৫. পঞ্চমৰগ্গো
১. সিরিৰড্ঢত্থেরগাথাৰণ্ণনা
ৰিৰরমনুপতন্তি ৰিজ্জুতাতি আযস্মতো সিরিৰড্ঢত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ৰিপস্সিং ভগৰন্তং পস্সিত্ৰা কিঙ্কণিপুপ্ফেহি পূজং কত্ৰা তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তো অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে ৰিভৰসম্পন্নস্স ব্রাহ্মণস্স গেহে নিব্বত্তি, সিরিৰড্ঢোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো বিম্বিসারসমাগমে সত্থরি সদ্ধম্মে চ উপ্পন্নপ্পসাদো হেতুসম্পন্নতায পব্বজি. পব্বজিত্ৰা চ কতপুব্বকিচ্চো ৰেভারপণ্ডৰপব্বতানং অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং অরঞ্ঞাযতনে পব্বতগুহাযং কম্মট্ঠানমনুযুত্তো ৰিহরতি. তস্মিঞ্চ সমযে মহা অকালমেঘো উট্ঠহি. ৰিজ্জুল্লতা পব্বতৰিৰরং পৰিসন্তিযো ৰিয ৰিচরন্তি. থেরস্স ঘম্মপরিল়াহাভিভূতস্স সারগব্ভেহি মেঘৰাতেহি ঘম্মপরিল়াহো ৰূপসমি. উতুসপ্পাযলাভেন চিত্তং একগ্গং অহোসি. সমাহিতচিত্তো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.২১.১০-১৪) –
‘‘কঞ্চনগ্ঘিযসঙ্কাসো, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;
ওদকং দহমোগ্গয্হ, সিনাযি অগ্গপুগ্গলো.
‘‘পগ্গয্হ কিঙ্কণিং পুপ্ফং, ৰিপস্সিস্সাভিরোপযিং;
উদগ্গচিত্তো সুমনো, দ্ৰিপদিন্দস্স তাদিনো.
‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিরোপযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘সত্তৰীসতিকপ্পম্হি, রাজা ভীমরথো অহু;
সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা অঞ্ঞাপদেসেন অত্তসন্নিস্সযং উদানং উদানেন্তো ‘‘ৰিৰরমনুপতন্তি ৰিজ্জুতা’’তি গাথং অভাসি.
৪১. তত্থ ৰিৰরন্তি অন্তরা ৰেমজ্ঝং. অনুপতন্তীতি অনুলক্খণে পতন্তি পৰত্তন্তি, ৰিজ্জোতন্তীতি অত্থো. ৰিজ্জোতনমেৰ হি ৰিজ্জুল্লতানং পৰত্তি নাম. অনু-সদ্দযোগেন চেত্থ উপযোগৰচনং, যথা ‘‘রুক্খমনুৰিজ্জোতন্তী’’তি. ৰিজ্জুতাতি সতেরতা. ৰেভারস্স চ পণ্ডৰস্স চাতি ৰেভারপব্বতস্স চ পণ্ডৰপব্বতস্স চ ৰিৰরমনুপতন্তীতি যোজনা. নগৰিৰরগতোতি নগৰিৰরং পব্বতগুহং উপগতো. ঝাযতীতি আরম্মণূপনিজ্ঝানেন লক্খণূপনিজ্ঝানেন চ ঝাযতি, সমথৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেন্তো ভাৰেতি. পুত্তো অপ্পটিমস্স তাদিনোতি সীলক্খন্ধাদিধম্মকাযসম্পত্তিযা রূপকাযসম্পত্তিযা চ অনুপমস্স উপমারহিতস্স ইট্ঠানিট্ঠাদীসু তাদিলক্খণসম্পত্তিযা তাদিনো বুদ্ধস্স ভগৰতো ওরসপুত্তো. পুত্তৰচনেনেৰ চেত্থ থেরেন সত্থু অনুজাতভাৰদীপনেন অঞ্ঞা ব্যাকতাতি ৰেদিতব্বং.
সিরিৰড্ঢত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. খদিরৰনিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা
চালে উপচালেতি আযস্মতো খদিরৰনিযরেৰতত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পতি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে তিত্থনাৰিককুলে নিব্বত্তিত্ৰা মহাগঙ্গায পযাগতিত্থে তিত্থনাৰাকম্মং করোন্তো একদিৰসং সসাৰকসঙ্ঘং ভগৰন্তং গঙ্গাতীরং উপগতং দিস্ৰা পসন্নমানসো নাৰাসঙ্ঘাটং যোজেত্ৰা মহন্তেন পূজাসক্কারেন পরতীরং পাপেত্ৰা অঞ্ঞতরং ভিক্খুং সত্থারা আরঞ্ঞকানং অগ্গট্ঠানে ঠপিযমানং দিস্ৰা তদত্থং পত্থনং পট্ঠপেত্ৰা ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ মহাদানং পৰত্তেসি. ভগৰা চ তস্স পত্থনায অৰজ্ঝভাৰং ব্যাকাসি. সো ততো পট্ঠায তত্থ তত্থ ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে নালকগামে রূপসারিযা ব্রাহ্মণিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. তং ৰযপ্পত্তং মাতাপিতরো ঘরবন্ধনেন বন্ধিতুকামা জাতা. সো সারিপুত্তত্থেরস্স পব্বজিতভাৰং সুত্ৰা ‘‘ময্হং জেট্ঠভাতা অয্যো উপতিস্সো ইমং ৰিভৰং ছড্ডেত্ৰা পব্বজিতো, তেন ৰন্তং খেল়পিণ্ডং কথাহং পচ্ছা গিলিস্সামী’’তি জাতসংৰেগো পাসং অনুপগচ্ছনকমিগো ৰিয ঞাতকে ৰঞ্চেত্ৰা হেতুসম্পত্তিযা চোদিযমানো ভিক্খূনং সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মসেনাপতিনো কনিট্ঠভাৰং নিৰেদেত্ৰা অত্তনো পব্বজ্জায ছন্দং আরোচেসি. ভিক্খূ তং পব্বাজেত্ৰা পরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সং উপসম্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানে নিযোজেসুং. সো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা খদিরৰনং পৰিসিত্ৰা, ‘‘অরহত্তং পত্ৰা ভগৰন্তং ধম্মসেনাপতিঞ্চ পস্সিস্সামী’’তি ঘটেন্তো ৰাযমন্তো ঞাণস্স পরিপাকগতত্তা নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১.৬২৮-৬৪৩) –
‘‘গঙ্গা ভাগীরথী নাম, হিমৰন্তা পভাৰিতা;
কুতিত্থে নাৰিকো আসিং, ওরিমে চ তরিং অহং.
