৫. কুণ্ডধানত্থেরগাথাৰণ্ণনা

পঞ্চ ছিন্দে পঞ্চ জহেতি আযস্মতো কুণ্ডধানত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে উপ্পন্নো ৰযপ্পত্তো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুণন্তো সত্থারা একং ভিক্খুং পঠমং সলাকং গণ্হন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপিযমানং দিস্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেত্ৰা তদনুরূপং পুঞ্ঞং করোন্তো ৰিচরি. সো একদিৰসং পদুমুত্তরস্স ভগৰতো নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায নিসিন্নস্স মনোসিলাচুণ্ণপিঞ্জরং মহন্তং কদলিফলকণ্ণিকং উপনেসি, তং ভগৰা পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন একাদসক্খত্তুং দেৰেসু দেৰরজ্জং কারেসি. চতুৰীসতিৰারে রাজা অহোসি চক্কৰত্তী. এৰং সো পুনপ্পুনং পুঞ্ঞানি কত্ৰা অপরাপরং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপবুদ্ধকালে ভুম্মদেৰতা হুত্ৰা নিব্বত্তি. দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্চ নাম ন অন্ৰদ্ধমাসিকো উপোসথো হোতি. তথা হি ৰিপস্সিস্স ভগৰতো ছব্বস্সন্তরে ছব্বস্সন্তরে উপোসথো অহোসি. কস্সপদসবলো পন ছট্ঠে ছট্ঠে মাসে পাতিমোক্খং ওসারেসি. তস্স পাতিমোক্খস্স ওসারণকালে দিসাৰাসিকা দ্ৰে সহাযকা ভিক্খূ ‘‘উপোসথং করিস্সামা’’তি গচ্ছন্তি.

অযং ভুম্মদেৰতা চিন্তেসি – ‘‘ইমেসং দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং মেত্তি অতিৰিয দল়্হা, কিং নু খো, ভেদকে সতি ভিজ্জেয্য, ন ভিজ্জেয্যা’’তি, সা তেসং ওকাসং ওলোকযমানা তেসং অৰিদূরেনেৰ গচ্ছতি. অথেকো থেরো একস্স হত্থে পত্তচীৰরং দত্ৰা সরীরৰল়ঞ্জনত্থং উদকফাসুকট্ঠানং গন্ত্ৰা ধোতহত্থপাদো হুত্ৰা গুম্বসমীপতো নিক্খমতি ভুম্মদেৰতা তস্স থেরস্স পচ্ছতো উত্তমরূপা ইত্থী হুত্ৰা কেসে ৰিধুনিত্ৰা সংৰিধায সম্বন্ধন্তী ৰিয পিট্ঠিযং পংসুং পুঞ্ছমানা ৰিয সাটকং সংৰিধায নিৰাসযমানা ৰিয চ হুত্ৰা থেরস্স পদানুপদিকা হুত্ৰা গুম্বতো নিক্খন্তা. একমন্তে ঠিতো সহাযকত্থেরো তং কারণং দিস্ৰাৰ দোমনস্সজাতো ‘‘নট্ঠো দানি মে ইমিনা ভিক্খুনা সদ্ধিং দীঘরত্তানুগতো সিনেহো, সচাহং এৰংৰিধভাৰং জানেয্যং, এত্তকং অদ্ধানং ইমিনা সদ্ধিং ৰিস্সাসং ন করেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা আগচ্ছন্তস্সেৰস্স, ‘‘হন্দাৰুসো, তুয্হং পত্তচীৰরং, তাদিসেন পাপেন সদ্ধিং একমগ্গং নাগচ্ছামী’’তি আহ. তং কথং সুত্ৰা তস্স লজ্জিভিক্খুনো হদযং তিখিণসত্তিং গহেত্ৰা ৰিদ্ধং ৰিয অহোসি. ততো নং আহ – ‘‘আৰুসো, কিং নামেতং ৰদসি, অহং এত্তকং কালং দুক্কটমত্তম্পি আপত্তিং ন জানামি. ত্ৰং পন মং অজ্জ ‘পাপো’তি ৰদসি, কিং তে দিট্ঠ’’ন্তি. ‘‘কিং অঞ্ঞেন দিট্ঠেন, কিং ত্ৰং এৰংৰিধেন অলঙ্কতপটিযত্তেন মাতুগামেন সদ্ধিং একট্ঠানে হুত্ৰা নিক্খন্তো’’তি. ‘‘নত্থেতং, আৰুসো, ময্হং, নাহং এৰরূপং মাতুগামং পস্সামী’’তি. তস্স যাৰততিযং কথেন্তস্সাপি ইতরো থেরো কথং অসদ্দহিত্ৰা অত্তনা দিট্ঠকারণংযেৰ ভূতত্তং কত্ৰা গণ্হন্তো তেন সদ্ধিং একমগ্গেন অগন্ত্ৰা অঞ্ঞেন মগ্গেন সত্থু সন্তিকং গতো. ইতরোপি ভিক্খু অঞ্ঞেন মগ্গেন সত্থু সন্তিকংযেৰ গতো.

