২. খদিরৰনিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা

চালে উপচালেতি আযস্মতো খদিরৰনিযরেৰতত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পতি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে তিত্থনাৰিককুলে নিব্বত্তিত্ৰা মহাগঙ্গায পযাগতিত্থে তিত্থনাৰাকম্মং করোন্তো একদিৰসং সসাৰকসঙ্ঘং ভগৰন্তং গঙ্গাতীরং উপগতং দিস্ৰা পসন্নমানসো নাৰাসঙ্ঘাটং যোজেত্ৰা মহন্তেন পূজাসক্কারেন পরতীরং পাপেত্ৰা অঞ্ঞতরং ভিক্খুং সত্থারা আরঞ্ঞকানং অগ্গট্ঠানে ঠপিযমানং দিস্ৰা তদত্থং পত্থনং পট্ঠপেত্ৰা ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ মহাদানং পৰত্তেসি. ভগৰা চ তস্স পত্থনায অৰজ্ঝভাৰং ব্যাকাসি. সো ততো পট্ঠায তত্থ তত্থ ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে নালকগামে রূপসারিযা ব্রাহ্মণিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. তং ৰযপ্পত্তং মাতাপিতরো ঘরবন্ধনেন বন্ধিতুকামা জাতা. সো সারিপুত্তত্থেরস্স পব্বজিতভাৰং সুত্ৰা ‘‘ময্হং জেট্ঠভাতা অয্যো উপতিস্সো ইমং ৰিভৰং ছড্ডেত্ৰা পব্বজিতো, তেন ৰন্তং খেল়পিণ্ডং কথাহং পচ্ছা গিলিস্সামী’’তি জাতসংৰেগো পাসং অনুপগচ্ছনকমিগো ৰিয ঞাতকে ৰঞ্চেত্ৰা হেতুসম্পত্তিযা চোদিযমানো ভিক্খূনং সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মসেনাপতিনো কনিট্ঠভাৰং নিৰেদেত্ৰা অত্তনো পব্বজ্জায ছন্দং আরোচেসি. ভিক্খূ তং পব্বাজেত্ৰা পরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সং উপসম্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানে নিযোজেসুং. সো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা খদিরৰনং পৰিসিত্ৰা, ‘‘অরহত্তং পত্ৰা ভগৰন্তং ধম্মসেনাপতিঞ্চ পস্সিস্সামী’’তি ঘটেন্তো ৰাযমন্তো ঞাণস্স পরিপাকগতত্তা নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১.৬২৮-৬৪৩) –

‘‘গঙ্গা ভাগীরথী নাম, হিমৰন্তা পভাৰিতা;

কুতিত্থে নাৰিকো আসিং, ওরিমে চ তরিং অহং.

‘‘পদুমুত্তরো নাযকো, সম্বুদ্ধো দ্ৰিপদুত্তমো;

ৰসীসতসহস্সেহি, গঙ্গাতীরমুপাগতো.

‘‘বহূ নাৰা সমানেত্ৰা, ৰড্ঢকীহি সুসঙ্খতং;

নাৰায ছদনং কত্ৰা, পটিমানিং নরাসভং.

‘‘আগন্ত্ৰান চ সম্বুদ্ধো, আরূহি তঞ্চ নাৰকং;

ৰারিমজ্ঝে ঠিতো সত্থা, ইমা গাথা অভাসথ.

‘‘যো সো তারেসি সম্বুদ্ধং, সঙ্ঘঞ্চাপি অনাসৰং;

তেন চিত্তপ্পসাদেন, দেৰলোকে রমিস্সতি.

‘‘নিব্বত্তিস্সতি তে ব্যম্হং, সুকতং নাৰসণ্ঠিতং;

আকাসে পুপ্ফছদনং, ধারযিস্সতি সব্বদা.

‘‘অট্ঠপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, তারকো নাম খত্তিযো;

চাতুরন্তো ৰিজিতাৰী, চক্কৰত্তী ভৰিস্সতি.

‘‘সত্তপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, চম্মকো নাম খত্তিযো;

উগ্গচ্ছন্তোৰ সূরিযো, জোতিস্সতি মহব্বলো.

‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৰো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.

‘‘তিদসা সো চৰিত্ৰান, মনুস্সত্তং গমিস্সতি;

রেৰতো নাম নামেন, ব্রহ্মবন্ধু ভৰিস্সতি.

‘‘অগারা নিক্খমিত্ৰান, সুক্কমূলেন চোদিতো;

গোতমস্স ভগৰতো, সাসনে পব্বজিস্সতি.