‘‘পদুমুত্তরো নাযকো, সম্বুদ্ধো দ্ৰিপদুত্তমো;
ৰসীসতসহস্সেহি, গঙ্গাতীরমুপাগতো.
‘‘বহূ নাৰা সমানেত্ৰা, ৰড্ঢকীহি সুসঙ্খতং;
নাৰায ছদনং কত্ৰা, পটিমানিং নরাসভং.
‘‘আগন্ত্ৰান চ সম্বুদ্ধো, আরূহি তঞ্চ নাৰকং;
ৰারিমজ্ঝে ঠিতো সত্থা, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যো সো তারেসি সম্বুদ্ধং, সঙ্ঘঞ্চাপি অনাসৰং;
তেন চিত্তপ্পসাদেন, দেৰলোকে রমিস্সতি.
‘‘নিব্বত্তিস্সতি তে ব্যম্হং, সুকতং নাৰসণ্ঠিতং;
আকাসে পুপ্ফছদনং, ধারযিস্সতি সব্বদা.
‘‘অট্ঠপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, তারকো নাম খত্তিযো;
চাতুরন্তো ৰিজিতাৰী, চক্কৰত্তী ভৰিস্সতি.
‘‘সত্তপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, চম্মকো নাম খত্তিযো;
উগ্গচ্ছন্তোৰ সূরিযো, জোতিস্সতি মহব্বলো.
‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘তিদসা সো চৰিত্ৰান, মনুস্সত্তং গমিস্সতি;
রেৰতো নাম নামেন, ব্রহ্মবন্ধু ভৰিস্সতি.
‘‘অগারা নিক্খমিত্ৰান, সুক্কমূলেন চোদিতো;
গোতমস্স ভগৰতো, সাসনে পব্বজিস্সতি.
‘‘সো পচ্ছা পব্বজিত্ৰান, যুত্তযোগো ৰিপস্সকো;
সব্বাসৰে পরিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৰো.
‘‘ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হং, যোগক্খেমাধিৰাহনং;
ধারেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.
‘‘সতসহস্সে কতং কম্মং, ফলং দস্সেসি মে ইধ;
সুমুত্তো সরৰেগোৰ, কিলেসে ঝাপযী মম.
‘‘ততো মং ৰননিরতং, দিস্ৰা লোকন্তগূ মুনি;
ৰনৰাসিভিক্খূনগ্গং, পঞ্ঞপেসি মহামতি.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা থেরো সত্থারং ধম্মসেনাপতিঞ্চ ৰন্দিতুং সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অনুপুব্বেন সাৰত্থিং পত্ৰা জেতৰনং পৰিসিত্ৰা সত্থারং ধম্মসেনাপতিঞ্চ ৰন্দিত্ৰা কতিপাহং জেতৰনে ৰিহাসি. অথ নং সত্থা অরিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো আরঞ্ঞকানং ভিক্খূনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং আরঞ্ঞকানং যদিদং রেৰতো খদিরৰনিযো’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০৩). সো অপরভাগে অত্তনো জাতগামং গন্ত্ৰা ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি তিস্সন্নং ভগিনীনং পুত্তে ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি তযো ভাগিনেয্যে আনেত্ৰা পব্বাজেত্ৰা কম্মট্ঠানে নিযোজেসি. তে কম্মট্ঠানং অনুযুত্তা ৰিহরন্তি. তস্মিঞ্চ সমযে থেরস্স কোচিদেৰ আবাধো উপ্পন্নো. তং সুত্ৰা সারিপুত্তত্থেরো রেৰতং ‘‘গিলানপুচ্ছনং অধিগমপুচ্ছনঞ্চ করিস্সামী’’তি উপগচ্ছি. রেৰতত্থেরো ধম্মসেনাপতিং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা তেসং সামণেরানং সতুপ্পাদনৰসেন ওৰদন্তো ‘‘চালে উপচালে’’তি গাথং অভাসি.