ততো ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপোসথাগারং পৰিসনৰেলায সো ভিক্খু তং ভিক্খুং উপোসথগ্গে সঞ্জানিত্ৰা, ‘‘ইমস্মিং উপোসথগ্গে এৰরূপো নাম পাপভিক্খু অত্থি, নাহং তেন সদ্ধিং উপোসথং করিস্সামী’’তি নিক্খমিত্ৰা বহি অট্ঠাসি. অথ ভুম্মদেৰতা ‘‘ভারিযং মযা কম্মং কত’’ন্তি মহল্লকউপাসকৰণ্ণেন তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘কস্মা, ভন্তে, অয্যো ইমস্মিং ঠানে ঠিতো’’তি আহ. ‘‘উপাসক, ইমং উপোসথগ্গং একো পাপভিক্খু পৰিট্ঠো, ‘নাহং তেন সদ্ধিং উপোসথং করোমী’তি বহি ঠিতোম্হী’’তি. ‘‘ভন্তে, মা এৰং গণ্হথ, পরিসুদ্ধসীলো এস ভিক্খু. তুম্হেহি দিট্ঠমাতুগামো নাম অহং, মযা তুম্হাকং ৰীমংসনত্থায ‘দল়্হা নু খো ইমেসং থেরানং মেত্তি, নো দল়্হা’তি ভিজ্জনাভিজ্জনভাৰং ওলোকেন্তেন তং কম্মং কত’’ন্তি. ‘‘কো পন, ত্ৰং সপ্পুরিসা’’তি? ‘‘অহং একা ভুম্মদেৰতা, ভন্তে’’তি দেৰপুত্তো কথেন্তো দিব্বানুভাৰেন ঠত্ৰা থেরস্স পাদেসু নিপতিত্ৰা ‘‘ময্হং, ভন্তে, খমথ, এতং দোসং থেরো ন জানাতি, উপোসথং করোথা’’তি থেরং যাচিত্ৰা উপোসথগ্গং পৰেসেসি. সো থেরো উপোসথং তাৰ একট্ঠানে অকাসি, মিত্তসন্থৰৰসেন পন পুন তেন সদ্ধিং ন একট্ঠানে অহোসীতি. ইমস্স থেরস্স কম্মং ন কথীযতি, চুদিতকত্থেরো পন অপরাপরং ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো অরহত্তং পাপুণি.

