাপকম্মং অনুস্সরিত্ৰা তস্স ইদানি সব্বসো পহীনভাৰং ৰিভাৰেন্তো –

৮১. ‘‘যং মযা পকতং পাপং, পুব্বে অঞ্ঞাসু জাতিসু;

ইধেৰ তং ৰেদনীযং, ৰত্থু অঞ্ঞং ন ৰিজ্জতী’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ পাপন্তি অকুসলং কম্মং. তঞ্হি লামকট্ঠেন পাপন্তি ৰুচ্চতি. পুব্বেতি পুরা. অঞ্ঞাসু জাতিসূতি ইতো অঞ্ঞাসু জাতীসু, অঞ্ঞেসু অত্তভাৰেসু. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যদিপি মযা ইমস্মিং অত্তভাৰে ন তাদিসং পাপং কতং অত্থি, ইদানি পন তস্স সম্ভৰোযেৰ নত্থি. যং পন ইতো অঞ্ঞাসু জাতীসু কতং অত্থি, ইধেৰ তং ৰেদনীযং, তঞ্হি ইধেৰ ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ৰেদযিতব্বং অনুভৰিতব্বং ফলং, কস্মা? ৰত্থু অঞ্ঞং ন ৰিজ্জতীতি তস্স কম্মস্স ৰিপচ্চনোকাসো অঞ্ঞো খন্ধপ্পবন্ধো নত্থি, ইমে পন খন্ধা সব্বসো উপাদানানং পহীনত্তা অনুপাদানো ৰিয জাতৰেদো চরিমকচিত্তনিরোধেন অপ্পটিসন্ধিকা নিরুজ্ঝন্তীতি অঞ্ঞং ব্যাকাসি.

সমিতিগুত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. কস্সপত্থেরগাথাৰণ্ণনা

যেন যেন সুভিক্খানীতি আযস্মতো কস্সপত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা তীসু ৰেদেসু অঞ্ঞেসু চ ব্রাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো, সো একদিৰসং ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো সুমনপুপ্ফেহি পূজং অকাসি. করোন্তো চ সত্থু সমন্ততো উপরি চ পুপ্ফমুট্ঠিযো খিপি. বুদ্ধানুভাৰেন পুপ্ফানি পুপ্ফাসনাকারেন সত্তাহং অট্ঠংসু. সো তং অচ্ছরিযং দিস্ৰা ভিয্যোসোমত্তায পসন্নমানসো অহোসি. অপরাপরং পুঞ্ঞানি করোন্তো কপ্পসতসহস্সং সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং অঞ্ঞতরস্স উদিচ্চব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, কস্সপোতিস্স নামং অহোসি. তস্স দহরকালেযেৰ পিতা কালমকাসি. মাতা তং পটিজগ্গতি. সো একদিৰসং জেতৰনং গতো ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা হেতুসম্পন্নতায তস্মিংযেৰ আসনে সোতাপন্নো হুত্ৰা মাতু সন্তিকং গন্ত্ৰা অনুজানাপেত্ৰা পব্বজিতো সত্থরি ৰুট্ঠৰস্সে পৰারেত্ৰা জনপদচারিকং পক্কন্তে সযম্পি সত্থারা সদ্ধিং গন্তুকামো আপুচ্ছিতুং মাতু সন্তিকং অগমাসি. মাতা ৰিস্সজ্জেন্তী ওৰাদৰসেন –

৮২. ‘‘যেন যেন সুভিক্খানি, সিৰানি অভযানি চ;