৪২. তত্থ চালে উপচালে সীসূপচালেতি তেসং আলপনং. ‘‘চালা, উপচালা, সীসূপচালা’’তি হি ইত্থিলিঙ্গৰসেন লদ্ধনামা তে তযো দারকা পব্বজিতাপি তথা ৰোহরীযন্তি. ‘‘‘চালী, উপচালী, সীসূপচালী’তি তেসং নাম’’ন্তি চ ৰদন্তি. যদত্থং ‘‘চালা’’তিআদিনা আমন্তনং কতং, তং দস্সেন্তো ‘‘পতিস্সতা নু খো ৰিহরথা’’তি ৰত্ৰা তত্থ কারণমাহ ‘‘আগতো ৰো ৰালং ৰিয ৰেধী’’তি. পতিস্সতাতি পতিস্সতিকা. খোতি অৰধারণে. আগতোতি আগচ্ছি. ৰোতি তুম্হাকং. ৰালং ৰিয ৰেধীতি ৰালৰেধী ৰিয, অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – তিক্খজৰননিব্বেধিকপঞ্ঞতায ৰালৰেধিরূপো সত্থুকপ্পো তুম্হাকং মাতুলত্থেরো আগতো, তস্মা সমণসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৰা সতিসম্পজঞ্ঞযুত্তা এৰ হুত্ৰা ৰিহরথ, ‘‘যথাধিগতে ৰিহারে অপ্পমত্তা ভৰথা’’তি.
তং সুত্ৰা তে সামণেরা ধম্মসেনাপতিস্স পচ্চুগ্গমনাদিৰত্তং কত্ৰা উভিন্নং মাতুলত্থেরানং পটিসন্থারৰেলাযং নাতিদূরে সমাধিং সমাপজ্জিত্ৰা নিসীদিংসু. ধম্মসেনাপতি রেৰতত্থেরেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা উট্ঠাযাসনা তে সামণেরে উপসঙ্কমি, তে তথাকালপরিচ্ছেদস্স কতত্তা থেরে উপসঙ্কমন্তে এৰ উট্ঠহিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠংসু. থেরো ‘‘কতরকতরৰিহারেন ৰিহরথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা তেহি ‘‘ইমায ইমাযা’’তি ৰুত্তে ‘‘দারকেপি নাম এৰং ৰিনেন্তো ময্হং ভাতিকো পচ্চপাদি ৰত ধম্মস্স অনুধম্ম’’ন্তি থেরং পসংসন্তো পক্কামি.
খদিরৰনিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সুমঙ্গলত্থেরগাথাৰণ্ণনা
সুমুত্তিকোতি আযস্মতো সুমঙ্গলত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে রুক্খদেৰতা হুত্ৰা নিব্বত্তি. সো একদিৰসং সত্থারং ন্হাযিত্ৰা একচীৰরং ঠিতং দিস্ৰা সোমনস্সপ্পত্তো হুত্ৰা অপ্ফোটেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযা অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং গামকে তাদিসেন কম্মনিস্সন্দেন দলিদ্দকুলে নিব্বত্তি. তস্স সুমঙ্গলোতি নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো খুজ্জকাসিতনঙ্গলকুদ্দালপরিক্খারো হুত্ৰা কসিযা জীৰতি. সো একদিৰসং রঞ্ঞা পসেনদিকোসলেন ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ মহাদানে পৰত্তিযমানে দানোপকরণানি গহেত্ৰা আগচ্ছন্তেহি মনুস্সেহি সদ্ধিং দধিঘটং গহেত্ৰা আগতো ভিক্খূনং সক্কারসম্মানং দিস্ৰা ‘‘ইমে সমণা সক্যপুত্তিযা সুখুমৰত্থসুনিৰত্থা সুভোজনানি ভুঞ্জিত্ৰা নিৰাতেসু সেনাসনেসু ৰিহরন্তি, যংনূনাহম্পি পব্বজেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা, অঞ্ঞতরং মহাথেরং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনো পব্বজ্জাধিপ্পাযং নিৰেদেসি. সো তং করুণাযন্তো পব্বাজেত্ৰা কম্মট্ঠানং আচিক্খি. সো অরঞ্ঞে ৰিহরন্তো একৰিহারে নিব্বিন্নো উক্কণ্ঠিতো হুত্ৰা, ৰিব্ভমিতুকামো ঞাতিগামং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে কচ্ছং বন্ধিত্ৰা খেত্তং কসন্তে কিলিট্ঠৰত্থনিৰত্থে সমন্ততো রজোকিণ্ণসরীরে ৰাতাতপেন ফুস্সন্তে কস্সকে দিস্ৰা, ‘‘মহন্তং ৰতিমে সত্তা জীৰিকনিমিত্তং দুক্খং পচ্চনুভোন্তী’’তি সংৰেগং পটিলভি. ঞাণস্স পরিপাকং গতত্তা যথাগহিতং কম্মট্ঠানং উপট্ঠাসি. সো অঞ্ঞতরং রুক্খমূলং উপগন্ত্ৰা ৰিৰেকং লভিত্ৰা যোনিসো মনসিকরোন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১২.১১-১৯) –
‘‘অত্থদস্সী জিনৰরো, লোকজেট্ঠো নরাসভো;
ৰিহারা অভিনিক্খম্ম, তল়াকং উপসঙ্কমি.
‘‘ন্হাত্ৰা পিত্ৰা চ সম্বুদ্ধো, উত্তরিত্ৰেকচীৰরো;
অট্ঠাসি ভগৰা তত্থ, ৰিলোকেন্তো দিসোদিসং.
‘‘ভৰনে উপৰিট্ঠোহং, অদ্দসং লোকনাযকং;
হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, অপ্ফোটেসিং অহং তদা.
‘‘সতরংসিংৰ জোতন্তং, পভাসন্তংৰ কঞ্চনং;
নচ্চগীতে পযুত্তোহং, পঞ্চঙ্গতূরিযম্হি চ.
‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৰত্তং অথ মানুসং;
সব্বে সত্তে অভিভোমি, ৰিপুলো হোতি মে যসো.
‘‘নমো তে পুরিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুরিসুত্তম;
অত্তানং তোসযিত্ৰান, পরে তোসেসি ত্ৰং মুনি.