ভুম্মদেৰতা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন একং বুদ্ধন্তরং অপাযভযতো ন মুচ্চিত্থ. সচে পন কিস্মিঞ্চি কালে মনুস্সত্তং আগচ্ছতি, অঞ্ঞেন যেন কেনচি কতো দোসো তস্সেৰ উপরি পততি. সো অম্হাকং ভগৰতো কালে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. ‘‘ধানমাণৰো’’তিস্স নামং অকংসু. সো ৰযপ্পত্তো তযো ৰেদে উগ্গণ্হিত্ৰা মহল্লককালে সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি, তস্স উপসম্পন্নদিৰসতো পট্ঠায একা অলঙ্কতপটিযত্তা ইত্থী তস্মিং গামং পৰিসন্তে সদ্ধিংযেৰ গামং পৰিসতি, নিক্খমন্তে নিক্খমতি. ৰিহারং পৰিসন্তেপি সদ্ধিং পৰিসতি, তিট্ঠন্তেপি তিট্ঠতীতি এৰং নিচ্চানুবন্ধা পঞ্ঞাযতি. থেরো তং ন পস্সতি. তস্স পুন পুরিমকম্মনিস্সন্দেন সা অঞ্ঞেসং উপট্ঠাতি. গামে যাগুং ভিক্খঞ্চ দদমানা ইত্থিযো ‘‘ভন্তে, অযং একো যাগুউল়ুঙ্কো তুম্হাকং, একো ইমিস্সা অম্হাকং সহাযিকাযা’’তি পরিহাসং করোন্তি. থেরস্স মহতী ৰিহেসা হোতি. ৰিহারগতম্পি নং সামণেরা চেৰ দহরা ভিক্খূ চ পরিৰারেত্ৰা ‘‘ধানো কোণ্ডো জাতো’’তি পরিহাসং করোন্তি. অথস্স তেনেৰ কারণেন কুণ্ডধানত্থেরোতি নামং জাতং. সো উট্ঠায সমুট্ঠায তেহি করিযমানং কেল়িং সহিতুং অসক্কোন্তো উম্মাদং গহেত্ৰা ‘‘তুম্হে কোণ্ডা, তুম্হাকং উপজ্ঝাযো কোণ্ডো, আচরিযো কোণ্ডো’’তি ৰদতি. অথ নং সত্থু আরোচেসুং ‘‘কুণ্ডধানো, ভন্তে, দহরসামণেরেহি সদ্ধিং এৰং ফরুসৰাচং ৰদতী’’তি. সত্থা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ধান, সামণেরেহি সদ্ধিং ফরুসৰাচং ৰদসী’’তি ৰত্ৰা তেন ‘‘সচ্চং ভগৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘কস্মা এৰং ৰদেসী’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, নিবদ্ধং ৰিহেসং অসহন্তো এৰং কথেমী’’তি. ‘‘ত্ৰং পুব্বে কতকম্মং যাৰজ্জদিৰসা জীরাপেতুং ন সক্কোসি, পুন এৰরূপং ফরুসং মাৰদী ভিক্খূ’’তি ৰত্ৰা আহ –

‘‘মাৰোচ ফরুসং কঞ্চি, ৰুত্তা পটিৰদেয্যু তং;

দুক্খা হি সারম্ভকথা, পটিদণ্ডা ফুসেয্যু তং.

‘‘সচে নেরেসি অত্তানং, কংসো উপহতো যথা;

এস পত্তোসি নিব্বানং, সারম্ভো তে ন ৰিজ্জতী’’তি. (ধ. প. ১৩৩-১৩৪);

ইমঞ্চ পন তস্স থেরস্স মাতুগামেন সদ্ধিং ৰিচরণভাৰং কোসলরঞ্ঞোপি কথযিংসু. রাজা ‘‘গচ্ছথ, ভণে, ৰীমংসথা’’তি পেসেত্ৰা সযম্পি মন্দেনেৰ পরিৰারেন থেরস্স ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা একমন্তে ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. তস্মিং খণে থেরো সূচিকম্মং করোন্তো নিসিন্নো হোতি, সাপি ইত্থী অৰিদূরে ঠানে ঠিতা ৰিয পঞ্ঞাযতি. রাজা দিস্ৰা ‘‘অত্থিদং কারণ’’ন্তি তস্সা ঠিতট্ঠানং অগমাসি. সা তস্মিং আগচ্ছন্তে থেরস্স ৰসনপণ্ণসালং পৰিট্ঠা ৰিয অহোসি. রাজাপি তায সদ্ধিং তমেৰ পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা সব্বত্থ ওলোকেন্তো অদিস্ৰা ‘‘নাযং মাতুগামো, থেরস্স একো কম্মৰিপাকো’’তি সঞ্ঞং কত্ৰা পঠমং থেরস্স সমীপেন গচ্ছন্তোপি থেরং অৰন্দিত্ৰা তস্স কারণস্স অভূতভাৰং ঞত্ৰা আগম্ম থেরং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো ‘‘কচ্চি, ভন্তে, পিণ্ডকেন ন কিলমথা’’তি পুচ্ছি. থেরো ‘‘ৰট্টতি, মহারাজা’’তি আহ. ‘‘জানামহং, ভন্তে, অয্যস্স কথং, এৰরূপেন পরিক্কিলেসেন সদ্ধিং চরন্তানং তুম্হাকং কে নাম পসীদিস্সন্তি, ইতো পট্ঠায ৰো কত্থচি গমনকিচ্চং নত্থি, অহং চতূহি পচ্চযেহি তুম্হে উপট্ঠহিস্সামি, তুম্হে যোনিসো মনসিকারে মা পমজ্জিত্থা’’তি নিবদ্ধভিক্খং পট্ঠপেসি. থেরো রাজানং উপত্থম্ভকং লভিত্ৰা ভোজনসপ্পাযেন একগ্গচিত্তো হুত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. ততো পট্ঠায সা ইত্থী অন্তরধাযি.

