১০. দসমৰগ্গো

১. পরিপুণ্ণকত্থেরগাথাৰণ্ণনা

ন তথা মতং সতরসন্তি আযস্মতো পরিপুণ্ণকত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো ধম্মদস্সিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থরি পরিনিব্বুতে সত্থু চেতিযে পুপ্ফাদীহি উল়ারং পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰেসু নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুস্মিং সক্যরাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো পরিপুণ্ণৰিভৰতায পরিপুণ্ণকোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো ৰিভৰসম্পন্নতায সব্বকালং সতরসং নাম আহারং পরিভুঞ্জন্তো সত্থু মিস্সকাহারপরিভোগং সুত্ৰা ‘‘তাৰ সুখুমালোপি ভগৰা নিব্বানসুখং অপেক্খিত্ৰা যথা তথা যাপেতি, কস্মা মযং আহারগিদ্ধা হুত্ৰা আহারসুদ্ধিকা ভৰিস্সাম, নিব্বানসুখমেৰ পন অম্হেহি পরিযেসিতব্ব’’ন্তি সংসারে জাতসংৰেগো ঘরাৰাসং পহায সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ভগৰতা কাযগতাসতিকম্মট্ঠানে নিযোজিতো তত্থ পতিট্ঠায পটিলদ্ধঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৫.৫-৯) –

‘‘নিব্বুতে লোকনাথম্হি, ধম্মদস্সীনরাসভে;

আরোপেসিং ধজত্থম্ভং, বুদ্ধসেট্ঠস্স চেতিযে.

‘‘নিস্সেণিং মাপযিত্ৰান, থূপসেট্ঠং সমারুহিং;

জাতিপুপ্ফং গহেত্ৰান, থূপম্হি অভিরোপযিং.

‘‘অহো বুদ্ধো অহো ধম্মো, অহো নো সত্থু সম্পদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, থূপপূজাযিদং ফলং.

‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, থূপসীখসনামকা;

সোল়সাসিংসু রাজানো, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা ধম্মে গারৰবহুমানেন পীতিৰেগৰিস্সট্ঠং উদানং উদানেন্তো ‘‘ন তথা মতং সতরস’’ন্তি গাথং অভাসি.

৯১. তত্থ ন তথা মতং সতরসং, সুধন্নং যং মযজ্জ পরিভুত্তন্তি তথাতি তেন পকারেন. মতন্তি অভিমতং. সতরসন্তি সতরসভোজনং ‘‘সতরসভোজনং নাম সতপাকসপ্পিআদীহি অভিসঙ্খতং ভোজন’’ন্তি ৰদন্তি. অথ ৰা অনেকত্থো সতসদ্দো ‘‘সতসো সহস্সসো’’তিআদীসু ৰিয. তস্মা যং ভোজনং অনেকসূপং অনেকব্যঞ্জনং, তং অনেকরসতায ‘‘সতরস’’ন্তি ৰুচ্চতি, নানারসভোজনন্তি অত্থো. সুধা এৰ অন্নং সুধাভোজনং দেৰানং আহারো. যং মযজ্জ পরিভুত্তন্তি যং মযা অজ্জ অনুভুত্তং. ‘‘যং মযা পরিভুত্ত’’ন্তি চ ইদং ‘‘সতরসং সুধন্ন’’ন্তি এত্থাপি যোজেতব্বং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যং মযা অজ্জ এতরহি নিরোধসমাপত্তিসমাপজ্জনৰসেন ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনৰসেন চ অচ্চন্তমেৰ সন্তং পণীতং নিব্বানসুখং পরিভুঞ্জিযমানং, তং যথা মতং অভিমতং সম্ভাৰিতং তথা রাজকালে মযা পরিভুত্তং সতরসভোজনং দেৰত্তভাৰে পরিভুত্তং সুধন্নঞ্চ ন মতং নাভিমতং. কস্মা? ইদঞ্হি অরিযনিসেৰিতং নিরামিসং কিলেসানং অৰত্থুভূতং, তং পন পুথুজ্জনসেৰিতং সামিসং কিলেসানং ৰত্থুভূতং, তং ইমস্স সঙ্খম্পি কলম্পি কলভাগম্পি ন উপেতীতি. ইদানি ‘‘যং মযজ্জ পরিভুত্ত’’ন্তি ৰুত্তধম্মং দেসেন্তো অপরিমিতদস্সিনা গোতমেন, বুদ্ধেন সুদেসিতো ধম্মো’’তি আহ. তস্সত্থো – অপরিমিতং অপরিচ্ছিন্নং উপ্পাদৰযাভাৰতো সন্তং অসঙ্খতধাতুং সযম্ভূঞাণেন পস্সী, অপরিমিতস্স অনন্তাপরিমেয্যস্স ঞেয্যস্স দস্সাৰীতি তেন অপরিমিতদস্সিনা গোতমগোত্তেন সম্মাসম্বুদ্ধেন ‘‘খযং ৰিরাগং অমতং পণীত’’ন্তি (খু. পা. ৬.৪; সু. নি. ২২৭) চ ‘‘মদনিম্মদনো পিপাসৰিনযো’’ (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) ‘‘সব্বসঙ্খারসমথো’’তি (অ. নি. ৫.১৪০; ১০.৬) চ আদিনা সুট্ঠু দেসিতো ধম্মো, নিব্বানং মযা অজ্জ পরিভুত্তন্তি যোজনা.