‘‘পরিগ্গহে নিসীদিত্ৰা, হাসং কত্ৰান সুব্বতে;
উপট্ঠহিত্ৰা সম্বুদ্ধং, তুসিতং উপপজ্জহং.
‘‘সোল়সেতো কপ্পসতে, দ্ৰিনৰএকচিন্তিতা;
সত্তরতনসম্পন্না, চক্কৰত্তী মহব্বলা.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা সম্পত্তিং অত্তনো দুক্খৰিমুত্তিঞ্চ কিত্তনৰসেন উদানং উদানেন্তো ‘‘সুমুত্তিকো’’তিআদিমাহ.
৪৩. তত্থ সুমুত্তিকোতি সুন্দরা অচ্চন্তিকতায অপুনব্ভৰিকা মুত্তি এতস্সাতি সুমুত্তিকো. তস্স পন ৰিমুত্তিযা পাসংসিযতায অচ্ছরিযতায চ অপ্ফোটেন্তো আহ ‘‘সুমুত্তিকো’’তি. পুন তত্থ ৰিমুত্তিযং অত্তনো পসাদস্স দল়্হভাৰং দস্সেন্তো ‘‘সাহু সুমুত্তিকোম্হী’’তি আহ. ‘‘সাধু সুট্ঠু মুত্তিকো ৰতম্হী’’তি অত্থো. ‘‘কুতো পনাযং সুমুত্তিকতা’’তি? কামঞ্চাযং থেরো সব্বস্মাপি ৰট্টদুক্খতো সুৰিমুত্তো, অত্তনো পন তাৰ উপট্ঠিতং অতিৰিয অনিট্ঠভূতং দুক্খং দস্সেন্তো ‘‘তীহি খুজ্জকেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ খুজ্জকেহীতি খুজ্জসভাৰেহি, খুজ্জাকারেহি ৰা. নিস্সক্কৰচনঞ্চেতং মুত্তসদ্দাপেক্খায. কস্সকো হি অখুজ্জোপি সমানো তীসু ঠানেসু অত্তানং খুজ্জং কত্ৰা দস্সেতি লাযনে কসনে কুদ্দালকম্মে চ. যো হি পন কস্সকো লাযনাদীনি করোতি, তানিপি অসিতাদীনি কুটিলাকারতো খুজ্জকানীতি ৰুত্তং ‘‘তীহি খুজ্জকেহী’’তি.
ইদানি তানি সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘অসিতাসু মযা, নঙ্গলাসু মযা, খুদ্দকুদ্দালাসু মযা’’তি আহ. তত্থ অসিতাসু মযাতি লৰিত্তেহি মযা মুত্তন্তি অত্থো. নিস্সক্কে চেতং ভুম্মৰচনং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অপরে পন ‘‘অসিতাসু মযাতি লৰিত্তেহি করণভূতেহি মযা খুজ্জিত’’ন্তি ৰদন্তি. তেসং মতেন করণত্থে হেতুম্হি ৰা ভুম্মৰচনং. ‘‘নঙ্গলাসূ’’তি লিঙ্গৰিপল্লাসং কত্ৰা ৰুত্তং, নঙ্গলেহি কসিরেহীতি অত্থো. অত্তনা ৰল়ঞ্জিতকুদ্দালস্স সভাৰতো ৰল়ঞ্জনেন ৰা অপ্পকতায ৰুত্তং ‘‘খুদ্দকুদ্দালাসূ’’তি ‘‘কুণ্ঠকুদ্দালাসূ’’তিপি পাল়ি. ৰল়ঞ্জনেনেৰ অতিখিণখণিত্তেসূতি অত্থো. ইধমেৰাতি ম-কারো পদসন্ধিকরো. অথ ৰাপীতি ৰা-সদ্দো নিপাতমত্তং. গামকে ঠিতত্তা তানি অসিতাদীনি কিঞ্চাপি ইধেৰ মম সমীপেযেৰ, তথাপি অলমেৰ হোতীতি অত্থো. তুরিতৰসেন চেতং আমেডিতৰচনং. ঝাযাতি ফলসমাপত্তিজ্ঝানৰসেন দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং দিব্বৰিহারাদিৰসেন চ ঝায. সুমঙ্গলাতি অত্তানং আলপতি. ঝানে পন আদরদস্সনত্থং আমেডিতং কতং. অপ্পমত্তো ৰিহরাতি সতিপঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তিযা সব্বত্থকমেৰ অপ্পমত্তোসি ত্ৰং, তস্মা ইদানি সুখং ৰিহর, সুমঙ্গল. কেচি পন ‘‘অরহত্তং অপ্পত্ৰা এৰ ৰিপস্সনায ৰীথিপটিপন্নায সাসনে সঞ্জাতাভিরতিযা যথানুভূতং ঘরাৰাসদুক্খং জিগুচ্ছন্তো থেরো ইমং গাথং ৰত্ৰা পচ্ছা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণী’’তি ৰদন্তি. তেসং মতেন ‘‘ঝায অপ্পমত্তো ৰিহরা’’তি পদানং অত্থো ৰিপস্সনামগ্গৰসেনপি যুজ্জতি এৰ.