তদা মহাসুভদ্দা উগ্গনগরে মিচ্ছাদিট্ঠিককুলে ৰসমানা ‘‘সত্থা মং অনুকম্পতূ’’তি উপোসথং অধিট্ঠায নিরামগন্ধা হুত্ৰা উপরিপাসাদতলে ঠিতা ‘‘ইমানি পুপ্ফানি অন্তরে অট্ঠত্ৰা দসবলস্স মত্থকে ৰিতানং হুত্ৰা তিট্ঠন্তু, দসবলো ইমায সঞ্ঞায স্ৰে পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ময্হং ভিক্খং গণ্হতূ’’তি সচ্চকিরিযং কত্ৰা অট্ঠ সুমনপুপ্ফমুট্ঠিযো ৰিস্সজ্জেসি. পুপ্ফানি গন্ত্ৰা ধম্মদেসনাৰেলায সত্থু মত্থকে ৰিতানং হুত্ৰা অট্ঠংসু. সত্থা তং সুমনপুপ্ফৰিতানং দিস্ৰা চিত্তেনেৰ সুভদ্দায ভিক্খং অধিৰাসেত্ৰা পুনদিৰসে অরুণে উট্ঠিতে আনন্দত্থেরং আহ – ‘‘আনন্দ, মযং অজ্জ দূরং ভিক্খাচারং গমিস্সাম, পুথুজ্জনানং অদত্ৰা অরিযানংযেৰ সলাকং দেহী’’তি. থেরো ভিক্খূনং আরোচেসি – ‘‘আৰুসো, সত্থা অজ্জ দূরং ভিক্খাচারং গমিস্সতি, পুথুজ্জনা মা গণ্হন্তু, অরিযাৰ সলাকং গণ্হন্তূ’’তি. কুণ্ডধানত্থেরো ‘‘আহর, আৰুসো সলাক’’ন্তি পঠমংযেৰ হত্থং পসারেসি. আনন্দো ‘‘সত্থা তাদিসানং ভিক্খূনং সলাকং ন দাপেতি, অরিযানংযেৰ দাপেতী’’তি ৰিতক্কং উপ্পাদেত্ৰা গন্ত্ৰা সত্থু আরোচেসি. সত্থা ‘‘আহরাপেন্তস্স সলাকং দেহী’’তি আহ. থেরো চিন্তেসি – ‘‘সচে কুণ্ডধানস্স সলাকা দাতুং ন যুত্তা, অথ সত্থা পটিবাহেয্য, ভৰিস্সতি এত্থ কারণ’’ন্তি ‘‘কুণ্ডধানস্স সলাকং দস্সামী’’তি গমনং অভিনীহরি. কুণ্ডধানো তস্স পুরে আগমনা এৰ অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ইদ্ধিযা আকাসে ঠত্ৰা ‘‘আহরাৰুসো, আনন্দ, সত্থা মং জানাতি, মাদিসং ভিক্খুং পঠমং সলাকং গণ্হন্তং ন সত্থা নিৰারেতী’’তি হত্থং পসারেত্ৰা সলাকং গণ্হি. সত্থা তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা থেরং ইমস্মিং সাসনে পঠমং সলাকং গণ্হন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. যস্মা অযং থেরো রাজানং উপত্থম্ভকং লভিত্ৰা সপ্পাযাহারলাভেন সমাহিতচিত্তো ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো উপনিস্সযসম্পন্নতায ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.৪.১-১৬) –

‘‘সত্তাহং পটিসল্লীনং, সযম্ভুং অগ্গপুগ্গলং;

পসন্নচিত্তো সুমনো, বুদ্ধসেট্ঠং উপট্ঠহিং.