তেন পুত্তক গচ্ছস্সু, মা সোকাপহতো ভৰা’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ যেন যেনাতি যত্থ যত্থ. ভুম্মত্থে হি এতং করণৰচনং, যস্মিং যস্মিং দিসাভাগেতি অত্থো. সুভিক্খানীতি সুলভপিণ্ডানি, রট্ঠানীতি অধিপ্পাযো. সিৰানীতি খেমানি অরোগানি. অভযানীতি চোরভযাদীহি নিব্ভযানি, রোগদুব্ভিক্খভযানি পন ‘‘সুভিক্খানি, সিৰানী’’তি পদদ্ৰযেনেৰ গহিতানি. তেনাতি তত্থ, তস্মিং তস্মিং দিসাভাগেতি অত্থো. পুত্তকাতি অনুকম্পন্তী তং আলপতি. মাতি পটিসেধত্থে নিপাতো সোকাপহতোতি ৰুত্তগুণরহিতানি রট্ঠানি গন্ত্ৰা দুব্ভিক্খভযাদিজনিতেন সোকেন উপহতো মা ভৰ মাহোসীতি অত্থো. তং সুত্ৰা থেরো, ‘‘মম মাতা ময্হং সোকরহিতট্ঠানগমনং আসীসতি, হন্দ মযং সব্বসো অচ্চন্তমেৰ সোকরহিতং ঠানং পত্তুং যুত্ত’’ন্তি উস্সাহজাতো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৩.১-৯) –

‘‘অজ্ঝাযকো মন্তধরো, তিণ্ণং ৰেদান পারগূ;

অব্ভোকাসে ঠিতো সন্তো, অদ্দসং লোকনাযকং.

‘‘সীহং যথা ৰনচরং, ব্যগ্ঘরাজংৰ নিত্তসং;

তিধাপভিন্নমাতঙ্গং, কুঞ্জরংৰ মহেসিনং.

‘‘সেরেযকং গহেত্ৰান, আকাসে উক্খিপিং অহং;

বুদ্ধস্স আনুভাৰেন, পরিৰারেন্তি সব্বসো.

‘‘অধিট্ঠহি মহাৰীরো, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;

সমন্তা পুপ্ফচ্ছদনা, ওকিরিংসু নরাসভং.

‘‘ততো সা পুপ্ফকঞ্চুকা, অন্তোৰণ্টা বহিমুখা;

সত্তাহং ছদনং কত্ৰা, ততো অন্তরধাযথ.

‘‘তঞ্চ অচ্ছরিযং দিস্ৰা, অব্ভুতং লোমহংসনং;

বুদ্ধে চিত্তং পসাদেসিং, সুগতে লোকনাযকে.

‘‘তেন চিত্তপ্পসাদেন, সুক্কমূলেন চোদিতো;

কপ্পানং সতসহস্সং, দুগ্গতিং নুপপজ্জহং.

‘‘পন্নরসসহস্সম্হি, কপ্পানং পঞ্চৰীসতি;

ৰীতমলাসনামা চ, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা ‘‘ইদমেৰ মাতু ৰচনং অরহত্তপ্পত্তিযা অঙ্কুসং জাত’’ন্তি তমেৰ গাথং পচ্চুদাহাসি.

কস্সপত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সীহত্থেরগাথাৰণ্ণনা

সীহপ্পমত্তো ৰিহরাতি আযস্মতো সীহত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো ইতো অট্ঠারসকপ্পসতমত্থকে অত্থদস্সিস্স ভগৰতো কালে চন্দভাগায নদিযা তীরে কিন্নরযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা পুপ্ফভক্খো পুপ্ফনিৰসনো হুত্ৰা ৰিহরন্তো আকাসেন গচ্ছন্তং অত্থদস্সিং ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো পূজেতুকামো অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. ভগৰা তস্স অজ্ঝাসযং ঞত্ৰা আকাসতো ওরুয্হ অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে পল্লঙ্কেন নিসীদি. কিন্নরো চন্দনসারং ঘংসিত্ৰা চন্দনগন্ধেন পুপ্ফেহি চ পূজং কত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মল্লরাজকুলে নিব্বত্তি, তস্স সীহোতি নামং অহোসি. সো ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৰা ধম্মং কথেসি. সো ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞে ৰিহরতি. তস্স চিত্তং নানারম্মণে ৰিধাৰতি, একগ্গং ন হোতি, সকত্থং নিপ্ফাদেতুং ন সক্কোতি. সত্থা তং দিস্ৰা আকাসে ঠত্ৰা –

৮৩. ‘‘সীহপ্পমত্তো ৰিহর, রত্তিন্দিৰমতন্দিতো;

ভাৰেহি কুসলং ধম্মং, জহ সীঘং সমুস্সয’’ন্তি. –

গাথায ওৰদি. সো গাথাৰসানে ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৪.১৭-২৫) –

‘‘চন্দভাগানদীতীরে, অহোসিং কিন্নরো তদা;

পুপ্ফভক্খো চহং আসিং, পুপ্ফনিৰসনো তথা.