সুমঙ্গলত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সানুত্থেরগাথাৰণ্ণনা
মতং ৰা অম্ম রোদন্তীতি আযস্মতো সানুত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো চতুনৰুতে কপ্পে সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো হত্থপাদধোৰনমুখৰিক্খালনানং অত্থায উদকং উপনেসি. সত্থা হি ভোজনকালে হত্থপাদে ধোৰিতুকামো অহোসি. সো সত্থু আকারং সল্লক্খেত্ৰা উদকং উপনেসি. ভগৰা হত্থপাদে ধোৰিত্ৰা ভুঞ্জিত্ৰা মুখং ৰিক্খালেতুকামো অহোসি. সো তম্পি ঞত্ৰা মুখোদকং উপনেসি. সত্থা মুখং ৰিক্খালেত্ৰা মুখধোৰনকিচ্চং নিট্ঠাপেসি. এৰং ভগৰা অনুকম্পং উপাদায তেন করীযমানং ৰেয্যাৰচ্চং সাদিযি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং অঞ্ঞতরস্স উপাসকস্স গেহে পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্মিং গব্ভগতেযেৰ পিতা পৰাসং গতো, উপাসিকা দসমাসচ্চযেন পুত্তং ৰিজাযিত্ৰা সানূতিস্স নামং অকাসি. তস্মিং অনুক্কমেন ৰড্ঢন্তে সত্তৰস্সিকংযেৰ নং ভিক্খূনং সন্তিকে পব্বাজেসি, ‘‘এৰমযং অনন্তরাযো ৰড্ঢিত্ৰা অচ্চন্তসুখভাগী ভৰিস্সতী’’তি. ‘‘সো সানুসামণেরো’’তি পঞ্ঞাতো পঞ্ঞৰা ৰত্তসম্পন্নো বহুস্সুতো ধম্মকথিকো সত্তেসু মেত্তজ্ঝাসযো হুত্ৰা দেৰমনুস্সানং পিযো অহোসি মনাপোতি সব্বং সানুসুত্তে আগতনযেন ৰেদিতব্বং.
তস্স অতীতজাতিযং মাতা যক্খযোনিযং নিব্বত্তি. তং যক্খা ‘‘সানুত্থেরস্স অযং মাতা’’তি গরুচিত্তিকারবহুলা হুত্ৰা মানেন্তি. এৰং গচ্ছন্তে কালে পুথুজ্জনভাৰস্স আদীনৰং ৰিভাৰেন্তং ৰিয একদিৰসং সানুস্স যোনিসো মনসিকারাভাৰা অযোনিসো উম্মুজ্জন্তস্স ৰিব্ভমিতুকামতাচিত্তং উপ্পজ্জি. তং তস্স যক্খিনিমাতা ঞত্ৰা মনুস্সমাতুযা আরোচেসি – ‘‘তৰ পুত্তো, সানু, ‘ৰিব্ভমিস্সামী’তি চিত্তং উপ্পাদেসি, তস্মা ত্ৰং –
‘‘সানুং পবুদ্ধং ৰজ্জাসি, যক্খানং ৰচনং ইদং;
মাকাসি পাপকং কম্মং, আৰি ৰা যদি ৰা রহো.
‘‘সচে ত্ৰং পাপকং কম্মং, করিস্সসি করোসি ৰা;
ন তে দুক্খা পমুত্যত্থি, উপ্পচ্চাপি পলাযতো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯; ধ. প. অট্ঠ. ২.৩২৫ সানুসামণেরৰত্থু) –
এৰং ভণাহী’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা যক্খিনিমাতা তত্থেৰন্তরধাযি. মনুস্সমাতা পন তং সুত্ৰা পরিদেৰসোকসমাপন্না চেতোদুক্খসমপ্পিতা অহোসি. অথ সানুসামণেরো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায মাতু সন্তিকং উপগতো মাতরং রোদমানং দিস্ৰা ‘‘অম্ম, কিং নিস্সায রোদসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘তং নিস্সাযা’’তি চ ৰুত্তো মাতু ‘‘মতং ৰা, অম্ম, রোদন্তি, যো ৰা জীৰং ন দিস্সতী’’তি গাথং অভাসি.
৪৪. তস্সত্থো – ‘‘অম্ম, রোদন্তা নাম ঞাতকা মিত্তা ৰা অত্তনো ঞাতকং মিত্তং ৰা মতং উদ্দিস্স রোদন্তি পরলোকং গতত্তা, যো ৰা ঞাতকো মিত্তো ৰা জীৰং জীৰন্তো দেসন্তরং পক্কন্ততায চ ন দিস্সতি, তং ৰা উদ্দিস্স রোদন্তি, উভযম্পেতং মযি ন ৰিজ্জতি, এৰং সন্তে জীৰন্তং ধরমানং মং পুরতো ঠিতং পস্সন্তী; কস্মা, অম্ম, রোদসি?মং উদ্দিস্স তৰ রোদনস্স কারণমেৰ নত্থী’’তি.
তং সুত্ৰা তস্স মাতা ‘‘মরণঞ্হেতং, ভিক্খৰে, যো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততী’’তি (ম. নি. ৩.৬৩) সুত্তপদানুসারেন উপ্পব্বজনং অরিযস্স ৰিনযে মরণন্তি দস্সেন্তী –
‘‘মতং ৰা পুত্ত রোদন্তি, যো ৰা জীৰং ন দিস্সতি;
যো চ কামে চজিত্ৰান, পুনরাগচ্ছতে ইধ.
‘‘তং ৰাপি পুত্ত রোদন্তি, পুন জীৰং মতো হি সো;
কুক্কুল়া উব্ভতো তাত, কুক্কুল়ং পতিতুমিচ্ছসী’’তি. (সং. নি. ১.২৩৯; ধ. প. অট্ঠ. ২.সানুসামণেরৰত্থু) –
গাথাদ্ৰযং অভাসি.