পরিপুণ্ণকত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৰিজযত্থেরগাথাৰণ্ণনা

যস্সাসৰা পরিক্খীণাতি আযস্মতো ৰিজযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো পিযদস্সিস্স ভগৰতো কালে ৰিভৰসম্পন্নে কুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থরি পরিনিব্বুতে তস্স থূপস্স রতনখচিতং ৰেদিকং কারেত্ৰা তত্থ উল়ারং ৰেদিকামহং কারেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন অনেকসতে অত্তভাৰে মণিওভাসেন ৰিচরি. এৰং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি, ৰিজযোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো ব্রাহ্মণৰিজ্জাসু নিপ্ফত্তিং গতো তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অরঞ্ঞাযতনে ঝানলাভী হুত্ৰা ৰিহরন্তো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৰা উপ্পন্নপ্পসাদো সত্থু সন্তিকং উপসঙ্কমিত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তস্স সত্থা ধম্মং দেসেসি. সো ধম্মং সুত্ৰা পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৫.১০-১৪) –

‘‘নিব্বুতে লোকনাথম্হি, পিযদস্সীনরুত্তমে;

পসন্নচিত্তো সুমনো, মুত্তাৰেদিমকাসহং.

‘‘মণীহি পরিৰারেত্ৰা, অকাসিং ৰেদিমুত্তমং;

ৰেদিকায মহং কত্ৰা, তত্থ কালঙ্কতো অহং.

‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৰত্তং অথ মানুসং;

মণী ধারেন্তি আকাসে, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং.

‘‘সোল়সিতো কপ্পসতে, মণিপ্পভাসনামকা;

ছত্তিংসাসিংসু রাজানো, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘যস্সাসৰা পরিক্খীণা’’তি গাথং অভাসি.

৯২. তত্থ যস্সাসৰা পরিক্খীণাতি যস্স উত্তমপুগ্গলস্স কামাসৰাদযো চত্তারো আসৰা সব্বসো খীণা অরিযমগ্গেন খেপিতা. আহারে চ অনিস্সিতোতি যো চ আহারে তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযেহি অনিস্সিতো অগধিতো অনজ্ঝাপন্নো, নিদস্সনমত্তং, আহারসীসেনেত্থ চত্তারোপি পচ্চযা গহিতাতি দট্ঠব্বং. পচ্চযপরিযাযো ৰা ইধ আহার-সদ্দো ৰেদিতব্বো. ‘‘সুঞ্ঞতো অনিমিত্তো চা’’তি এত্থ অপ্পণিহিতৰিমোক্খোপি গহিতোযেৰ, তীণিপি চেতানি নিব্বানস্সেৰ নামানি. নিব্বানঞ্হি রাগাদীনং অভাৰেন সুঞ্ঞং, তেহি ৰিমুত্তঞ্চাতি সুঞ্ঞতৰিমোক্খো, তথা রাগাদিনিমিত্তাভাৰেন সঙ্খারনিমিত্তাভাৰেন চ অনিমিত্তং, তেহি ৰিমুত্তঞ্চাতি অনিমিত্তৰিমোক্খো, রাগাদিপণিধীনং অভাৰেন অপ্পণিহিতং, তেহি ৰিমুত্তঞ্চাতি অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খোতি ৰুচ্চতি. ফলসমাপত্তিৰসেন তং আরম্মণং কত্ৰা ৰিহরন্তস্স অযম্পি তিৰিধো ৰিমোক্খো যস্স গোচরো, আকাসেৰ সকুন্তানং, পদং তস্স দুরন্নযন্তি যথা আকাসে গচ্ছন্তানং সকুণানং ‘‘ইমস্মিং ঠানে পাদেহি অক্কমিত্ৰা গতা, ইদং ঠানং উরেন পহরিত্ৰা গতা, ইদং সীসেন, ইদং পক্খেহী’’তি ন সক্কা ঞাতুং, এৰমেৰ এৰরূপস্স ভিক্খুনো ‘‘নিরযপদাদীসু ইমিনা নাম পদেন গতো’’তি ঞাপেতুঞ্চ ন সক্কাতি.

ৰিজযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. এরকত্থেরগাথাৰণ্ণনা

দুক্খা কামা এরকাতি আযস্মতো এরকত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং সত্থারং দিস্ৰা পসন্নমানসো সত্থু কিঞ্চি দাতব্বযুত্তকং অলভন্তো ‘‘হন্দাহং কাযসারং পুঞ্ঞং করিস্সামী’’তি সত্থু গমনমগ্গং সোধেত্ৰা সমং অকাসি. সত্থা তেন তথাকতং মগ্গং পটিপজ্জি. সো তত্থ ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো ৰন্দিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ পসন্নচিত্তো যাৰ দস্সনুপচারসমতিক্কমা বুদ্ধারম্মণং পীতিং অৰিজহন্তো অট্ঠাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তো অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং সম্ভাৰনীযস্স কুটুম্বিযস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, এরকোতিস্স নামং অহোসি অভিরূপো দস্সনীযো পাসাদিকো ইতিকত্তব্বতাসু পরমেন ৰেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো. তস্স মাতাপিতরো কুলেন রূপেন আচারেন ৰযেন কোসল্লেন চ অনুচ্ছৰিকং দারিকং আনেত্ৰা ৰিৰাহকম্মং অকংসু. সো তায সদ্ধিং সংৰাসেন গেহে ৰসন্তো পচ্ছিমভৰিকত্তা কেনচিদেৰ সংৰেগৰত্থুনা সংসারে সংৰিগ্গমানসো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি, তস্স সত্থা কম্মট্ঠানং অদাসি. সো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা কতিপযদিৰসাতিক্কমেন উক্কণ্ঠাভিভূতো ৰিহাসি. অথ সত্থা তস্স চিত্তপ্পৰত্তিং ঞত্ৰা ওৰাদৰসেন ‘‘দুক্খা কামা এরকা’’তি গাথং অভাসি. সো তং সুত্ৰা ‘‘অযুত্তং মযা কতং, যোহং এৰরূপস্স সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা তং ৰিস্সজ্জেন্তো মিচ্ছাৰিতক্কবহুলো ৰিহাসি’’ন্তি সংৰেগজাতো ৰিপস্সনায যুত্তপ্পযুত্তো নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৫.৩২-৩৬) –

‘‘উত্তরিত্ৰান নদিকং, ৰনং গচ্ছতি চক্খুমা;

তমদ্দসাসিং সম্বুদ্ধং, সিদ্ধত্থং ৰরলক্খণং.