‘‘অত্থদস্সী তু ভগৰা, লোকজেট্ঠো নরাসভো;

ৰিপিনগ্গেন নিয্যাসি, হংসরাজাৰ অম্বরে.

‘‘নমো তে পুরিসাজঞ্ঞ, চিত্তং তে সুৰিসোধিতং;

পসন্নমুখৰণ্ণোসি, ৰিপ্পসন্নমুখিন্দ্রিযো.

‘‘ওরোহিত্ৰান আকাসা, ভূরিপঞ্ঞো সুমেধসো;

সঙ্ঘাটিং পত্থরিত্ৰান, পল্লঙ্কেন উপাৰিসি.

‘‘ৰিলীনং চন্দনাদায, অগমাসিং জিনন্তিকং;

পসন্নচিত্তো সুমনো, বুদ্ধস্স অভিরোপযিং.

‘‘অভিৰাদেত্ৰান সম্বুদ্ধং, লোকজেট্ঠং নরাসভং;

পামোজ্জং জনযিত্ৰান, পক্কামিং উত্তরামুখো.

‘‘অট্ঠারসে কপ্পসতে, চন্দনং যং অপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘চতুদ্দসে কপ্পসতে, ইতো আসিংসু তে তযো;

রোহণী নাম নামেন, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

যা পন ভগৰতা ওৰাদৰসেন ৰুত্তা ‘‘সীহপ্পমত্তো’’তি গাথা, তত্থ সীহাতি তস্স থেরস্স আলপনং. অপ্পমত্তো ৰিহরাতি সতিযা অৰিপ্পৰাসেন পমাদৰিরহিতো সব্বিরিযাপথেসু সতিসম্পজঞ্ঞযুত্তো হুত্ৰা ৰিহরাহি. ইদানি তং অপ্পমাদৰিহারং সহ ফলেন সঙ্খেপতো দস্সেতুং ‘‘রত্তিন্দিৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – রত্তিভাগং দিৰসভাগঞ্চ ‘‘চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতী’’তি (সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬; ৰিভ. ৫১৯) ৰুত্তনযেন চতুসম্মপ্পধানৰসেন অতন্দিতো অকুসীতো আরদ্ধৰীরিযো কুসলং সমথৰিপস্সনাধম্মঞ্চ লোকুত্তরধম্মঞ্চ ভাৰেহি উপ্পাদেহি ৰড্ঢেহি চ, এৰং ভাৰেত্ৰা চ জহ সীঘং সমুস্সযন্তি তৰ সমুস্সযং অত্তভাৰং পঠমং তাৰ তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানেন সীঘং নচিরস্সেৰ পজহ, এৰংভূতো চ পচ্ছা চরিমকচিত্তনিরোধেন অনৰসেসতো চ পজহিস্সতীতি. অরহত্তং পন পত্ৰা থেরো অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো তমেৰ গাথং পচ্চুদাহাসীতি.

সীহত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. নীতত্থেরগাথাৰণ্ণনা

সব্বরত্তিং সুপিত্ৰানাতি আযস্মতো নীতত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে সুনন্দো নাম ব্রাহ্মণো হুত্ৰা অনেকসতে ব্রাহ্মণে মন্তে ৰাচেন্তো ৰাজপেয্যং নাম যঞ্ঞং যজি, ভগৰা তং ব্রাহ্মণং অনুকম্পন্তো যঞ্ঞট্ঠানং গন্ত্ৰা আকাসে চঙ্কমি. ব্রাহ্মণো সত্থারং দিস্ৰা পসন্নমানসো সিস্সেহি পুপ্ফানি আহরাপেত্ৰা আকাসে খিপিত্ৰা পূজং অকাসি. বুদ্ধানুভাৰেন তং ঠানং সকলঞ্চ নগরং পুপ্ফপটৰিতানিকং ৰিয ছাদিতং অহোসি. মহাজনো সত্থরি উল়ারং পীতিসোমনস্সং পটিসংৰেদেসি. সুনন্দব্রাহ্মণো তেন কুসলমূলেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, নীতোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ‘‘ইমে সমণা সক্যপুত্তিযা সুখসীলা সুখসমাচারা সুভোজনানি ভুঞ্জিত্ৰা নিৰাতেসু সেনাসনেসু ৰিহরন্তি, ইমেসু পব্বজিত্ৰা সুখেন ৰিহরিতুং সক্কা’’তি সুখাভিলাসায পব্বজিত্ৰাৰ সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা কতিপাহমেৰ মনসিকরিত্ৰা তং ছড্ডেত্ৰা যাৰদত্থং উদরাৰদেহকং ভুঞ্জিত্ৰা দিৰসভাগং সঙ্গণিকারামো তিরচ্ছানকথায ৰীতিনামেতি, রত্তিভাগেপি থিনমিদ্ধাভিভূতো সব্বরত্তিং সুপতি. সত্থা তস্স হেতুপরিপাকং ওলোকেত্ৰা ওৰাদং দেন্তো –

৮৪. ‘‘সব্বরত্তিং সুপিত্ৰান, দিৰা সঙ্গণিকে রতো;

কুদাস্সু নাম দুম্মেধো, দুক্খস্সন্তং করিস্সতী’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ সব্বরত্তিন্তি সকলং রত্তিং. সুপিত্ৰানাতি নিদ্দাযিত্ৰা, ‘‘রত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতী’’তিআদিনা ৰুত্তং জাগরিযং অননুযুঞ্জিত্ৰা কেৰলং রত্তিযা তীসুপি যামেসু নিদ্দং ওক্কমিত্ৰাতি অত্থো. দিৰাতি দিৰসং, সকলং দিৰসভাগন্তি অত্থো. সঙ্গণিকেতি তিরচ্ছানকথিকেহি কাযদল়্হিবহুলপুগ্গলেহি সন্নিসজ্জা সঙ্গণিকো, তস্মিং রতো অভিরতো তত্থ অৰিগতচ্ছন্দো ‘‘সঙ্গণিকে রতো’’তি ৰুত্তো ‘‘সঙ্গণিকারতো’’তিপি পাল়ি. কুদাস্সু নামাতি কুদা নাম. অস্সূতি নিপাতমত্তং, কস্মিং নাম কালেতি অত্থো. দুম্মেধোতি নিপ্পঞ্ঞো. দুক্খস্সাতি ৰট্টদুক্খস্স. অন্তন্তি পরিযোসানং. অচ্চন্তমেৰ অনুপ্পাদং কদা নাম করিস্সতি, এদিসস্স দুক্খস্সন্তকরণং নত্থীতি অত্থো. ‘‘দুম্মেধ দুক্খস্সন্তং করিস্সসী’’তিপি পাল়ি.

এৰং পন সত্থারা গাথায কথিতায থেরো সংৰেগজাতো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৪.২৬-৩৩) –

‘‘সুনন্দো নাম নামেন, ব্রাহ্মণো মন্তপারগূ;

অজ্ঝাযকো যাচযোগো, ৰাজপেয্যং অযাজযি.

‘‘পদুমুত্তরো লোকৰিদূ, অগ্গো কারুণিকো ইসি;

জনতং অনুকম্পন্তো, অম্বরে চঙ্কমী তদা.

‘‘চঙ্কমিত্ৰান সম্বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;

মেত্তায অফরি সত্তে, অপ্পমাণে নিরূপধি.

‘‘ৰণ্টে ছেত্ৰান পুপ্ফানি, ব্রাহ্মণো মন্তপারগূ;

সব্বে সিস্সে সমানেত্ৰা, আকাসে উক্খিপাপযি.

‘‘যাৰতা নগরং আসি, পুপ্ফানং ছদনং তদা;

বুদ্ধস্স আনুভাৰেন, সত্তাহং ন ৰিগচ্ছথ.

‘‘তেনেৰ সুক্কমূলেন, অনুভোত্ৰান সম্পদা;

সব্বাসৰে পরিঞ্ঞায, তিণ্ণো লোকে ৰিসত্তিকং.

‘‘একারসে কপ্পসতে, পঞ্চতিংসাসু খত্তিযা;

অম্বরংসসনামা তে, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা থেরো অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো তমেৰ গাথং পচ্চুদাহাসি.

নীতত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সুনাগত্থেরগাথাৰণ্ণনা

চিত্তনিমিত্তস্স কোৰিদোতি আযস্মতো সুনাগত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো একত্তিংসে কপ্পে সিখিস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ হুত্ৰা অরঞ্ঞাযতনে অস্সমে ৰসন্তো তীণি ব্রাহ্মণসহস্সানি মন্তে ৰাচেসি. অথেকদিৰসং তস্স সত্থারং দিস্ৰা লক্খণানি উপধারেত্ৰা লক্খণমন্তে পরিৰত্তেন্তস্স, ‘‘ঈদিসেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো অনন্তজিনো অনন্তঞাণো বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি বুদ্ধঞাণং আরব্ভ উল়ারো পসাদো উপ্পজ্জি. সো তেন চিত্তপ্পসাদেন দেৰলোকে নিব্বত্তো অপরাপরং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে নালকগামে অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, সুনাগোতিস্স নামং অহোসি. সো ধম্মসেনাপতিস্স গিহিসহাযো থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা দস্সনভূমিযং পতিট্ঠিতো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৪.৩৪-৪০) –

‘‘হিমৰন্তস্সাৰিদূরে, ৰসভো নাম পব্বতো;

তস্মিং পব্বতপাদম্হি, অস্সমো আসি মাপিতো.

‘‘তীণি সিস্সসহস্সানি, ৰাচেসিং ব্রাহ্মণো তদা;

সংহরিত্ৰান তে সিস্সে, একমন্তং উপাৰিসিং.

‘‘একমন্তং নিসীদিত্ৰা, ব্রাহ্মণো মন্তপারগূ;

বুদ্ধৰেদং গৰেসন্তো, ঞাণে চিত্তং পসাদযিং.

‘‘তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৰা, নিসীদিং পণ্ণসন্থরে;

পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰান, তত্থ কালঙ্কতো অহং.

‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং সঞ্ঞমলভিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ঞাণসঞ্ঞাযিদং ফলং.

‘‘সত্তৰীসতি কপ্পম্হি, রাজা সিরিধরো অহু;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা ভিক্খূনং ধম্মদেসনাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –

৮৫. ‘‘চিত্তনিমিত্তস্স কোৰিদো, পৰিৰেকরসং ৰিজানিয;

ঝাযং নিপকো পতিস্সতো, অধিগচ্ছেয্য সুখং নিরামিস’’ন্তি. –

গাথং অভাসি.

তত্থ চিত্তনিমিত্তস্স কোৰিদোতি ভাৰনাচিত্তস্স নিমিত্তগ্গহণে কুসলো, ‘‘ইমস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গহেতব্বং, ইমস্মিং সম্পহংসিতব্বং, ইমস্মিং অজ্ঝুপেক্খিতব্ব’’ন্তি এৰং পগ্গহণাদিযোগ্যস্স চিত্তনিমিত্তস্স গহণে ছেকো. পৰিৰেকরসং ৰিজানিযাতি কাযৰিৰেকসংৰড্ঢিতস্স চিত্তৰিৰেকস্স রসং সঞ্জানিত্ৰা, ৰিৰেকসুখং অনুভৰিত্ৰাতি অত্থো. ‘‘পৰিৰেকরসং পিত্ৰা’’তি (ধ. প. ২০৫) হি ৰুত্তং. ঝাযন্তি পঠমং আরম্মণূপনিজ্ঝানেন পচ্ছা লক্খণূপনিজ্ঝানেন চ ঝাযন্তো. নিপকোতি কম্মট্ঠানপরিহরণে কুসলো. পতিস্সতোতি উপট্ঠিতস্সতি. অধিগচ্ছেয্য সুখং নিরামিসন্তি এৰং সমথনিমিত্তাদিকোসল্লেন লব্ভে চিত্তৰিৰেকসুখে পতিট্ঠায সতো সম্পজানো হুত্ৰা ৰিপস্সনাঝানেনেৰ ঝাযন্তো কামামিসৰট্টামিসেহি অসম্মিস্সতায নিরামিসং নিব্বানসুখং ফলসুখঞ্চ অধিগচ্ছেয্য সমুপগচ্ছেয্যাতি অত্থো.

সুনাগত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. নাগিতত্থেরগাথাৰণ্ণনা

ইতো বহিদ্ধা পুথুঅঞ্ঞৰাদিনন্তি আযস্মতো নাগিতত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে নারদো নাম ব্রাহ্মণো হুত্ৰা একদিৰসং মাল়কে নিসিন্নো ভগৰন্তং ভিক্খুসঙ্ঘেন পুরক্খতং গচ্ছন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো তীহি গাথাহি অভিত্থৰি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুনগরে সক্যরাজকুলে নিব্বত্তি, নাগিতোতিস্স নামং অহোসি. সো ভগৰতি কপিলৰত্থুস্মিং ৰিহরন্তে মধুপিণ্ডিকসুত্তং (ম. নি. ১.১৯৯ আদযো) সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৪.৪৭-৫৪) –

‘‘ৰিসালমাল়ে আসীনো, অদ্দসং লোকনাযকং;

খীণাসৰং বলপ্পত্তং, ভিক্খুসঙ্ঘপুরক্খতং.

‘‘সতসহস্সা তেৰিজ্জা, ছল়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকা;

পরিৰারেন্তি সম্বুদ্ধং, কো দিস্ৰা নপ্পসীদতি.

‘‘ঞাণে উপনিধা যস্স, ন ৰিজ্জতি সদেৰকে;

অনন্তঞাণং সম্বুদ্ধং, কো দিস্ৰা নপ্পসীদতি.

‘‘ধম্মকাযঞ্চ দীপেন্তং, কেৰলং রতনাকরং;

ৰিকপ্পেতুং ন সক্কোন্তি, কো দিস্ৰা নপ্পসীদতি.

‘‘ইমাহি তীহি গাথাহি, নারদোৰ্হযৰচ্ছলো;

পদুমুত্তরং থৰিত্ৰান, সম্বুদ্ধং অপরাজিতং.

‘‘তেন চিত্তপ্পসাদেন, বুদ্ধসন্থৰনেন চ;

কপ্পানং সতসহস্সং, দুগ্গতিং নুপপজ্জহং.

‘‘ইতো তিংসকপ্পসতে, সুমিত্তো নাম খত্তিযো;

সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা সত্থু অৰিতথদেসনতং ধম্মস্স চ নিয্যানিকতং নিস্সায সঞ্জাতপীতিসোমনস্সো পীতিৰেগপ্পৰিস্সট্ঠং উদানং উদানেন্তো –

৮৬. ‘‘ইতো বহিদ্ধা পুথুঅঞ্ঞৰাদিনং, মগ্গো ন নিব্বানগমো যথা অযং;

ইতিস্সু সঙ্ঘং ভগৰানুসাসতি, সত্থা সযং পাণিতলেৰ দস্সয’’ন্তি. –

গাথং অভাসি.