তত্থ কামে চজিত্ৰানাতি নেক্খম্মজ্ঝাসযেন ৰত্থুকামে পহায, তঞ্চ কিলেসকামস্স তদঙ্গপ্পহানৰসেন ৰেদিতব্বং. পব্বজ্জা হেত্থ কামপরিচ্চাগো অধিপ্পেতো. পুনরাগচ্ছতে ইধাতি ইধ গেহে পুনদেৰ আগচ্ছতি, হীনাযাৰত্তনং সন্ধায ৰদতি. তং ৰাপীতি যো পব্বজিত্ৰা ৰিব্ভমতি, তং ৰাপি পুগ্গলং মতং ৰিযমাদিসিযো রোদন্তি. কস্মাতি চে? পুন জীৰং মতো হি সোতি ৰিব্ভমনতো পচ্ছা যো জীৰন্তো, সো গুণমরণেন অত্থতো মতোযেৰ. ইদানিস্স সৰিসেসসংৰেগং জনেতুং ‘‘কুক্কুল়া’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – ‘‘অহোরত্তং আদিত্তং ৰিয হুত্ৰা ডহনট্ঠেন কুক্কুল়নিরযসদিসত্তা কুক্কুল়া গিহিভাৰা অনুকম্পন্তিযা মযা উব্ভতো উদ্ধতো, তাত সানু, কুক্কুল়ং পতিতুং ইচ্ছসি পতিতুকামোসী’’তি.
তং সুত্ৰা সানুসামণেরো সংৰেগজাতো হুত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.২১.২৫-২৯) –
‘‘ভুঞ্জন্তং সমণং দিস্ৰা, ৰিপ্পসন্নমনাৰিলং;
ঘটেনোদকমাদায, সিদ্ধত্থস্স অদাসহং.
‘‘নিম্মলো হোমহং অজ্জ, ৰিমলো খীণসংসযো;
ভৰে নিব্বত্তমানস্স, ফলং নিব্বত্ততে সুভং.
‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, উদকং যমদাসহং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, দকদানস্সিদং ফলং.
‘‘একসট্ঠিম্হিতো কপ্পে, একোৰ ৰিমলো অহু;
সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা থেরো ইমিস্সা গাথায ৰসেন ‘‘ময্হং ৰিপস্সনারম্ভো অরহত্তপ্পত্তি চ জাতা’’তি উদানৰসেন তমেৰ গাথং পচ্চুদাহাসি.
সানুত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. রমণীযৰিহারিত্থেরগাথাৰণ্ণনা
যথাপি ভদ্দো আজঞ্ঞোতি আযস্মতো রমণীযৰিহারিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে ৰিপস্সিং ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা কোরণ্ডপুপ্ফেহি পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰেসু নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে অঞ্ঞতরস্স সেট্ঠিস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তো যোব্বনমদেন কামেসু মুচ্ছং আপন্নো ৰিহরতি. সো একদিৰসং অঞ্ঞতরং পারদারিকং রাজপুরিসেহি ৰিৰিধা কম্মকারণা করীযমানং দিস্ৰা সংৰেগজাতো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পব্বজি. পব্বজিতো চ রাগচরিততায নিচ্চকালং সুসম্মট্ঠং পরিৰেণং সূপট্ঠিতং পানীযপরিভোজনীযং সুপঞ্ঞতং মঞ্চপীঠং কত্ৰা ৰিহরতি. তেন সো রমণীযৰিহারীত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ.
সো রাগুস্সন্নতায অযোনিসো মনসি করিত্ৰা সঞ্চেতনিকং সুক্কৰিস্সট্ঠিআপত্তিং আপজ্জিত্ৰা, ‘‘ধিরত্থু, মং এৰংভূতো সদ্ধাদেয্যং ভুঞ্জেয্য’’ন্তি ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা ‘‘ৰিব্ভমিস্সামী’’তি গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে রুক্খমূলে নিসীদি, তেন চ মগ্গেন সকটেসু গচ্ছন্তেসু একো সকটযুত্তো গোণো পরিস্সমন্তো ৰিসমট্ঠানে খলিত্ৰা পতি, তং সাকটিকা যুগতো মুঞ্চিত্ৰা তিণোদকং দত্ৰা পরিস্সমং ৰিনোদেত্ৰা পুনপি ধুরে যোজেত্ৰা অগমংসু. থেরো তং দিস্ৰা – ‘‘যথাযং গোণো সকিং খলিত্ৰাপি উট্ঠায সকিং ধুরং ৰহতি, এৰং মযাপি কিলেসৰসেন সকিং খলিতেনাপি ৰুট্ঠায সমণধম্মং কাতুং ৰট্টতী’’তি যোনিসো উম্মুজ্জন্তো নিৰত্তিত্ৰা উপালিত্থেরস্স অত্তনো পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা তেন ৰুত্তৰিধিনা আপত্তিতো ৰুট্ঠহিত্ৰা সীলং পাকতিকং কত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.২১.৩৫-৩৯) –
‘‘অক্কন্তঞ্চ পদং দিস্ৰা, চক্কালঙ্কারভূসিতং;
পদেনানুপদং যন্তো, ৰিপস্সিস্স মহেসিনো.
‘‘কোরণ্ডং পুপ্ফিতং দিস্ৰা, সমূলং পূজিতং মযা;
হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, অৰন্দিং পদমুত্তমং.
‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিপূজযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘সত্তপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, একো ৰীতমলো অহুং;
সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা ৰিমুত্তিসুখং অনুভৰন্তো অত্তনো পুব্বভাগপটিপত্তিযা সদ্ধিং অরিযধম্মাধিগমনদীপনিং ‘‘যথাপি ভদ্দো আজঞ্ঞো, খলিত্ৰা পতিতিট্ঠতী’’তি গাথং অভাসি.