‘‘কুদালপিটকমাদায, সমং কত্ৰান তং পথং;

সত্থারং অভিৰাদেত্ৰা, সকং চিত্তং পসাদযিং.

‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, যং কম্মমকরিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, মগ্গদানস্সিদং ফলং.

‘‘সত্তপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, একো আসিং জনাধিপো;

নামেন সুপ্পবুদ্ধোতি, নাযকো সো নরিস্সরো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহা পন হুত্ৰা অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –

৯৩. ‘‘দুক্খা কামা এরক, ন সুখা কামা এরক;

যো কামে কামযতি, দুক্খং সো কামযতি এরক;

যো কামে ন কামযতি, দুক্খং সো ন কামযতি এরকা’’তি. –

তমেৰ ভগৰতা ৰুত্তগাথং পচ্চুদাহাসি.

তত্থ দুক্খা কামাতি ইমে ৰত্থুকামকিলেসকামা দুক্খৰত্থুতায ৰিপরিণামদুক্খসংসারদুক্খসভাৰতো চ, দুক্খা দুক্খমা দুক্খনিব্বত্তিকা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’’তিআদি (পাচি. ৪১৭; ম. নি. ১.২৩৪). এরকাতি পঠমং তাৰ ভগৰা তং আলপতি, পচ্ছা পন থেরো অত্তানং নামেন কথেসি. ন সুখা কামাতি কামা নামেতে জানন্তস্স সুখা ন হোন্তি, অজানন্তস্স পন সুখতো উপট্ঠহন্তি. যথাহ – ‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো’’তিআদি (সং. নি. ৪.২৫৩; ইতিৰু. ৫৩; থেরগা. ৯৮৬). যো কামে কামযতি, দুক্খং সো কামযতীতি যো সত্তো কিলেসকামেন ৰত্থুকামে কামযতি, তস্স তং কামনং সম্পতি সপরিল়াহতায, আযতিং অপাযদুক্খহেতুতায চ ৰট্টদুক্খহেতুতায চ দুক্খং. ৰত্থুকামা পন দুক্খস্স ৰত্থুভূতা. ইতি সো দুক্খসভাৰং দুক্খনিমিত্তং দুক্খৰত্থুঞ্চ কামযতীতি ৰুত্তো. ইতরং পটিপক্খৰসেন তমেৰত্থং ঞাপেতুং ৰুত্তং, তস্মা তস্সত্থো ৰুত্তৰিপরিযাযেন ৰেদিতব্বো.

এরকত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. মেত্তজিত্থেরগাথাৰণ্ণনা

নমো হি তস্স ভগৰতোতি আযস্মতো মেত্তজিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির অনোমদস্সিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সাসনে অভিপ্পসন্নো হুত্ৰা বোধিরুক্খস্স ইট্ঠকাহি ৰেদিকং চিনিত্ৰা সুধাপরিকম্মং কারেসি. সত্থা তস্স অনুমোদনং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, মেত্তজীতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো কামেসু আদীনৰং দিস্ৰা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অরঞ্ঞে ৰিহরন্তো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৰা পুব্বহেতুনা চোদিযমানো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা পৰত্তিনিৰত্তিযো আরব্ভ পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা সত্থারা পঞ্হে ৰিস্সজ্জিতে পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৫.২৬-৩১) –

‘‘অনোমদস্সীমুনিনো, বোধিৰেদিমকাসহং;

সুধায পিণ্ডং দত্ৰান, পাণিকম্মং অকাসহং.

‘‘দিস্ৰা তং সুকতং কম্মং, অনোমদস্সী নরুত্তমো;

ভিক্খুসঙ্ঘে ঠিতো সত্থা, ইমা গাথা অভাসথ.

‘‘ইমিনা সুধকম্মেন, চেতনাপণিধীহি চ;

সম্পত্তিং অনুভোত্ৰান, দুক্খস্সন্তং করিস্সতি.

‘‘পসন্নমুখৰণ্ণোম্হি, একগ্গো সুসমাহিতো;

ধারেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.

‘‘ইতো কপ্পসতে আসিং, পরিপুণ্ণে অনূনকে;

রাজা সব্বঘনো নাম, চক্কৰত্তী মহব্বলো.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা সত্থারং থোমেন্তো –

৯৪. ‘‘নমো হি তস্স ভগৰতো, সক্যপুত্তস্স সিরীমতো;

তেনাযং অগ্গপ্পত্তেন, অগ্গধম্মো সুদেসিতো’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ নমোতি নমক্কারো. হীতি নিপাতমত্তং. তস্সাতি যো সো ভগৰা সমত্তিংসপারমিযো পূরেত্ৰা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, সক্যরাজস্স পুত্তোতি সক্যপুত্তো. অনঞ্ঞসাধারণায পুঞ্ঞসম্পত্তিযা চ সম্ভাৰিতো উত্তমায রূপকাযসিরিযা ধম্মকাযসিরিযা চ সমন্নাগতত্তা সিরীমা, তস্স ভগৰতো সক্যপুত্তস্স সিরীমতো নমো অত্থু, তং নমামীতি অত্থো. তেনাতি তেন ভগৰতা. অযন্তি তস্স ধম্মস্স অত্তনো পচ্চক্খতায ৰদতি. অগ্গপ্পত্তেনাতি অগ্গং সব্বঞ্ঞুতং, সব্বেহি ৰা গুণেহি অগ্গভাৰং সেট্ঠভাৰং পত্তেন. অগ্গধম্মোতি অগ্গো উত্তমো নৰৰিধলোকুত্তরো ধম্মো সুট্ঠু অৰিপরীতং দেসিতো পৰেদিতোতি.

মেত্তজিত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চক্খুপালত্থেরগাথাৰণ্ণনা

অন্ধোহং হতনেত্তোস্মীতি আযস্মতো চক্খুপালত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি করোন্তো সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ভগৰতি পরিনিব্বুতে থূপমহে কযিরমানে উমাপুপ্ফং গহেত্ৰা থূপং পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং মহাসুৰণ্ণস্স নাম কুটুম্বিকস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, তস্স পালোতি নামমকংসু. মাতা তস্স আধাৰিত্ৰা পরিধাৰিত্ৰা ৰিচরণকালে অঞ্ঞং পুত্তং লভি. তস্স মাতাপিতরো চূল়পালোতি নামং কত্ৰা ইতরং মহাপালোতি ৰোহরিংসু. অথ তে ৰযপ্পত্তে ঘরবন্ধনেন বন্ধিংসু. তস্মিং সমযে সত্থা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে. তত্থ মহাপালো জেতৰনং গচ্ছন্তেহি উপাসকেহি সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো কুটুম্বভারং কনিট্ঠভাতিকস্সেৰ ভারং কত্ৰা সযং পব্বজিত্ৰা লদ্ধূপসম্পদো আচরিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকে পঞ্চৰস্সানি ৰসিত্ৰা ৰুট্ঠৰস্সো পৰারেত্ৰা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা সট্ঠিমত্তে সহাযভিক্খূ লভিত্ৰা তেহি সদ্ধিং ভাৰনানুকূলং ৰসনট্ঠানং পরিযেসন্তো অঞ্ঞতরং পচ্চন্তগামং নিস্সায গামৰাসিকেহি উপাসকেহি কারেত্ৰা দিন্নায অরঞ্ঞাযতনে পণ্ণসালায ৰসন্তো সমণধম্মং করোতি. তস্স অক্খিরোগো উপ্পন্নো. ৰেজ্জো ভেসজ্জং সম্পাদেত্ৰা অদাসি. সো ৰেজ্জেন ৰুত্তৰিধানং ন পটিপজ্জি. তেনস্স রোগো ৰড্ঢি. সো ‘‘অক্খিরোগৰূপসমনতো কিলেসরোগৰূপসমনমেৰ ময্হং ৰর’’ন্তি অক্খিরোগং অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা ৰিপস্সনাযযেৰ যুত্তপ্পযুত্তো অহোসি. তস্স ভাৰনং উস্সুক্কাপেন্তস্স অপুব্বং অচরিমং অক্খীনি চেৰ কিলেসা চ ভিজ্জিংসু. সো সুক্খৰিপস্সকো অরহা অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৫.২১-২৫) –

‘‘নিব্বুতে লোকমহিতে, আহুতীনং পটিগ্গহে;

সিদ্ধত্থম্হি ভগৰতি, মহাথূপমহো অহু.

‘‘মহে পৰত্তমানম্হি, সিদ্ধত্থস্স মহেসিনো;

উমাপুপ্ফং গহেত্ৰান, থূপম্হি অভিরোপযিং.

‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিরোপযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, থূপপূজাযিদং ফলং.

‘‘ইতো চ নৰমে কপ্পে, সোমদেৰসনামকা;

পঞ্চাসীতিসু রাজানো, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অথ থেরে অক্খিরোগেন ৰিহারে ওহীনে গামং পিণ্ডায গতে ভিক্খূ দিস্ৰা উপাসকা ‘‘কস্মা থেরো নাগতো’’তি পুচ্ছিত্ৰা তমত্থং সুত্ৰা সোকাভিভূতা পিণ্ডপাতং উপনেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কিঞ্চি মা চিন্তযিত্থ, ইদানি মযমেৰ পিণ্ডপাতং আনেত্ৰা উপট্ঠহিস্সামা’’তি তথা করোন্তি. ভিক্খূ থেরস্স ওৰাদে ঠত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পত্ৰা ৰুট্ঠৰস্সা পৰারেত্ৰা, ‘‘সত্থারং ৰন্দিতুং সাৰত্থিং গমিস্সাম, ভন্তে’’তি আহংসু. থেরো, ‘‘অহং দুব্বলো অচক্খুকো, মগ্গো চ সউপদ্দৰো, মযা সদ্ধিং গচ্ছন্তানং তুম্হাকং পরিস্সযো ভৰিস্সতি, তুম্হে পঠমং গচ্ছথ, গন্ত্ৰা সত্থারং মহাথেরে চ মম ৰন্দনায ৰন্দথ, চূল়পালস্স মম পৰত্তিং কথেত্ৰা কঞ্চি পুরিসং পেসেয্যাথা’’তি আহ. তে পুনপি যাচিত্ৰা গমনং অলভন্তা ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা সেনাসনং সংসামেত্ৰা উপাসকে আপুচ্ছিত্ৰা অনুক্কমেন জেতৰনং গন্ত্ৰা সত্থারং মহাথেরে চ তস্স ৰন্দনায ৰন্দিত্ৰা দুতিযদিৰসে সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা চূল়পালস্স তং পৰত্তিং ৰত্ৰা তেন ‘‘অযং, ভন্তে, ময্হং ভাগিনেয্যো পালিতো নাম, ইমং পেসিস্সামী’’তি ৰুত্তে, ‘‘মগ্গো সপরিস্সযো, ন সক্কা একেন গহট্ঠেন গন্তুং, তস্মা পব্বাজেতব্বো’’তি তং পব্বাজেত্ৰা পেসেসুং. সো অনুক্কমেন থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা অত্তানং তস্স ওরোচেত্ৰা তং গহেত্ৰা আগচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে অঞ্ঞতরস্স গামস্স সামন্তা অরঞ্ঞট্ঠানে একিস্সা কট্ঠহারিযা গাযন্তিযা সদ্দং সুত্ৰা পটিবদ্ধচিত্তো হুত্ৰা যট্ঠিকোটিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ‘‘তিট্ঠথ, ভন্তে, মুহুত্তং যাৰাহং আগচ্ছামী’’তি ৰত্ৰা তস্সা সন্তিকং গন্ত্ৰা তত্থ সীলৰিপত্তিং পাপুণি. থেরো ইদানিমেৰ ইত্থিযা গীতসদ্দো সুতো, সামণেরো চ চিরাযতি, নূন সীলৰিপত্তিং পত্তো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেসি. সোপি আগন্ত্ৰা ‘‘গচ্ছাম, ভন্তে’’তি আহ. থেরো ‘‘কিং পাপো জাতোসী’’তি পুচ্ছি. সামণেরো তুণ্হী হুত্ৰা পুন পুচ্ছিতোপি ন কথেসি. থেরো ‘‘তাদিসেন পাপেন ময্হং যট্ঠিগহণকিচ্চং নত্থি, গচ্ছ ত্ৰ’’ন্তি ৰত্ৰা পুন তেন ‘‘বহুপরিস্সযো মগ্গো, তুম্হে চ অন্ধা, কথং গমিস্সথা’’তি ৰুত্তে ‘‘বাল ইধেৰ মে নিপজ্জিত্ৰা মরন্তস্সাপি অপরাপরং পরিৰত্তেন্তস্সাপি তাদিসেন গমনং নাম নত্থী’’তি ইমমত্থং দস্সেন্তো –

৯৫. ‘‘অন্ধোহং হতনেত্তোস্মি, কন্তারদ্ধানপক্খন্দো;

সযমানোপি গচ্ছিস্সং, ন সহাযেন পাপেনা’’তি. – গাথং অভাসিত্থ;

তত্থ অন্ধোতি চক্খুৰিকলো. হতনেত্তোতি ৰিনট্ঠচক্খুকো, তেন ‘‘পযোগৰিপত্তিৰসেনাহং উপহতনেত্ততায অন্ধো, ন জচ্চন্ধভাৰেনা’’তি যথাৰুত্তং অন্ধভাৰং ৰিসেসেতি. অথ ৰা ‘‘অন্ধো’’তি ইদং ‘‘অন্ধে জিণ্ণে মাতাপিতরো পোসেতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৮৮) ৰিয মংসচক্খুৰেকল্লদীপনং, ‘‘সব্বেপিমে পরিব্বাজকা অন্ধা অচক্খুকা’’ (উদা. ৫৪) ‘‘অন্ধো একচক্খু দ্ৰিচক্খূ’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.২৯) ৰিয ন পঞ্ঞাচক্খুৰেকল্লদীপনন্তি দস্সেতুং ‘‘হতনেত্তোস্মী’’তি ৰুত্তং, তেন মুখ্যমেৰ অন্ধভাৰং দস্সেতি. কন্তারদ্ধানপক্খন্দোতি কন্তারে ৰিৰনে দীঘমগ্গং অনুপৰিট্ঠো, ন জাতিকন্তারাদিগহনং সংসারদ্ধানং পটিপন্নোতি অধিপ্পাযো. তাদিসঞ্হি কন্তারদ্ধানং অযং থেরো সমতিক্কমিত্ৰা ঠিতো, সযমানোপীতি সযন্তোপি, পাদেসু অৰহন্তেসু উরেন জণ্ণুকাহি চ ভূমিযং সংসরন্তো পরিৰত্তেন্তোপি গচ্ছেয্যং. ন সহাযেন পাপেনাতি তাদিসেন পাপপুগ্গলেন সহাযভূতেন সদ্ধিং ন গচ্ছিস্সন্তি যোজনা. তং সুত্ৰা ইতরো সংৰেগজাতো ‘‘ভারিযং ৰত মযা সাহসিককম্মং কত’’ন্তি বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো ৰনসণ্ডং পক্খন্দো চ অহোসি. অথ থেরস্স সীলতেজেন পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকারং দস্সেসি. তেন সক্কো তং কারণং ঞত্ৰা থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা সাৰত্থিগামিপুরিসং ৰিয অত্তানং ঞাপেত্ৰা যট্ঠিকোটিং গণ্হন্তো মগ্গং সঙ্খিপিত্ৰা তদহেৰ সাযন্হে সাৰত্থিযং থেরং নেত্ৰা তত্থ জেতৰনে চূল়পালিতেন কারিতায পণ্ণসালায ফলকে নিসীদাপেত্ৰা তস্স সহাযৰণ্ণেন থেরস্স আগতভাৰং জানাপেত্ৰা পক্কামি; চূল়পালিতোপি তং যাৰজীৰং সক্কচ্চং উপট্ঠাসীতি.

চক্খুপালত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. খণ্ডসুমনত্থেরগাথাৰণ্ণনা

একপুপ্ফং চজিত্ৰানাতি আযস্মতো খণ্ডসুমনত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থরি পরিনিব্বুতে তস্স থূপস্স সমন্ততো চন্দনৰেদিকায পরিক্খিপিত্ৰা মহন্তং পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু উল়ারং সম্পত্তিং অনুভৰন্তো কস্সপস্স ভগৰতো কালে কুটুম্বিককুলে নিব্বত্তো সত্থরি পরিনিব্বুতে কনকথূপং উদ্দিস্স রঞ্ঞা পুপ্ফপূজায কযিরমানায পুপ্ফানি অলভন্তো একং খণ্ডসুমনপুপ্ফং দিস্ৰা মহতা মূলেন তং কিণিত্ৰা গণ্হন্তো চেতিযে পূজং করোন্তো উল়ারং পীতিসোমনস্সং উপ্পাদেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অসীতি ৰস্সকোটিযো সগ্গসুখং অনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে পাৰাযং মল্লরাজকুলে নিব্বত্তি. তস্স জাতকালে গেহে খণ্ডসক্খরা সুমনপুপ্ফানি চ উপ্পন্নানি অহেসুং. তেনস্স খণ্ডসুমনোতি নামমকংসু. সো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ভগৰতি পাৰাযং চুন্দস্স অম্বৰনে ৰিহরন্তে উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৫.১৫-২০) –

‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, লোকজেট্ঠো নরাসভো;

জলিত্ৰা অগ্গিক্খন্ধোৰ, সম্বুদ্ধো পরিনিব্বুতো.

‘‘নিব্বুতে চ মহাৰীরে, থূপো ৰিত্থারিকো অহু;

দূরতোৰ উপট্ঠেন্তি, ধাতুগেহৰরুত্তমে.

‘‘পসন্নচিত্তো, সুমনো, অকং চন্দনৰেদিকং;

দিস্সতি থূপখন্ধো চ, থূপানুচ্ছৰিকো তদা.

‘‘ভৰে নিব্বত্তমানম্হি, দেৰত্তে অথ মানুসে;

ওমত্তং মে ন পস্সামি, পুব্বকম্মস্সিদং ফলং.

‘‘পঞ্চদসকপ্পসতে, ইতো অট্ঠ জনা অহুং;

সব্বে সমত্তনামা তে চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা অত্তনো পুরিমজাতিং অনুস্সরন্তো তত্থ অত্তনো সুমনপুপ্ফপরিচ্চাগস্স সগ্গসম্পত্তিনিমিত্তকং নিব্বানূপনিস্সযতঞ্চ দিস্ৰা উদানৰসেন তমত্থং পকাসেন্তো –

৯৬. ‘‘একপুপ্ফং চজিত্ৰান, অসীতি ৰস্সকোটিযো;

সগ্গেসু পরিচারেত্ৰা, সেসকেনম্হি নিব্বুতো’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ একপুপ্ফন্তি একং কুসুমং, তং পন ইধ সুমনপুপ্ফং অধিপ্পেতং. চজিত্ৰানাতি সত্থু থূপপূজাকরণৰসেন পরিচ্চজিত্ৰা পরিচ্চাগহেতু. অসীতি ৰস্সকোটিযোতি মনুস্সগণনায ৰস্সানং অসীতি কোটিযো, অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং, ইদঞ্চ ছসু কামসগ্গেসু দুতিযে অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তস্মা সগ্গেসূতি তাৰতিংসসঙ্খাতে সগ্গলোকে, পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনৰসেন হেত্থ বহুৰচনং. পরিচারেত্ৰাতি রূপাদীসু আরম্মণেসু ইন্দ্রিযানি পরিচারেত্ৰা সুখং অনুভৰিত্ৰা, দেৰচ্ছরাহি ৰা অত্তানং পরিচারেত্ৰা উপট্ঠাপেত্ৰা. সেসকেনম্হি নিব্বুতোতি পুপ্ফপূজায ৰসেন পৰত্তকুসলচেতনাসু ভৰসম্পত্তি দাযককম্মতো সেসেন যং তত্থ ৰিৰট্টূপনিস্সযভূতং, তং সন্ধায ৰদতি. বহূ হি তত্থ পুব্বাপরৰসেন পৰত্তা চেতনা. সেসকেনাতি ৰা তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেন অপরিক্খীণেযেৰ তস্মিং কম্মৰিপাকে নিব্বুতো অম্হি, কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতোস্মি. এতেন যস্মিং অত্তভাৰে ঠত্ৰা অত্তনা অরহত্তং সচ্ছিকতং, সোপি চরিমত্তভাৰো তস্স কম্মৰিপাকোতি দস্সেতি. যাদিসং সন্ধায অঞ্ঞত্থাপি ‘‘তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেনা’’তি (পারা. ২২৮; সং. নি. ১.১৩১) ৰুত্তং.

খণ্ডসুমনত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. তিস্সত্থেরগাথাৰণ্ণনা

হিত্ৰা সতপলং কংসন্তি আযস্মতো তিস্সত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে যানকারকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো চন্দনখণ্ডেন ফলকং কত্ৰা ভগৰতো উপনামেসি, তঞ্চ ভগৰা পরিভুঞ্জি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রোরুৰনগরে রাজকুলে নিব্বত্তি. সো ৰযপ্পত্তো পিতরি কালঙ্কতে রজ্জে পতিট্ঠিতো বিম্বিসাররঞ্ঞো অদিট্ঠসহাযো হুত্ৰা তস্স মণিমুত্তাৰত্থাদীনি পণ্ণাকারানি পেসেসি. তস্স রাজা বিম্বিসারো পুঞ্ঞৰন্ততং সুত্ৰা পটিপাভতং পেসেন্তো চিত্তপটে বুদ্ধচরিতং সুৰণ্ণপট্টে চ পটিচ্চসমুপ্পাদং লিখাপেত্ৰা পেসেসি. সো তং দিস্ৰা পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারতায পচ্ছিমভৰিকতায চ চিত্তপটে দস্সেন্তং বুদ্ধচরিতং সুৰণ্ণপট্টকে লিখিতং পটিচ্চসমুপ্পাদক্কমঞ্চ ওলোকেত্ৰা পৰত্তিনিৰত্তিযো সল্লক্খেত্ৰা সাসনক্কমং হদযে ঠপেত্ৰা সঞ্জাতসংৰেগো ‘‘দিট্ঠো মযা ভগৰতো ৰেসো, সাসনক্কমো চ একপদেসেন ঞাতো, বহুদুক্খা কামা বহুপাযাসা, কিং দানি ময্হং ঘরাৰাসেনা’’তি রজ্জং পহায কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেন্তো ভগৰন্তং উদ্দিস্স পব্বজিত্ৰা মত্তিকাপত্তং গহেত্ৰা রাজা পুক্কুসাতি ৰিয মহাজনস্স পরিদেৰন্তস্সেৰ নগরতো নিক্খমিত্ৰা অনুক্কমেন রাজগহং গন্ত্ৰা তত্থ সপ্পসোণ্ডিকপব্ভারে ৰিহরন্তং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. সত্থা ধম্মং দেসেসি. সো ধম্মদেসনং সুত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা যুত্তপ্পযুত্তো ৰিহরন্তো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৫.৩৭-৪২) –

‘‘যানকারো পুরে আসিং, দারুকম্মে সুসিক্খিতো;

চন্দনং ফলকং কত্ৰা, অদাসিং লোকবন্ধুনো.

‘‘পভাসতি ইদং ব্যম্হং, সুৰণ্ণস্স সুনিম্মিতং;

হত্থিযানং অস্সযানং, দিব্বযানং উপট্ঠিতং.

‘‘পাসাদা সিৰিকা চেৰ, নিব্বত্তন্তি যদিচ্ছকং;

অক্খুব্ভং রতনং ময্হং, ফলকস্স ইদং ফলং.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, ফলকং যমহং দদিং;

দুগ্গতি নাভিজানামি, ফলকস্স ইদং ফলং.

‘‘সত্তপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, চতুরো নিম্মিতাৰ্হযা;

সত্তরতনসম্পন্না, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা উদানৰসেন অত্তনো পটিপত্তিং কথেন্তো –

৯৭. ‘‘হিত্ৰা সতপলং কংসং, সোৰণ্ণং সতরাজিকং;

অগ্গহিং মত্তিকাপত্তং, ইদং দুতিযাভিসেচন’’ন্তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ হিত্ৰাতি পরিচ্চজিত্ৰা. সতপলন্তি সতং পলানি যস্স, তং সতপলপরিমাণং. কংসন্তি থালং. সোৰণ্ণন্তি সুৰণ্ণমযং. সতরাজিকন্তি ভিত্তিৰিচিত্ততায চ অনেকরূপরাজিচিত্ততায চ অনেকলেখাযুত্তং. অগ্গহিং মত্তিকাপত্তন্তি এৰরূপে মহারহে ভাজনে পুব্বে ভুঞ্জিত্ৰা বুদ্ধানং ওৰাদং করোন্তো ‘‘ইদানাহং তং ছড্ডেত্ৰা মত্তিকামযপত্তং অগ্গহেসিং, অহো, সাধু, মযা কতং অরিযৰতং অনুঠিত’’ন্তি ভাজনকিত্তনাপদেসেন রজ্জপরিচ্চাগং পব্বজ্জূপগমনঞ্চ অনুমোদন্তো ৰদতি. তেনাহ ‘‘ইদং দুতিযাভিসেচন’’ন্তি. পঠমং রজ্জাভিসেচনং উপাদায ইদং পব্বজ্জূপগমনং মম দুতিযং অভিসেচনং. তঞ্হি রাগাদীহি সংকিলিট্ঠং সাসঙ্কং সপরিসঙ্কং কম্মং অনত্থসঞ্হিতং দুক্খপটিবদ্ধং নিহীনং, ইদং পন তংৰিপরিযাযতো উত্তমং পণীতন্তি অধিপ্পাযো.

তিস্সত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. অভযত্থেরগাথাৰণ্ণনা

রূপং দিস্ৰা সতি মুট্ঠাতি আযস্মতো অভযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং সুমেধং ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো সল়লপুপ্ফেহি পূজমকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰেসু নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা অভযোতি লদ্ধনামো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো হেতুসম্পত্তিযা চোদিযমানো একদিৰসং ৰিহারং গতো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা কতপুব্বকিচ্চো ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো ৰিহরতি. অথস্স একদিৰসং গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠস্স অলঙ্কতপটিযত্তং মাতুগামং দিস্ৰা অযোনিসোমনসিকারৰসেন তস্স রূপং আরব্ভ ছন্দরাগো উপ্পজ্জি, সো ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ‘‘সতিং ৰিস্সজ্জিত্ৰা ওলোকেন্তস্স রূপারম্মণে ময্হং কিলেসো উপ্পন্নো, অযুত্তং মযা কত’’ন্তি অত্তনো চিত্তং নিগ্গণ্হন্তো তাৰদেৰ ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৫.৪৩-৪৭) –

‘‘সুমেধো নাম নামেন, সযম্ভূ অপরাজিতো;

ৰিৰেকমনুব্রূহন্তো, অজ্ঝোগহি মহাৰনং.

‘‘সল়লং পুপ্ফিতং দিস্ৰা, গন্থিত্ৰান ৰটংসকং;

বুদ্ধস্স অভিরোপেসিং, সম্মুখা লোকনাযকং.

‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি, যং পুপ্ফমভিরোপযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘ঊনৰীসে কপ্পসতে, সোল়সাসুং সুনিম্মিতা;

সত্তরতনসম্পন্না, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা অত্তনো কিলেসুপ্পত্তিনিদস্সনেন ‘‘কিলেসে অনুৰত্তেন্তস্স ৰট্টদুক্খতো নত্থেৰ সীসুক্খিপনং. অহং পন তে নানুৰত্তি’’ন্তি দস্সেন্তো –

৯৮. ‘‘রূপং দিস্ৰা সতি মুট্ঠা, পিযং নিমিত্তং মনসিকরোতো;

সারত্তচিত্তো ৰেদেতি, তঞ্চ অজ্ঝোস তিট্ঠতি;

তস্স ৰড্ঢন্তি আসৰা, ভৰমূলোপগামিনো’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ রূপন্তি রজ্জনীযং রূপাযতনং, তং পনেত্থ ইত্থিরূপং অধিপ্পেতং. দিস্ৰাতি চক্খুনা দিস্ৰা, চক্খুদ্ৰারানুসারেন নিমিত্তানুব্যঞ্জনসল্লক্খণৰসেন তং গহেত্ৰা, তস্স তথাগহণহেতূতি অত্থো. সতি মুট্ঠাতি অসুভসভাৰে কাযে ‘‘অসুভ’’ন্ত্ৰেৰ পৰত্তনসতি নট্ঠা. যথা পন রূপং দিস্ৰা সতি নট্ঠা, তং দস্সেন্তো আহ ‘‘পিযং নিমিত্তং মনসিকরোতো’’তি. যথাউপট্ঠিতং আরম্মণং ‘‘সুভং সুখ’’ন্তিআদিনা পিযনিমিত্তং কত্ৰা অযোনিসোমনসিকারেন মনসিকরোতো সতি মুট্ঠাতি যোজনা. তথা ভূতোৰ সারত্তচিত্তো ৰেদেতীতি সুট্ঠু রত্তচিত্তো হুত্ৰা তং রূপারম্মণং অনুভৰতি অভিনন্দতি, অভিনন্দন্তো পন তঞ্চ অজ্ঝোস তিট্ঠতি অজ্ঝোসায তং আরম্মণং গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা ৰত্ততি চেৰ, এৰংভূতস্স চ তস্স ৰড্ঢন্তি আসৰা ভৰমূলোপগামিনোতি ভৰস্স সংসারস্স মূলভাৰং কারণভাৰং উপগমনসভাৰা কামাসৰাদযো চত্তারোপি আসৰা তস্স পুগ্গলস্স উপরূপরি ৰড্ঢন্তিযেৰ, ন হাযন্তি. ময্হং পন পটিসঙ্খানে ঠত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তস্স মগ্গপটিপাটিযা তে চত্তারোপি আসৰা অনৰসেসতো পহীনা পরিক্খীণাতি অধিপ্পাযো.

অভযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. উত্তিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা

সদ্দং সুত্ৰা সতি মুট্ঠাতি আযস্মতো উত্তিযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং সত্থারং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো গোনকাদিঅত্থতং সউত্তরচ্ছদং বুদ্ধারহং পল্লঙ্কং গন্ধকুটিযং পঞ্ঞাপেত্ৰা অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুস্মিং সক্যরাজকুলে নিব্বত্তি, তস্স উত্তিযোতি নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো সত্থু ঞাতিসমাগমে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তো একদিৰসং নামং পিণ্ডায পৰিট্ঠো অন্তরামগ্গে মাতুগামস্স গীতসদ্দং সুত্ৰা অযোনিসোমনসিকারৰসেন তত্থ ছন্দরাগে উপ্পন্নে পটিসঙ্খানবলেন তং ৰিক্খম্ভেত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা সঞ্জাতসংৰেগো দিৰাট্ঠানে নিসীদিত্ৰা তাৰদেৰ ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৫.৪৮-৫২) –

‘‘সুমেধস্স ভগৰতো, লোকজেট্ঠস্স তাদিনো;

পল্লঙ্কো হি মযা দিন্নো, সউত্তরসপচ্ছদো.

‘‘সত্তরতনসম্পন্নো, পল্লঙ্কো আসি সো তদা;

মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, নিব্বত্ততি সদা মম.

‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি, পল্লঙ্কমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পল্লঙ্কস্স ইদং ফলং.

‘‘ৰীসকপ্পসহস্সম্হি, সুৰণ্ণাভা তযো জনা;

সত্তরতনসম্পন্না, চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা অত্তনো কিলেসুপ্পত্তিনিদস্সনেন ‘‘কিলেসে অজিগুচ্ছন্তস্স নত্থি ৰট্টদুক্খতো সীসুক্খিপনং, অহং পন তে জিগুচ্ছিমেৰা’’তি দস্সেন্তো –

৯৯. ‘‘সদ্দং সুত্ৰা সতি মুট্ঠা, পিযং নিমিত্তং মনসিকরোতো;

সারত্তচিত্তো ৰেদেতি, তঞ্চ অজ্ঝোস তিট্ঠতি;

তস্স ৰড্ঢন্তি আসৰা, সংসার উপগামিনো’’তি. – গাথং অভাসি;

তত্থ সদ্দন্তি রজ্জনীযং সদ্দারম্মণং, সংসারউপগামিনোতি –