তত্থ ইতো বহিদ্ধাতি ইমস্মা বুদ্ধসাসনা বাহিরকে সমযে, তেনাহ ‘‘পুথুঅঞ্ঞৰাদিন’’ন্তি, নানাতিত্থিযানন্তি অত্থো. মগ্গো ন নিব্বানগমো যথা অযন্তি যথা অযং অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো একংসেন নিব্বানং গচ্ছতীতি নিব্বানগমো, নিব্বানগামী, এৰং নিব্বানগমো মগ্গো তিত্থিযসমযে নত্থি অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতত্তা অঞ্ঞতিত্থিযৰাদস্স. তেনাহ ভগৰা –

‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো, ইধ ততিযো সমণো, ইধ চতুত্থো সমণো, সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (দী. নি. ২.২১৪; ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১).

ইতীতি এৰং. অস্সূতি নিপাতমত্তং. সঙ্ঘন্তি ভিক্খুসঙ্ঘং, উক্কট্ঠনিদ্দেসোযং যথা ‘‘সত্থা দেৰমনুস্সান’’ন্তি. সঙ্ঘন্তি ৰা সমূহং, ৰেনেয্যজনন্তি অধিপ্পাযো. ভগৰাতি ভাগ্যৰন্ততাদীহি কারণেহি ভগৰা, অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন পরমত্থদীপনিযং ইতিৰুত্তকৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. সত্থাতি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং অনুসাসতীতি সত্থা. সযন্তি সযমেৰ. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ‘‘সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহো সম্মাদিট্ঠিআদীনং অট্ঠন্নং অঙ্গানং ৰসেন অট্ঠঙ্গিকো নিব্বানগামী অরিযমগ্গো যথা মম সাসনে অত্থি, এৰং বাহিরকসমযে মগ্গো নাম নত্থী’’তি সীহনাদং নদন্তো অম্হাকং সত্থা ভগৰা সযমেৰ সযম্ভূঞাণেন ঞাতং, সযমেৰ ৰা মহাকরুণাসঞ্চোদিতো হুত্ৰা অত্তনো দেসনাৰিলাসসম্পত্তিযা হত্থতলে আমলকং ৰিয দস্সেন্তো ভিক্খুসঙ্ঘং ৰেনেয্যজনতং অনুসাসতি ওৰদতীতি.

নাগিতত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. পৰিট্ঠত্থেরগাথাৰণ্ণনা

খন্ধা দিট্ঠা যথাভূতন্তি আযস্মতো পৰিট্ঠত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং করোন্তো অত্থদস্সিস্স ভগৰতো কালে কেসৰো নাম তাপসো হুত্ৰা একদিৰসং সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পসন্নমানসো অভিৰাদেত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে ব্রাহ্মণকুলে উপ্পজ্জিত্ৰা অনুক্কমেন ৰিঞ্ঞুতং পত্তো নেক্খম্মনিন্নজ্ঝাসযতায পরিব্বাজকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তত্থ সিক্খিতব্বং সিক্খিত্ৰা ৰিচরন্তো উপতিস্সকোলিতানং বুদ্ধসাসনে পব্বজিতভাৰং সুত্ৰা ‘‘তেপি নাম মহাপঞ্ঞা তত্থ পব্বজিতা, তদেৰ মঞ্ঞে সেয্যো’’তি সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি. তস্স সত্থা ৰিপস্সনং আচিক্খি. সো ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৪.৫৫-৫৯) –

‘‘নারদো ইতি মে নামং, কেসৰো ইতি মং ৰিদূ;

কুসলাকুসলং এসং, অগমং বুদ্ধসন্তিকং.

‘‘মেত্তচিত্তো কারুণিকো, অত্থদস্সী মহামুনি;

অস্সাসযন্তো সত্তে সো, ধম্মং দেসেতি চক্খুমা.

‘‘সকং চিত্তং পসাদেত্ৰা, সিরে কত্ৰান অঞ্জলিং;

সত্থারং অভিৰাদেত্ৰা, পক্কামিং পাচিনামুখো.