৪৫. তত্থ খলিত্ৰাতি পক্খলিত্ৰা. পতিতিট্ঠতীতি পতিট্ঠহতি, পুনদেৰ যথাঠানে তিট্ঠতি. এৰন্তি যথা ভদ্দো উসভাজানীযো ভারং ৰহন্তো পরিস্সমপ্পত্তো ৰিসমট্ঠানং আগম্ম একৰারং পক্খলিত্ৰা পতিতো ন তত্তকেন ধুরং ছড্ডেতি, থামজৰপরক্কমসম্পন্নতায পন খলিত্ৰাপি পতিতিট্ঠতি, অত্তনো সভাৰেনেৰ ঠত্ৰা ভারং ৰহতি, এৰং কিলেসপরিস্সমপ্পত্তো কিরিযাপরাধেন খলিত্ৰা তং খলিতং থামৰীরিযসম্পত্তিতায পটিপাকতিকং কত্ৰা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা দস্সনসম্পন্নং, ততো এৰ সম্মাসম্বুদ্ধস্স সৰনন্তে অরিযায জাতিযা জাততায সাৰকং, তস্স উরে ৰাযামজনিতাভিজাতিতায ওরসং পুত্তং ভদ্দাজানীযসদিসকিচ্চতায আজানীযন্তি চ মং ধারেথ উপধারেথাতি অত্থো.
রমণীযৰিহারিত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সমিদ্ধিত্থেরগাথাৰণ্ণনা
সদ্ধাযাহং পব্বজিতোতি আযস্মতো সমিদ্ধিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কত্তাধিকারো তত্থ তত্থ পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো চতুনৰুতে কপ্পে সিদ্ধত্থং ভগৰন্তং পস্সিত্ৰা পসন্নমানসো সৰণ্টানি পুপ্ফানি কণ্ণিকবদ্ধানি গহেত্ৰা পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা সুগতীসুযেৰ পরিৰত্তেন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে কুলগেহে নিব্বত্তি. তস্স জাতকালতো পট্ঠায তং কুলং ধনধঞ্ঞাদীহি ৰড্ঢি, অত্তভাৰো চস্স অভিরূপো দস্সনীযো গুণৰা ইতি ৰিভৰসমিদ্ধিযা চ গুণসমিদ্ধিযা চ সমিদ্ধীত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. সো বিম্বিসারসমাগমে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ভাৰনায যুত্তপ্পযুত্তো ৰিহরন্তো ভগৰতি তপোদারামে ৰিহরন্তে একদিৰসং এৰং চিন্তেসি – ‘‘লাভা ৰত মে সত্থা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো, স্ৰাক্খাতে চাহং ধম্মৰিনযে পব্বজিতো, সব্রহ্মচারী চ মে সীলৰন্তো কল্যাণধম্মা’’তি. তস্সেৰং চিন্তেন্তস্স উল়ারং পীতিসোমনস্সং উদপাদি. তং অসহন্তো মারো পাপিমা থেরস্স অৰিদূরে মহন্তং ভেরৰসদ্দমকাসি, পথৰিযা উন্দ্রিযনকালো ৰিয অহোসি. থেরো ভগৰতো তমত্থং আরোচেসি. ভগৰা ‘‘মারো তুয্হং ৰিচক্খুকম্মায চেতেতি, গচ্ছ, ভিক্খু তত্থ অচিন্তেত্ৰা ৰিহরাহী’’তি আহ. থেরো তত্থ গন্ত্ৰা ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.২১.৩০-৩৪) –
‘‘কণিকারংৰ জোতন্তং, নিসিন্নং পব্বতন্তরে;
ওভাসেন্তং দিসা সব্বা, সিদ্ধত্থং নরসারথিং.
‘‘ধনুং অদ্ৰেজ্ঝং কত্ৰান, উসুং সন্নয্হহং তদা;
পুপ্ফং সৰণ্টং ছেত্ৰান, বুদ্ধস্স অভিরোপযিং.
‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিরোপযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘একপঞ্ঞাসিতো কপ্পে, একো আসিং জুতিন্ধরো;
সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা তত্থেৰ ৰিহরন্তস্স থেরস্স খীণাসৰভাৰং অজানন্তো পুরিমনযেনেৰ মারো মহন্তং ভেরৰসদ্দং অকাসি. তং সুত্ৰা থেরো অভীতো অচ্ছম্ভী ‘‘তাদিসানং মারানং সতম্পি সহস্সম্পি ময্হং লোমম্পি ন কম্পেতী’’তি অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘সদ্ধাযাহং পব্বজিতো’’তি গাথং অভাসি.
৪৬. তত্থ সদ্ধাযাতি ধম্মচ্ছন্দসমুট্ঠানায কম্মফলসদ্ধায চেৰ রতনত্তযসদ্ধায চ. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. পব্বজিতোতি উপগতো. অগারস্মাতি গেহতো ঘরাৰাসতো ৰা. অনগারিযন্তি পব্বজ্জং, সা হি যংকিঞ্চি কসিৰাণিজ্জাদিকম্মং ‘অগারস্স হিত’ন্তি অগারিযং নাম, তদভাৰতো ‘‘অনগারিযা’’তি ৰুচ্চতি. সতি পঞ্ঞা চ মে ৰুড্ঢাতি সরণলক্খণা সতি, পজাননলক্খণা পঞ্ঞাতি ইমে ধম্মা ৰিপস্সনাক্খণতো পট্ঠায মগ্গপটিপাটিযা যাৰ অরহত্তা মে ৰুড্ঢা ৰড্ঢিতা, ন দানি ৰড্ঢেতব্বা অত্থি সতিপঞ্ঞা ৰেপুল্লপ্পত্তাতি দস্সেতি. চিত্তঞ্চ সুসমাহিতন্তি অট্ঠসমাপত্তিৰসেন চেৰ লোকুত্তরসমাধিৰসেন চ চিত্তং মে সুট্ঠু সমাহিতং, ন দানি তস্স সমাধাতব্বং অত্থি, সমাধি ৰেপুল্লপ্পত্তোতি দস্সেতি. তস্মা কামং করস্সু রূপানীতি পাপিম মং উদ্দিস্স যানি কানিচি ৰিপ্পকারানি যথারুচিং করোহি, তেহি পন নেৰ মং ব্যাধযিস্সসি মম সরীরকম্পনমত্তম্পি কাতুং ন সক্খিস্সসি, কুতো চিত্তঞ্ঞথত্তং? তস্মা তৰ কিরিযা অপ্পটিচ্ছিতপহেনকং ৰিয ন কিঞ্চি অত্থং সোধেতি, কেৰলং তৰ চিত্তৰিঘাতমত্তফলাতি থেরো মারং তজ্জেসি. তং সুত্ৰা মারো ‘‘জানাতি মং সমণো’’তি তত্থেৰন্তরধাযি.