‘‘ৰুট্ঠিতং কালমঞ্ঞায, পদুমুত্তরং মহামুনিং;

মহন্তিং কদলীকণ্ণিং, গহেত্ৰা উপগচ্ছহং.

‘‘পটিগ্গহেত্ৰা ভগৰা, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;

মম চিত্তং পসাদেন্তো, পরিভুঞ্জি মহামুনি.

‘‘পরিভুঞ্জিত্ৰা সম্বুদ্ধো, সত্থৰাহো অনুত্তরো;

সকাসনে নিসীদিত্ৰা, ইমা গাথা অভাসথ.

‘‘যে চ সন্তি সমিতারো, যক্খা ইমম্হি পব্বতে;

অরঞ্ঞে ভূতভব্যানি, সুণন্তু ৰচনং মম.

‘‘যো সো বুদ্ধং উপট্ঠাসি, মিগরাজংৰ কেসরিং;

তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.

‘‘একাদসঞ্চক্খত্তুং সো, দেৰরাজা ভৰিস্সতি;

চতুৰীসতিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী ভৰিস্সতি.

‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৰো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.

‘‘অক্কোসিত্ৰান সমণে, সীলৰন্তে অনাসৰে;

পাপকম্মৰিপাকেন, নামধেয্যং লভিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মে সুদাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;

কুণ্ডধানোতি নামেন, সাৰকো সো ভৰিস্সতি.

‘‘পৰিৰেকমনুযুত্তো, ঝাযী ঝানরতো অহং;

তোসযিত্ৰান সত্থারং, ৰিহরামি অনাসৰো.

‘‘সাৰকেহি পরিৰুতো, ভিক্খুসঙ্ঘপুরক্খতো;

ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, সলাকং গাহযী জিনো.

‘‘একংসং চীৰরং কত্ৰা, ৰন্দিত্ৰা লোকনাযকং;

ৰদতং ৰরস্স পুরতো, পঠমং অগ্গহেসহং.

‘‘তেন কম্মেন ভগৰা, দসসহস্সিকম্পকো;

ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, অগ্গট্ঠানে ঠপেসি মং.

‘‘ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হং, যোগক্খেমাধিৰাহনং;

ধারেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

এৰংভূতস্সপি ইমস্স থেরস্স গুণে অজানন্তা যে পুথুজ্জনা ভিক্খূ তদা পঠমং সলাকগ্গহণে ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি সমচিন্তেসুং. তেসং ৰিমতিৰিধমনত্থং থেরো আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা ইদ্ধিপাটিহারিযং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘পঞ্চ ছিন্দে’’তি গাথং অভাসি.

১৫. তত্থ পঞ্চ ছিন্দেতি অপাযূপপত্তিনিব্বত্তনকানি পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পাদে বন্ধনরজ্জুকং ৰিয পুরিসো সত্থেন হেট্ঠিমমগ্গত্তযেন ছিন্দেয্য পজহেয্য. পঞ্চ জহেতি উপরিদেৰলোকূপপত্তিহেতুভূতানি পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি পুরিসো গীৰায বন্ধনরজ্জুকং ৰিয অরহত্তমগ্গেন জহেয্য, ছিন্দেয্য ৰাতি অত্থো. পঞ্চ চুত্তরি ভাৰযেতি তেসংযেৰ উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং পহানায সদ্ধাদীনি পঞ্চিন্দ্রিযানি উত্তরি অনাগামিমগ্গাধিগমতো উপরি ভাৰেয্য অগ্গমগ্গাধিগমৰসেন ৰড্ঢেয্য. পঞ্চসঙ্গাতিগোতি এৰংভূতো পন পঞ্চন্নং রাগদোসমোহমানদিট্ঠিসঙ্গানং অতিক্কমনেন পহানেন পঞ্চসঙ্গাতিগো হুত্ৰা. ভিক্খু ওঘতিণ্ণোতি ৰুচ্চতীতি সব্বথা ভিন্নকিলেসতায ভিক্খূতি, কামভৰদিট্ঠিঅৰিজ্জোঘে তরিত্ৰা তেসং পারভূতে নিব্বানে ঠিতোতি চ ৰুচ্চতীতি অত্থো.

কুণ্ডধানত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.