‘‘সো পচ্ছা পব্বজিত্ৰান, যুত্তযোগো ৰিপস্সকো;

সব্বাসৰে পরিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৰো.

‘‘ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হং, যোগক্খেমাধিৰাহনং;

ধারেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.

‘‘সতসহস্সে কতং কম্মং, ফলং দস্সেসি মে ইধ;

সুমুত্তো সরৰেগোৰ, কিলেসে ঝাপযী মম.

‘‘ততো মং ৰননিরতং, দিস্ৰা লোকন্তগূ মুনি;

ৰনৰাসিভিক্খূনগ্গং, পঞ্ঞপেসি মহামতি.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা থেরো সত্থারং ধম্মসেনাপতিঞ্চ ৰন্দিতুং সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অনুপুব্বেন সাৰত্থিং পত্ৰা জেতৰনং পৰিসিত্ৰা সত্থারং ধম্মসেনাপতিঞ্চ ৰন্দিত্ৰা কতিপাহং জেতৰনে ৰিহাসি. অথ নং সত্থা অরিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো আরঞ্ঞকানং ভিক্খূনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং আরঞ্ঞকানং যদিদং রেৰতো খদিরৰনিযো’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০৩). সো অপরভাগে অত্তনো জাতগামং গন্ত্ৰা ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি তিস্সন্নং ভগিনীনং পুত্তে ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি তযো ভাগিনেয্যে আনেত্ৰা পব্বাজেত্ৰা কম্মট্ঠানে নিযোজেসি. তে কম্মট্ঠানং অনুযুত্তা ৰিহরন্তি. তস্মিঞ্চ সমযে থেরস্স কোচিদেৰ আবাধো উপ্পন্নো. তং সুত্ৰা সারিপুত্তত্থেরো রেৰতং ‘‘গিলানপুচ্ছনং অধিগমপুচ্ছনঞ্চ করিস্সামী’’তি উপগচ্ছি. রেৰতত্থেরো ধম্মসেনাপতিং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা তেসং সামণেরানং সতুপ্পাদনৰসেন ওৰদন্তো ‘‘চালে উপচালে’’তি গাথং অভাসি.

৪২. তত্থ চালে উপচালে সীসূপচালেতি তেসং আলপনং. ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি হি ইত্থিলিঙ্গৰসেন লদ্ধনামা তে তযো দারকা পব্বজিতাপি তথা ৰোহরীযন্তি. ‘‘‘চালী, উপচালী, সীসূপচালী’তি তেসং নাম’’ন্তি চ ৰদন্তি. যদত্থং ‘‘চালা’’তিআদিনা আমন্তনং কতং, তং দস্সেন্তো ‘‘পতিস্সতা নু খো ৰিহরথা’’তি ৰত্ৰা তত্থ কারণমাহ ‘‘আগতো ৰো ৰালং ৰিয ৰেধী’’তি. পতিস্সতাতি পতিস্সতিকা. খোতি অৰধারণে. আগতোতি আগচ্ছি. ৰোতি তুম্হাকং. ৰালং ৰিয ৰেধীতি ৰালৰেধী ৰিয, অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – তিক্খজৰননিব্বেধিকপঞ্ঞতায ৰালৰেধিরূপো সত্থুকপ্পো তুম্হাকং মাতুলত্থেরো আগতো, তস্মা সমণসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৰা সতিসম্পজঞ্ঞযুত্তা এৰ হুত্ৰা ৰিহরথ, ‘‘যথাধিগতে ৰিহারে অপ্পমত্তা ভৰথা’’তি.

তং সুত্ৰা তে সামণেরা ধম্মসেনাপতিস্স পচ্চুগ্গমনাদিৰত্তং কত্ৰা উভিন্নং মাতুলত্থেরানং পটিসন্থারৰেলাযং নাতিদূরে সমাধিং সমাপজ্জিত্ৰা নিসীদিংসু. ধম্মসেনাপতি রেৰতত্থেরেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা উট্ঠাযাসনা তে সামণেরে উপসঙ্কমি, তে তথাকালপরিচ্ছেদস্স কতত্তা থেরে উপসঙ্কমন্তে এৰ উট্ঠহিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠংসু. থেরো ‘‘কতরকতরৰিহারেন ৰিহরথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা তেহি ‘‘ইমায ইমাযা’’তি ৰুত্তে ‘‘দারকেপি নাম এৰং ৰিনেন্তো ময্হং ভাতিকো পচ্চপাদি ৰত ধম্মস্স অনুধম্ম’’ন্তি থেরং পসংসন্তো পক্কামি.

খদিরৰনিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.