সমিদ্ধিত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. উজ্জযত্থেরগাথাৰণ্ণনা
নমো তে বুদ্ধ ৰীরত্থূতি আযস্মতো উজ্জযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি করোন্তো ইতো দ্ৰানৰুতে কপ্পে তিস্সং ভগৰন্তং পস্সিত্ৰা পসন্নমানসো কণিকারপুপ্ফেহি পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে অঞ্ঞতরস্স সোত্তিযব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, উজ্জযোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ হুত্ৰা তত্থ সারং অপস্সন্তো উপনিস্সযসম্পত্তিযা চোদিযমানো ৰেল়ুৰনং গন্ত্ৰা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা চরিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞে ৰিহরন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.২১.১-৪) –
‘‘কণিকারং পুপ্ফিতং দিস্ৰা, ওচিনিত্ৰানহং তদা;
তিস্সস্স অভিরোপেসিং, ওঘতিণ্ণস্স তাদিনো.
‘‘দ্ৰেনৰুতে ইতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিরোপযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘পঞ্চতিংসে ইতো কপ্পে, অরুণপাণীতি ৰিস্সুতো;
সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিত্ৰা ভগৰতো থোমনাকারেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘নমো তে বুদ্ধ ৰীরত্থূ’’তি গাথং অভাসি.
৪৭. তত্থ নমোতি পণামকিত্তনং. তেতি পণামকিরিযায সম্পদানকিত্তনং, তুয্হন্তি অত্থো. বুদ্ধ ৰীরাতি চ ভগৰতো আলপনং. ভগৰা হি যথা অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদস্স অত্থস্স অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদেন সযম্ভূঞাণেন অনৰসেসতো বুদ্ধত্তা ‘‘বুদ্ধো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং পঞ্চন্নম্পি মারানং অভিপ্পমদ্দনৰসেন পদহন্তেন মহতা ৰীরিযেন সমন্নাগতত্তা ‘‘ৰীরো’’তি ৰুচ্চতি. অত্থূতি হোতু, তস্স ‘‘নমো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ৰিপ্পমুত্তোসি সব্বধীতি সব্বেহি কিলেসেহি সব্বস্মিঞ্চ সঙ্খারগতে ৰিপ্পমুত্তো ৰিসংযুত্তো অসি ভৰসি, ন তযা কিঞ্চি অৰিপ্পমুত্তং নাম অত্থি, যতোহং তুয্হাপদানে ৰিহরং, ৰিহরামি অনাসৰোতি তুয্হং তৰ অপদানে ওৰাদে গতমগ্গে পটিপত্তিচরিযায ৰিহরং যথাসত্তি যথাবলং পটিপজ্জন্তো কামাসৰাদীনং চতুন্নম্পি আসৰানং সুপ্পহীনত্তা অনাসৰো ৰিহরামি, তাদিসস্স নমো তে বুদ্ধ-ৰীরত্থূতি.
উজ্জযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. সঞ্জযত্থেরগাথাৰণ্ণনা
যতো অহন্তি আযস্মতো সঞ্জযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে মহতি পূগে সংকিত্তিৰসেন ৰত্থুং সঙ্ঘরিত্ৰা রতনত্তযং উদ্দিস্স পুঞ্ঞং করোন্তো সযং দলিদ্দো হুত্ৰা নেসং গণাদীনং পুঞ্ঞকিরিযায ব্যাৰটো অহোসি. কালেন কালং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পসন্নমানসো ভিক্খূনঞ্চ তং তং ৰেয্যাৰচ্চং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তো অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে ৰিভৰসম্পন্নস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি সঞ্জযো নাম নামেন, সো ৰযপ্পত্তো ব্রহ্মাযুপোক্খরসাতিআদিকে অভিঞ্ঞাতে ব্রাহ্মণে সাসনে অভিপ্পসন্নে দিস্ৰা সঞ্জাতপ্পসাদো সত্থারং উপসঙ্কমি. তস্স সত্থা ধম্মং দেসেসি. সো ধম্মং সুত্ৰা সোতাপন্নো অহোসি. অপরভাগে পব্বজি. পব্বজন্তো চ খুরগ্গেযেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসী. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১০.৫১-৫৫) –
‘‘ৰিপস্সিস্স ভগৰতো, মহাপূগগণো অহু;
ৰেয্যাৰচ্চকরো আসিং, সব্বকিচ্চেসু ৰাৰটো.
‘‘দেয্যধম্মো চ মে নত্থি, সুগতস্স মহেসিনো;
অৰন্দিং সত্থুনো পাদে, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা.