২. দুতিযৰগ্গো
১. চূল়ৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা
পামোজ্জবহুলোতি আযস্মতো চূল়ৰচ্ছত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে দলিদ্দকুলে নিব্বত্তিত্ৰা পরেসং ভতিযা জীৰিকং কপ্পেন্তো ভগৰতো সাৰকং সুজাতং নাম থেরং পংসুকূলং পরিযেসন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো উপসঙ্কমিত্ৰা ৰত্থং দত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তেত্তিংসক্খত্তুং দেৰরজ্জং কারেসি. সত্তসত্ততিক্খত্তুং চক্কৰত্তী রাজা অহোসি. অনেকৰারং পদেসরাজা. এৰং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে ওসক্কমানে পব্বজিত্ৰা সমণধম্মং কত্ৰা একং বুদ্ধন্তরং দেৰমনুস্সগতীসু অপরাপরং পরিৰত্তন্তো অম্হাকং ভগৰতো কালে কোসম্বিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. চূল়ৰচ্ছোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো ব্রাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো বুদ্ধগুণে সুত্ৰা পসন্নমানসো ভগৰন্তং উপসঙ্কমি, তস্স ভগৰা ধম্মং কথেসি. সো পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা লদ্ধূপসম্পদো কতপুব্বকিচ্চো চরিতানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ভাৰেন্তো ৰিহরি. তেন চ সমযেন কোসম্বিকা ভিক্খূ ভণ্ডনজাতা অহেসুং. তদা চূল়ৰচ্ছত্থেরো উভযেসং ভিক্খূনং লদ্ধিং অনাদায ভগৰতা দিন্নোৰাদে ঠত্ৰা ৰিপস্সনং ব্রূহেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫০.৩১-৪০) –
‘‘পদুমুত্তরভগৰতো, সুজাতো নাম সাৰকো;
পংসুকূলং গৰেসন্তো, সঙ্কারে চরতী তদা.
‘‘নগরে হংসৰতিযা, পরেসং ভতকো অহং;
উপড্ঢুদুস্সং দত্ৰান, সিরসা অভিৰাদযিং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.
‘‘তেত্তিংসক্খত্তুং দেৰিন্দো, দেৰরজ্জমকারযিং;
সত্তসত্ততিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী অহোসহং.
‘‘পদেসরজ্জং ৰিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;
উপড্ঢদুস্সদানেন, মোদামি অকুতোভযো.
‘‘ইচ্ছমানো চহং অজ্জ, সকাননং সপব্বতং;
খোমদুস্সেহি ছাদেয্যং, অড্ঢুদুস্সস্সিদং ফলং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, অড্ঢুদুস্সস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অথ চূল়ৰচ্ছত্থেরো অরহত্তং পত্ৰা তেসং ভিক্খূনং কলহাভিরতিযা সকত্থৰিনাসং দিস্ৰা ধম্মসংৰেগপ্পত্তো, অত্তনো চ পত্তৰিসেসং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পীতিসোমনস্সৰসেন ‘‘পামোজ্জবহুলো’’তি গাথং অভাসি.
১১. তত্থ পামোজ্জবহুলোতি সুপরিসুদ্ধসীলতায ৰিপ্পটিসারাভাৰতো অধিকুসলেসু ধম্মেসু অভিরতিৰসেন পমোদবহুলো. তেনেৰাহ ‘‘ধম্মে বুদ্ধপ্পৰেদিতে’’তি. তত্থ ধম্মেতি. সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মে নৰৰিধে ৰা লোকুত্তরধম্মে. সো হি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেন সামুক্কংসিকায দেসনায পকাসিতত্তা সাতিসযং বুদ্ধপ্পৰেদিতো নাম. তস্স পন অধিগমূপাযভাৰতো দেসনাধম্মোপি ইধ লব্ভতেৰ. পদং সন্তন্তি নিব্বানং সন্ধায ৰদতি. এৰরূপো হি ভিক্খু সন্তং পদং সন্তং কোট্ঠাসং সব্বসঙ্খারানং উপসমভাৰতো সঙ্খারূপসমং পরমসুখতায সুখং নিব্বানং অধিগচ্ছতি ৰিন্দতিযেৰ. পরিসুদ্ধসীলো হি ভিক্খু ৰিপ্পটিসারাভাৰেন পামোজ্জবহুলো সদ্ধম্মে যুত্তপ্পযুত্তো ৰিমুত্তিপরিযোসানা সব্বসম্পত্তিযো পাপুণাতি. যথাহ – ‘‘অৰিপ্পটিসারত্থানি খো, আনন্দ, কুসলানি সীলানি, অৰিপ্পটিসারো পামোজ্জত্থাযা’’তিআদি (অ. নি. ১০.১). অথ ৰা পামোজ্জবহুলোতি সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা, স্ৰাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘোতি রতনত্তযং সন্ধায পমোদবহুলো. তত্থ পন সো পমোদবহুলো কিং ৰা করোতীতি আহ ‘‘ধম্মে বুদ্ধপ্পৰেদিতে’’তিআদি. সদ্ধাসম্পন্নস্স হি সপ্পুরিসসংসেৰনসদ্ধম্মস্সৰনযোনিসোমনসিকারধম্মানুধম্মপটিপত্তীনং সুখেনেৰ সম্ভৰতো সম্পত্তিযো হত্থগতা এৰ হোন্তি, যথাহ – ‘‘সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি, উপসঙ্কমন্তো পযিরুপাসতী’’তিআদি (ম. নি. ২.১৮৩).
চূল়ৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. মহাৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা
পঞ্ঞাবলীতি আযস্মতো মহাৰচ্ছত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ পানীযদানমদাসি. পুন সিখিস্স ভগৰতো কালে উপাসকো হুত্ৰা ৰিৰট্টূপনিস্সযং বহুং পুঞ্ঞকম্মং অকাসি, সো তেহি পুঞ্ঞকম্মেহি তত্থ তত্থ সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে নাল়কগামে সমিদ্ধিস্স নাম ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তস্স মহাৰচ্ছোতি নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো আযস্মতো সারিপুত্তস্স ভগৰতো সাৰকভাৰং সুত্ৰা ‘‘সোপি নাম মহাপঞ্ঞো. যস্স সাৰকত্তং উপাগতো, সো এৰ মঞ্ঞে ইমস্মিং লোকে অগ্গপুগ্গলো’’তি ভগৰতি সদ্ধং উপ্পাদেত্ৰা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫০.৫১-৫৬) –
‘‘পদুমুত্তরবুদ্ধস্স, ভিক্খুসঙ্ঘে অনুত্তরে;
পসন্নচিত্তো সুমনো, পানীযঘটমপূরযিং.
‘‘পব্বতগ্গে দুমগ্গে ৰা, আকাসে ৰাথ ভূমিযং;
যদা পানীযমিচ্ছামি, খিপ্পং নিব্বত্ততে মম.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, দকদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… ভৰা সব্বে সমূহতা;
ছল়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
এৰং পন অরহত্তং পত্ৰা ৰিমুত্তিসুখং অনুভৰন্তো সাসনস্স নিয্যানিকভাৰৰিভাৰনেন সব্রহ্মচারীনং উস্সাহজননত্থং ‘‘পঞ্ঞাবলী’’তি গাথং অভাসি.
১২. তত্থ পঞ্ঞাবলীতি পারিহারিযপঞ্ঞায ৰিপস্সনাপঞ্ঞায চ ৰসেন অভিণ্হসো সাতিসযেন পঞ্ঞাবলেন সমন্নাগতো. সীলৰতূপপন্নোতি উক্কংসগতেন চতুপারিসুদ্ধিসীলেন, ধুতধম্মসঙ্খাতেহি ৰতেহি চ উপপন্নো সমন্নাগতো. সমাহিতোতি উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা সমাহিতো. ঝানরতোতি ততো এৰ আরম্মণূপনিজ্ঝানে লক্খণূপনিজ্ঝানে চ রতো সততাভিযুত্তো. সব্বকালং সতিযা অৰিপ্পৰাসৰসেন সতিমা. যদত্থিযন্তি অত্থতো অনপেতং অত্থিযং, যেন অত্থিযং যদত্থিযং. যথা পচ্চযে পরিভুঞ্জন্তস্স পরিভুঞ্জনং অত্থিযং হোতি, তথা ভোজনং ভুঞ্জমানো. সামিপরিভোগেন হি তং অত্থিযং হোতি দাযজ্জপরিভোগেন ৰা, ন অঞ্ঞথা ভোজনন্তি চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. ভুঞ্জিযতি পরিভুঞ্জিযতীতি ৰা ভোজনং, চত্তারো পচ্চযা. ‘‘যদত্থিক’’ন্তি ৰা পাঠো. যদত্থং যস্সত্থায সত্থারা পচ্চযা অনুঞ্ঞাতা, তদত্থং কাযস্স ঠিতিআদিঅত্থং, তঞ্চ অনুপাদিসেসনিব্বানত্থং. তস্মা অনুপাদাপরিনিব্বানত্থং ভোজনপচ্চযে ভুঞ্জমানো ততো এৰ কঙ্খেথ কালং অত্তনো অনুপাদাপরিনিব্বানকালং আগমেয্য. ইধ ইমস্মিং সাসনে ৰীতরাগো. বাহিরকস্স পন কামেসু ৰীতরাগস্স ইদং নত্থীতি অধিপ্পাযো.
মহাৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ৰনৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা
নীলব্ভৰণ্ণাতি আযস্মতো ৰনৰচ্ছত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির অত্থদস্সিনো ভগৰতো কালে কচ্ছপযোনিযং নিব্বত্তো ৰিনতায নাম নদিযা ৰসতি. তস্স খুদ্দকনাৰপ্পমাণো অত্তভাৰো অহোসি. সো কির একদিৰসং ভগৰন্তং নদিযা তীরে ঠিতং দিস্ৰা, ‘‘পারং গন্তুকামো মঞ্ঞে ভগৰা’’তি অত্তনো পিট্ঠিযং আরোপেত্ৰা নেতুকামো পাদমূলে নিপজ্জি. ভগৰা তস্স অজ্ঝাসযং ঞত্ৰা তং অনুকম্পন্তো আরুহি. সো পীতিসোমনস্সজাতো সোতং ছিন্দন্তো জিযায ৰেগেন খিত্তসরো ৰিয তাৰদেৰ পরতীরং পাপেসি. ভগৰা তস্স পুঞ্ঞস্স ফলং এতরহি নিব্বত্তনকসম্পত্তিঞ্চ ব্যাকরিত্ৰা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো অনেকসতক্খত্তুং তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অরঞ্ঞৰাসীযেৰ অহোসি. পুন কস্সপবুদ্ধকালে কপোতযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা অরঞ্ঞে ৰিহরন্তং মেত্তাৰিহারিং একং ভিক্খুং দিস্ৰা চিত্তং পসাদেসি.
ততো পন চুতো বারাণসিযং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো সংৰেগজাতো পব্বজিত্ৰা ৰিৰট্টূপনিস্সযং বহুং পুঞ্ঞকম্মং উপচিনি. এৰং তত্থ তত্থ দেৰমনুস্সেসু সংসরিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুনগরে ৰচ্ছগোত্তস্স নাম ব্রাহ্মণস্স গেহে পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স মাতা পরিপক্কগব্ভা অরঞ্ঞং দস্সনত্থায সঞ্জাতদোহল়া অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ৰিচরতি, তাৰদেৰস্সা কম্মজৰাতা চলিংসু, তিরোকরণিং পরিক্খিপিত্ৰা অদংসু. সা ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণং পুত্তং ৰিজাযি. সো বোধিসত্তেন সহ পংসুকীল়িকসহাযো অহোসি. ‘‘ৰচ্ছো’’তিস্স নামঞ্চ অহোসি. ৰনাভিরতিযা ৰসেন ৰনৰচ্ছোতি পঞ্ঞাযিত্থ. অপরভাগে মহাসত্তে মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা মহাপধানং পদহন্তে, ‘‘অহম্পি সিদ্ধত্থকুমারেন সহ অরঞ্ঞে ৰিহরিস্সামী’’তি নিক্খমিত্ৰা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা হিমৰন্তে ৰসন্তো অভিসম্বুদ্ধভাৰং সুত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং উপগন্ত্ৰা পব্বজিত্ৰা কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞে ৰসমানো নচিরস্সেৰ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৪৯-১৪৮-১৬৩) –
‘‘অত্থদস্সী তু ভগৰা, সযম্ভূ লোকনাযকো;
ৰিনতানদিযা তীরং, উপগচ্ছি তথাগতো.
‘‘উদকা অভিনিক্খম্ম, কচ্ছপো ৰারিগোচরো;
বুদ্ধং তারেতুকামোহং, উপেসিং লোকনাযকং.
‘‘অভিরূহতু মং বুদ্ধো, অত্থদস্সী মহামুনি;
অহং তং তারযিস্সামি, দুক্খস্সন্তকরো তুৰং.
‘‘মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, অত্থদস্সী মহাযসো;
অভিরূহিত্ৰা মে পিট্ঠিং, অট্ঠাসি লোকনাযকো.
‘‘যতো সরামি অত্তানং, যতো পত্তোস্মি ৰিঞ্ঞুতং;
সুখং মে তাদিসং নত্থি, ফুট্ঠে পাদতলে যথা.
‘‘উত্তরিত্ৰান সম্বুদ্ধো, অত্থদস্সী মহাযসো;
নদিতীরম্হি ঠত্ৰান, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যাৰতা ৰত্ততে চিত্তং, গঙ্গাসোতং তরামহং;
অযঞ্চ কচ্ছপো রাজা, তারেসি মম পঞ্ঞৰা.
‘‘ইমিনা বুদ্ধতরণেন, মেত্তচিত্তৰতায চ;
অট্ঠারসে কপ্পসতে, দেৰলোকে রমিস্সতি.
‘‘দেৰলোকা ইধাগন্ত্ৰা, সুক্কমূলেন চোদিতো;
একাসনে নিসীদিত্ৰা, কঙ্খাসোতং তরিস্সতি.
‘‘যথাপি ভদ্দকে খেত্তে, বীজং অপ্পম্পি রোপিতং;
সম্মাধারে পৰেচ্ছন্তে, ফলং তোসেতি কস্সকং.
‘‘তথেৰিদং বুদ্ধখেত্তং, সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতং;
সম্মাধারে পৰেচ্ছন্তে, ফলং মং তোসযিস্সতি.
‘‘পধানপহিতত্তোম্হি, উপসন্তো নিরূপধি;
সব্বাসৰে পরিঞ্ঞায, ৰিহরামি অনাসৰো.
‘‘অট্ঠারসে কপ্পসতে, যং কম্মমকরিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, তরণায ইদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
এৰং পন অরহত্তং পত্ৰা ভগৰতি কপিলৰত্থুস্মিং ৰিহরন্তে তত্থ গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা ভিক্খূহি সমাগতো পটিসন্থারৰসেন ‘‘কিং, আৰুসো, অরঞ্ঞে ফাসুৰিহারো লদ্ধো’’তি পুট্ঠো ‘‘রমণীযা, আৰুসো, অরঞ্ঞে পব্বতা’’তি অত্তনা ৰুট্ঠপব্বতে ৰণ্ণেন্তো ‘‘নীলব্ভৰণ্ণা’’তি গাথং অভাসি.
১৩. তত্থ নীলব্ভৰণ্ণাতি নীলৰলাহকনিভা নীলৰলাহকসণ্ঠানা চ. রুচিরাতি রুচিযা সকিরণা পভস্সরা চ. সীতৰারীতি সীতলসলিলা. সুচিন্ধরাতি সুচিসুদ্ধভূমিভাগতায সুদ্ধচিত্তানং ৰা অরিযানং নিৰাসনট্ঠানতায সুচিন্ধরা. গাথাসুখত্থঞ্হি সানুনাসিকং কত্ৰা নিদ্দেসো. ‘‘সীতৰারিসুচিন্ধরা’’তিপি পাঠো, সীতসুচিৰারিধরা সীতলৰিমলসলিলাসযৰন্তোতি অত্থো. ইন্দগোপকসঞ্ছন্নাতি ইন্দগোপকনামকেহি পৰাল়ৰণ্ণেহি রত্তকিমীহি সঞ্ছাদিতা পাৰুস্সকালৰসেন এৰমাহ. কেচি পন ‘‘ইন্দগোপকনামানি রত্ততিণানী’’তি ৰদন্তি. অপরে ‘‘কণিকাররুক্খা’’তি. সেলাতি সিলামযা পব্বতা, ন পংসুপব্বতাতি অত্থো. তেনাহ – ‘‘যথাপি পব্বতো সেলো’’তি (উদা. ২৪). রমযন্তি মন্তি মং রমাপেন্তি, ময্হং ৰিৰেকাভিরত্তিং পরিব্রূহেন্তি. এৰং থেরো অত্তনো চিরকালপরিভাৰিতং অরঞ্ঞাভিরতিং পৰেদেন্তো তিৰিধং ৰিৰেকাভিরতিমেৰ দীপেতি. তত্থ উপধিৰিৰেকেন অঞ্ঞাব্যাকরণং দীপিতমেৰ হোতীতি.
ৰনৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সিৰকসামণেরগাথাৰণ্ণনা
উপজ্ঝাযোতি সিৰকস্স সামণেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির ইতো একতিংসে কপ্পে ৰেস্সভুস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তো একদিৰসং কেনচিদেৰ করণীযেন অরঞ্ঞং পৰিট্ঠো তত্থ পব্বতন্তরে নিসিন্নং ৰেস্সভুং ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. পুন তত্থ মনোহরানি কাসুমারিকফলানি দিস্ৰা তানি গহেত্ৰা ভগৰতো উপনেসি, পটিগ্গহেসি ভগৰা অনুকম্পং উপাদায. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে মাতুলে পব্বজন্তে তেন সদ্ধিং পব্বজিত্ৰা বহুং ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰনৰচ্ছত্থেরস্স ভাগিনেয্যো হুত্ৰা নিব্বত্তো, সিৰকোতিস্স নামং অহোসি. তস্স মাতা অত্তনো জেট্ঠভাতিকে ৰনৰচ্ছে সাসনে পব্বজিত্ৰা পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পাপেত্ৰা অরঞ্ঞে ৰিহরন্তে তং পৰত্তিং সুত্ৰা পুত্তং আহ – ‘‘তাত সিৰক, থেরস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা থেরং উপট্ঠহ, মহল্লকো দানি থেরো’’তি. সো মাতু একৰচনেনেৰ চ পুব্বে কতাধিকারতায চ মাতুলত্থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা পব্বজিত্ৰা তং উপট্ঠহন্তো অরঞ্ঞে ৰসতি.
তস্স একদিৰসং কেনচিদেৰ করণীযেন গামন্তং গতস্স খরো আবাধো উপ্পজ্জি. মনুস্সেসু ভেসজ্জং করোন্তেসুপি ন পটিপ্পস্সম্ভি. তস্মিং চিরাযন্তে থেরো ‘‘সামণেরো চিরাযতি, কিং নু খো কারণ’’ন্তি তত্থ গন্ত্ৰা তং গিলানং দিস্ৰা তস্স তং তং কত্তব্বযুত্তকং করোন্তো দিৰসভাগং ৰীতিনামেত্ৰা রত্তিভাগে বলৰপচ্চূসৰেলাযং আহ – ‘‘সিৰক, ন মযা পব্বজিতকালতো পট্ঠায গামে ৰসিতপুব্বং, ইতো অরঞ্ঞমেৰ গচ্ছামা’’তি. তং সুত্ৰা সিৰকো ‘‘যদিপি মে, ভন্তে, ইদানি কাযো গামন্তে ঠিতো, চিত্তং পন অরঞ্ঞে, তস্মা সযানোপি অরঞ্ঞমেৰ গমিস্সামী’’তি, তং সুত্ৰা থেরো তং বাহাযং গহেত্ৰা অরঞ্ঞমেৰ নেত্ৰা ওৰাদং অদাসি. সো থেরস্স ওৰাদে ঠত্ৰা ৰিপস্সিত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.৩৮.৫৩-৫৮) –
‘‘কণিকারংৰ জোতন্তং, নিসিন্নং পব্বতন্তরে;
অদ্দসং ৰিরজং বুদ্ধং, লোকজেট্ঠং নরাসভং.
‘‘পসন্নচিত্তো সুমনো, কিরে কত্ৰান অঞ্জলিং;
কাসুমারিকমাদায, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
সো অরহত্তং পত্ৰা উপজ্ঝাযেন অত্তনা চ ৰুত্তমত্থং সংসন্দিত্ৰা অত্তনো ৰিৰেকাভিরতিকতং কতকিচ্চতঞ্চ পৰেদেন্তো ‘‘উপজ্ঝাযো মং অৰচা’’তি গাথং অভাসি.
১৪. তত্থ উপজ্ঝাযোতি ৰজ্জাৰজ্জং উপনিজ্ঝাযতি হিতেসিতং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা ঞাণচক্খুনা পেক্খতীতি উপজ্ঝাযো. মন্তি অত্তানং ৰদতি. অৰচাতি অভাসি. ইতো গচ্ছাম সীৰকাতি ৰুত্তাকারদস্সনং, সিৰক, ইতো গামন্ততো অরঞ্ঞট্ঠানমেৰ এহি গচ্ছাম, তদেৰ অম্হাকং ৰসনযোগ্গন্তি অধিপ্পাযো. এৰং পন উপজ্ঝাযেন ৰুত্তো সিৰকো ভদ্রো অস্সাজানীযো ৰিয কসাভিহতো সঞ্জাতসংৰেগো হুত্ৰা অরঞ্ঞমেৰ গন্তুকামতং পৰেদেন্তো –
‘‘গামে মে ৰসতি কাযো, অরঞ্ঞং মে গতং মনো;
সেমানকোপি গচ্ছামি, নত্থি সঙ্গো ৰিজানত’’ন্তি. –আহ;
তস্সত্থো – যস্মা ইদানি যদিপি মে ইদং সরীরং গামন্তে ঠিতং, অজ্ঝাসযো পন অরঞ্ঞমেৰ গতো, তস্মা সেমানকোপি গচ্ছামি গেলঞ্ঞেন ঠাননিসজ্জাগমনেসু অসমত্থতায সযানোপি ইমিনা সযিতাকারেন সরীসপো ৰিয সরীসপন্তো, এথ, ভন্তে, অরঞ্ঞমেৰ গচ্ছাম, কস্মা? নত্থি সঙ্গো ৰিজানতন্তি, যস্মা ধম্মসভাৰা কামেসু সংসারে চ আদীনৰং, নেক্খম্মে নিব্বানে চ আনিসংসং যাথাৰতো জানন্তস্স ন কত্থচি সঙ্গো, তস্মা একপদেনেৰ উপজ্ঝাযস্স আণা অনুঠিতাতি, তদপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকাসি.
সিৰকসামণেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. কুণ্ডধানত্থেরগাথাৰণ্ণনা
পঞ্চ ছিন্দে পঞ্চ জহেতি আযস্মতো কুণ্ডধানত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে উপ্পন্নো ৰযপ্পত্তো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুণন্তো সত্থারা একং ভিক্খুং পঠমং সলাকং গণ্হন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপিযমানং দিস্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেত্ৰা তদনুরূপং পুঞ্ঞং করোন্তো ৰিচরি. সো একদিৰসং পদুমুত্তরস্স ভগৰতো নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায নিসিন্নস্স মনোসিলাচুণ্ণপিঞ্জরং মহন্তং কদলিফলকণ্ণিকং উপনেসি, তং ভগৰা পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন একাদসক্খত্তুং দেৰেসু দেৰরজ্জং কারেসি. চতুৰীসতিৰারে রাজা অহোসি চক্কৰত্তী. এৰং সো পুনপ্পুনং পুঞ্ঞানি কত্ৰা অপরাপরং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপবুদ্ধকালে ভুম্মদেৰতা হুত্ৰা নিব্বত্তি. দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্চ নাম ন অন্ৰদ্ধমাসিকো উপোসথো হোতি. তথা হি ৰিপস্সিস্স ভগৰতো ছব্বস্সন্তরে ছব্বস্সন্তরে উপোসথো অহোসি. কস্সপদসবলো পন ছট্ঠে ছট্ঠে মাসে পাতিমোক্খং ওসারেসি. তস্স পাতিমোক্খস্স ওসারণকালে দিসাৰাসিকা দ্ৰে সহাযকা ভিক্খূ ‘‘উপোসথং করিস্সামা’’তি গচ্ছন্তি.
অযং ভুম্মদেৰতা চিন্তেসি – ‘‘ইমেসং দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং মেত্তি অতিৰিয দল়্হা, কিং নু খো, ভেদকে সতি ভিজ্জেয্য, ন ভিজ্জেয্যা’’তি, সা তেসং ওকাসং ওলোকযমানা তেসং অৰিদূরেনেৰ গচ্ছতি. অথেকো থেরো একস্স হত্থে পত্তচীৰরং দত্ৰা সরীরৰল়ঞ্জনত্থং উদকফাসুকট্ঠানং গন্ত্ৰা ধোতহত্থপাদো হুত্ৰা গুম্বসমীপতো নিক্খমতি ভুম্মদেৰতা তস্স থেরস্স পচ্ছতো উত্তমরূপা ইত্থী হুত্ৰা কেসে ৰিধুনিত্ৰা সংৰিধায সম্বন্ধন্তী ৰিয পিট্ঠিযং পংসুং পুঞ্ছমানা ৰিয সাটকং সংৰিধায নিৰাসযমানা ৰিয চ হুত্ৰা থেরস্স পদানুপদিকা হুত্ৰা গুম্বতো নিক্খন্তা. একমন্তে ঠিতো সহাযকত্থেরো তং কারণং দিস্ৰাৰ দোমনস্সজাতো ‘‘নট্ঠো দানি মে ইমিনা ভিক্খুনা সদ্ধিং দীঘরত্তানুগতো সিনেহো, সচাহং এৰংৰিধভাৰং জানেয্যং, এত্তকং অদ্ধানং ইমিনা সদ্ধিং ৰিস্সাসং ন করেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা আগচ্ছন্তস্সেৰস্স, ‘‘হন্দাৰুসো, তুয্হং পত্তচীৰরং, তাদিসেন পাপেন সদ্ধিং একমগ্গং নাগচ্ছামী’’তি আহ. তং কথং সুত্ৰা তস্স লজ্জিভিক্খুনো হদযং তিখিণসত্তিং গহেত্ৰা ৰিদ্ধং ৰিয অহোসি. ততো নং আহ – ‘‘আৰুসো, কিং নামেতং ৰদসি, অহং এত্তকং কালং দুক্কটমত্তম্পি আপত্তিং ন জানামি. ত্ৰং পন মং অজ্জ ‘পাপো’তি ৰদসি, কিং তে দিট্ঠ’’ন্তি. ‘‘কিং অঞ্ঞেন দিট্ঠেন, কিং ত্ৰং এৰংৰিধেন অলঙ্কতপটিযত্তেন মাতুগামেন সদ্ধিং একট্ঠানে হুত্ৰা নিক্খন্তো’’তি. ‘‘নত্থেতং, আৰুসো, ময্হং, নাহং এৰরূপং মাতুগামং পস্সামী’’তি. তস্স যাৰততিযং কথেন্তস্সাপি ইতরো থেরো কথং অসদ্দহিত্ৰা অত্তনা দিট্ঠকারণংযেৰ ভূতত্তং কত্ৰা গণ্হন্তো তেন সদ্ধিং একমগ্গেন অগন্ত্ৰা অঞ্ঞেন মগ্গেন সত্থু সন্তিকং গতো. ইতরোপি ভিক্খু অঞ্ঞেন মগ্গেন সত্থু সন্তিকংযেৰ গতো.
ততো ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপোসথাগারং পৰিসনৰেলায সো ভিক্খু তং ভিক্খুং উপোসথগ্গে সঞ্জানিত্ৰা, ‘‘ইমস্মিং উপোসথগ্গে এৰরূপো নাম পাপভিক্খু অত্থি, নাহং তেন সদ্ধিং উপোসথং করিস্সামী’’তি নিক্খমিত্ৰা বহি অট্ঠাসি. অথ ভুম্মদেৰতা ‘‘ভারিযং মযা কম্মং কত’’ন্তি মহল্লকউপাসকৰণ্ণেন তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘কস্মা, ভন্তে, অয্যো ইমস্মিং ঠানে ঠিতো’’তি আহ. ‘‘উপাসক, ইমং উপোসথগ্গং একো পাপভিক্খু পৰিট্ঠো, ‘নাহং তেন সদ্ধিং উপোসথং করোমী’তি বহি ঠিতোম্হী’’তি. ‘‘ভন্তে, মা এৰং গণ্হথ, পরিসুদ্ধসীলো এস ভিক্খু. তুম্হেহি দিট্ঠমাতুগামো নাম অহং, মযা তুম্হাকং ৰীমংসনত্থায ‘দল়্হা নু খো ইমেসং থেরানং মেত্তি, নো দল়্হা’তি ভিজ্জনাভিজ্জনভাৰং ওলোকেন্তেন তং কম্মং কত’’ন্তি. ‘‘কো পন, ত্ৰং সপ্পুরিসা’’তি? ‘‘অহং একা ভুম্মদেৰতা, ভন্তে’’তি দেৰপুত্তো কথেন্তো দিব্বানুভাৰেন ঠত্ৰা থেরস্স পাদেসু নিপতিত্ৰা ‘‘ময্হং, ভন্তে, খমথ, এতং দোসং থেরো ন জানাতি, উপোসথং করোথা’’তি থেরং যাচিত্ৰা উপোসথগ্গং পৰেসেসি. সো থেরো উপোসথং তাৰ একট্ঠানে অকাসি, মিত্তসন্থৰৰসেন পন পুন তেন সদ্ধিং ন একট্ঠানে অহোসীতি. ইমস্স থেরস্স কম্মং ন কথীযতি, চুদিতকত্থেরো পন অপরাপরং ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো অরহত্তং পাপুণি.
ভুম্মদেৰতা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন একং বুদ্ধন্তরং অপাযভযতো ন মুচ্চিত্থ. সচে পন কিস্মিঞ্চি কালে মনুস্সত্তং আগচ্ছতি, অঞ্ঞেন যেন কেনচি কতো দোসো তস্সেৰ উপরি পততি. সো অম্হাকং ভগৰতো কালে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. ‘‘ধানমাণৰো’’তিস্স নামং অকংসু. সো ৰযপ্পত্তো তযো ৰেদে উগ্গণ্হিত্ৰা মহল্লককালে সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি, তস্স উপসম্পন্নদিৰসতো পট্ঠায একা অলঙ্কতপটিযত্তা ইত্থী তস্মিং গামং পৰিসন্তে সদ্ধিংযেৰ গামং পৰিসতি, নিক্খমন্তে নিক্খমতি. ৰিহারং পৰিসন্তেপি সদ্ধিং পৰিসতি, তিট্ঠন্তেপি তিট্ঠতীতি এৰং নিচ্চানুবন্ধা পঞ্ঞাযতি. থেরো তং ন পস্সতি. তস্স পুন পুরিমকম্মনিস্সন্দেন সা অঞ্ঞেসং উপট্ঠাতি. গামে যাগুং ভিক্খঞ্চ দদমানা ইত্থিযো ‘‘ভন্তে, অযং একো যাগুউল়ুঙ্কো তুম্হাকং, একো ইমিস্সা অম্হাকং সহাযিকাযা’’তি পরিহাসং করোন্তি. থেরস্স মহতী ৰিহেসা হোতি. ৰিহারগতম্পি নং সামণেরা চেৰ দহরা ভিক্খূ চ পরিৰারেত্ৰা ‘‘ধানো কোণ্ডো জাতো’’তি পরিহাসং করোন্তি. অথস্স তেনেৰ কারণেন কুণ্ডধানত্থেরোতি নামং জাতং. সো উট্ঠায সমুট্ঠায তেহি করিযমানং কেল়িং সহিতুং অসক্কোন্তো উম্মাদং গহেত্ৰা ‘‘তুম্হে কোণ্ডা, তুম্হাকং উপজ্ঝাযো কোণ্ডো, আচরিযো কোণ্ডো’’তি ৰদতি. অথ নং সত্থু আরোচেসুং ‘‘কুণ্ডধানো, ভন্তে, দহরসামণেরেহি সদ্ধিং এৰং ফরুসৰাচং ৰদতী’’তি. সত্থা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ধান, সামণেরেহি সদ্ধিং ফরুসৰাচং ৰদসী’’তি ৰত্ৰা তেন ‘‘সচ্চং ভগৰা’’তি ৰুত্তে ‘‘কস্মা এৰং ৰদেসী’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, নিবদ্ধং ৰিহেসং অসহন্তো এৰং কথেমী’’তি. ‘‘ত্ৰং পুব্বে কতকম্মং যাৰজ্জদিৰসা জীরাপেতুং ন সক্কোসি, পুন এৰরূপং ফরুসং মাৰদী ভিক্খূ’’তি ৰত্ৰা আহ –
‘‘মাৰোচ ফরুসং কঞ্চি, ৰুত্তা পটিৰদেয্যু তং;
দুক্খা হি সারম্ভকথা, পটিদণ্ডা ফুসেয্যু তং.
‘‘সচে নেরেসি অত্তানং, কংসো উপহতো যথা;
এস পত্তোসি নিব্বানং, সারম্ভো তে ন ৰিজ্জতী’’তি. (ধ. প. ১৩৩-১৩৪);
ইমঞ্চ পন তস্স থেরস্স মাতুগামেন সদ্ধিং ৰিচরণভাৰং কোসলরঞ্ঞোপি কথযিংসু. রাজা ‘‘গচ্ছথ, ভণে, ৰীমংসথা’’তি পেসেত্ৰা সযম্পি মন্দেনেৰ পরিৰারেন থেরস্স ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা একমন্তে ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. তস্মিং খণে থেরো সূচিকম্মং করোন্তো নিসিন্নো হোতি, সাপি ইত্থী অৰিদূরে ঠানে ঠিতা ৰিয পঞ্ঞাযতি. রাজা দিস্ৰা ‘‘অত্থিদং কারণ’’ন্তি তস্সা ঠিতট্ঠানং অগমাসি. সা তস্মিং আগচ্ছন্তে থেরস্স ৰসনপণ্ণসালং পৰিট্ঠা ৰিয অহোসি. রাজাপি তায সদ্ধিং তমেৰ পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা সব্বত্থ ওলোকেন্তো অদিস্ৰা ‘‘নাযং মাতুগামো, থেরস্স একো কম্মৰিপাকো’’তি সঞ্ঞং কত্ৰা পঠমং থেরস্স সমীপেন গচ্ছন্তোপি থেরং অৰন্দিত্ৰা তস্স কারণস্স অভূতভাৰং ঞত্ৰা আগম্ম থেরং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো ‘‘কচ্চি, ভন্তে, পিণ্ডকেন ন কিলমথা’’তি পুচ্ছি. থেরো ‘‘ৰট্টতি, মহারাজা’’তি আহ. ‘‘জানামহং, ভন্তে, অয্যস্স কথং, এৰরূপেন পরিক্কিলেসেন সদ্ধিং চরন্তানং তুম্হাকং কে নাম পসীদিস্সন্তি, ইতো পট্ঠায ৰো কত্থচি গমনকিচ্চং নত্থি, অহং চতূহি পচ্চযেহি তুম্হে উপট্ঠহিস্সামি, তুম্হে যোনিসো মনসিকারে মা পমজ্জিত্থা’’তি নিবদ্ধভিক্খং পট্ঠপেসি. থেরো রাজানং উপত্থম্ভকং লভিত্ৰা ভোজনসপ্পাযেন একগ্গচিত্তো হুত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. ততো পট্ঠায সা ইত্থী অন্তরধাযি.
তদা মহাসুভদ্দা উগ্গনগরে মিচ্ছাদিট্ঠিককুলে ৰসমানা ‘‘সত্থা মং অনুকম্পতূ’’তি উপোসথং অধিট্ঠায নিরামগন্ধা হুত্ৰা উপরিপাসাদতলে ঠিতা ‘‘ইমানি পুপ্ফানি অন্তরে অট্ঠত্ৰা দসবলস্স মত্থকে ৰিতানং হুত্ৰা তিট্ঠন্তু, দসবলো ইমায সঞ্ঞায স্ৰে পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ময্হং ভিক্খং গণ্হতূ’’তি সচ্চকিরিযং কত্ৰা অট্ঠ সুমনপুপ্ফমুট্ঠিযো ৰিস্সজ্জেসি. পুপ্ফানি গন্ত্ৰা ধম্মদেসনাৰেলায সত্থু মত্থকে ৰিতানং হুত্ৰা অট্ঠংসু. সত্থা তং সুমনপুপ্ফৰিতানং দিস্ৰা চিত্তেনেৰ সুভদ্দায ভিক্খং অধিৰাসেত্ৰা পুনদিৰসে অরুণে উট্ঠিতে আনন্দত্থেরং আহ – ‘‘আনন্দ, মযং অজ্জ দূরং ভিক্খাচারং গমিস্সাম, পুথুজ্জনানং অদত্ৰা অরিযানংযেৰ সলাকং দেহী’’তি. থেরো ভিক্খূনং আরোচেসি – ‘‘আৰুসো, সত্থা অজ্জ দূরং ভিক্খাচারং গমিস্সতি, পুথুজ্জনা মা গণ্হন্তু, অরিযাৰ সলাকং গণ্হন্তূ’’তি. কুণ্ডধানত্থেরো ‘‘আহর, আৰুসো সলাক’’ন্তি পঠমংযেৰ হত্থং পসারেসি. আনন্দো ‘‘সত্থা তাদিসানং ভিক্খূনং সলাকং ন দাপেতি, অরিযানংযেৰ দাপেতী’’তি ৰিতক্কং উপ্পাদেত্ৰা গন্ত্ৰা সত্থু আরোচেসি. সত্থা ‘‘আহরাপেন্তস্স সলাকং দেহী’’তি আহ. থেরো চিন্তেসি – ‘‘সচে কুণ্ডধানস্স সলাকা দাতুং ন যুত্তা, অথ সত্থা পটিবাহেয্য, ভৰিস্সতি এত্থ কারণ’’ন্তি ‘‘কুণ্ডধানস্স সলাকং দস্সামী’’তি গমনং অভিনীহরি. কুণ্ডধানো তস্স পুরে আগমনা এৰ অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ইদ্ধিযা আকাসে ঠত্ৰা ‘‘আহরাৰুসো, আনন্দ, সত্থা মং জানাতি, মাদিসং ভিক্খুং পঠমং সলাকং গণ্হন্তং ন সত্থা নিৰারেতী’’তি হত্থং পসারেত্ৰা সলাকং গণ্হি. সত্থা তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা থেরং ইমস্মিং সাসনে পঠমং সলাকং গণ্হন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. যস্মা অযং থেরো রাজানং উপত্থম্ভকং লভিত্ৰা সপ্পাযাহারলাভেন সমাহিতচিত্তো ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো উপনিস্সযসম্পন্নতায ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.৪.১-১৬) –
‘‘সত্তাহং পটিসল্লীনং, সযম্ভুং অগ্গপুগ্গলং;
পসন্নচিত্তো সুমনো, বুদ্ধসেট্ঠং উপট্ঠহিং.
‘‘ৰুট্ঠিতং কালমঞ্ঞায, পদুমুত্তরং মহামুনিং;
মহন্তিং কদলীকণ্ণিং, গহেত্ৰা উপগচ্ছহং.
‘‘পটিগ্গহেত্ৰা ভগৰা, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;
মম চিত্তং পসাদেন্তো, পরিভুঞ্জি মহামুনি.
‘‘পরিভুঞ্জিত্ৰা সম্বুদ্ধো, সত্থৰাহো অনুত্তরো;
সকাসনে নিসীদিত্ৰা, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যে চ সন্তি সমিতারো, যক্খা ইমম্হি পব্বতে;
অরঞ্ঞে ভূতভব্যানি, সুণন্তু ৰচনং মম.
‘‘যো সো বুদ্ধং উপট্ঠাসি, মিগরাজংৰ কেসরিং;
তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.
‘‘একাদসঞ্চক্খত্তুং সো, দেৰরাজা ভৰিস্সতি;
চতুৰীসতিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী ভৰিস্সতি.
‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘অক্কোসিত্ৰান সমণে, সীলৰন্তে অনাসৰে;
পাপকম্মৰিপাকেন, নামধেয্যং লভিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মে সুদাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;
কুণ্ডধানোতি নামেন, সাৰকো সো ভৰিস্সতি.
‘‘পৰিৰেকমনুযুত্তো, ঝাযী ঝানরতো অহং;
তোসযিত্ৰান সত্থারং, ৰিহরামি অনাসৰো.
‘‘সাৰকেহি পরিৰুতো, ভিক্খুসঙ্ঘপুরক্খতো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, সলাকং গাহযী জিনো.
‘‘একংসং চীৰরং কত্ৰা, ৰন্দিত্ৰা লোকনাযকং;
ৰদতং ৰরস্স পুরতো, পঠমং অগ্গহেসহং.
‘‘তেন কম্মেন ভগৰা, দসসহস্সিকম্পকো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, অগ্গট্ঠানে ঠপেসি মং.
‘‘ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হং, যোগক্খেমাধিৰাহনং;
ধারেমি অন্তিমং দেহং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
এৰংভূতস্সপি ইমস্স থেরস্স গুণে অজানন্তা যে পুথুজ্জনা ভিক্খূ তদা পঠমং সলাকগ্গহণে ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি সমচিন্তেসুং. তেসং ৰিমতিৰিধমনত্থং থেরো আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা ইদ্ধিপাটিহারিযং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘পঞ্চ ছিন্দে’’তি গাথং অভাসি.
১৫. তত্থ পঞ্চ ছিন্দেতি অপাযূপপত্তিনিব্বত্তনকানি পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পাদে বন্ধনরজ্জুকং ৰিয পুরিসো সত্থেন হেট্ঠিমমগ্গত্তযেন ছিন্দেয্য পজহেয্য. পঞ্চ জহেতি উপরিদেৰলোকূপপত্তিহেতুভূতানি পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি পুরিসো গীৰায বন্ধনরজ্জুকং ৰিয অরহত্তমগ্গেন জহেয্য, ছিন্দেয্য ৰাতি অত্থো. পঞ্চ চুত্তরি ভাৰযেতি তেসংযেৰ উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং পহানায সদ্ধাদীনি পঞ্চিন্দ্রিযানি উত্তরি অনাগামিমগ্গাধিগমতো উপরি ভাৰেয্য অগ্গমগ্গাধিগমৰসেন ৰড্ঢেয্য. পঞ্চসঙ্গাতিগোতি এৰংভূতো পন পঞ্চন্নং রাগদোসমোহমানদিট্ঠিসঙ্গানং অতিক্কমনেন পহানেন পঞ্চসঙ্গাতিগো হুত্ৰা. ভিক্খু ওঘতিণ্ণোতি ৰুচ্চতীতি সব্বথা ভিন্নকিলেসতায ভিক্খূতি, কামভৰদিট্ঠিঅৰিজ্জোঘে তরিত্ৰা তেসং পারভূতে নিব্বানে ঠিতোতি চ ৰুচ্চতীতি অত্থো.
কুণ্ডধানত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. বেলট্ঠসীসত্থেরগাথাৰণ্ণনা
যথাপি ভদ্দো আজঞ্ঞোতি আযস্মতো বেলট্ঠসীসত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তো উপনিস্সযসম্পত্তিযা অভাৰেন ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. ৰিৰট্টূপনিস্সযং পন বহুং কুসলং উপচিনিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইতো একতিংসে কপ্পে ৰেস্সভুং ভগৰন্তং পস্সিত্ৰা পসন্নচিত্তো মাতুলুঙ্গফলং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰেসু নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা সুগতিতো সুগতিং উপগচ্ছন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তো ভগৰতো অভিসম্বোধিযা পুরেতরমেৰ উরুৰেলকস্সপস্স সন্তিকে তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অগ্গিং পরিচরন্তো উরুৰেলকস্সপদমনে আদিত্তপরিযাযদেসনায (মহাৰ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮) পুরাণজটিলসহস্সেন সদ্ধিং অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫১.৬৮-৭৩) –
‘‘কণিকারংৰ জোতন্তং, পুণ্ণমাযেৰ চন্দিমং;
জলন্তং দীপরুক্খংৰ, অদ্দসং লোকনাযকং.
‘‘মাতুলুঙ্গফলং গয্হ, অদাসিং সত্থুনো অহং;
দক্খিণেয্যস্স ৰীরস্স, পসন্নো সেহি পাণিভি.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
এৰং অধিগতারহত্তো আযস্মতো ধম্মভণ্ডাগারিকস্স উপজ্ঝাযো অযং থেরো একদিৰসং ফলসমাপত্তিতো উট্ঠায তং সন্তং পণীতং নিরামিসং সুখং অত্তনো পুব্বযোগঞ্চ পচ্চৰেক্খিত্ৰা পীতিৰেগৰসেন ‘‘যথাপি ভদ্দো আজঞ্ঞো’’তি গাথং অভাসি.
১৬. তত্থ যথাপীতি ওপম্মপটিপাদনত্থে নিপাতো. ভদ্দোতি সুন্দরো থামবলসমত্থজৰপরক্কমাদিসম্পন্নো. আজঞ্ঞোতি আজানীযো জাতিমা কারণাকারণানং আজাননকো. সো তিৰিধো উসভাজঞ্ঞো অস্সাজঞ্ঞো হত্থাজঞ্ঞোতি. তেসু উসভাজঞ্ঞো ইধাধিপ্পেতো. সো চ খো ছেককসনকিচ্চে নিযুত্তো, তেনাহ ‘‘নঙ্গলাৰত্তনী’’তি. নঙ্গলস্স ফালস্স আৰত্তনকো, নঙ্গলং ইতো চিতো চ আৰত্তেত্ৰা খেত্তে কসনকোতি অত্থো. নঙ্গলং ৰা আৰত্তযতি এত্থাতি নঙ্গলাৰত্তং, খেত্তে নঙ্গলপথো, তস্মিং নঙ্গলাৰত্তনি. গাথাসুখত্থঞ্হেত্থ ‘‘ৰত্তনী’’তি দীঘং কত্ৰা ৰুত্তং. সিখীতি মত্থকে অৰট্ঠানতো সিখাসদিসতায সিখা, সিঙ্গং. তদস্স অত্থীতি সিখী. অপরে পন ‘‘ককুধং ইধ ‘সিখা’তি অধিপ্পেত’’ন্তি ৰদন্তি, উভযথাপি পধানঙ্গকিত্তনমেতং ‘‘সিখী’’তি. অপ্পকসিরেনাতি অপ্পকিলমথেন. রত্তিন্দিৰাতি রত্তিযো দিৰা চ, এৰং মমং অপ্পকসিরেন গচ্ছন্তীতি যোজনা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ‘‘ভদ্দো উসভাজানীযো কসনে নিযুত্তো ঘনতিণমূলাদিকেপি নঙ্গলপথে তং অগণেন্তো অপ্পকসিরেন ইতো চিতো চ পরিৰত্তেন্তো গচ্ছতি, যাৰ কসনতিণানং পরিস্সমং দস্সেতি, এৰং মমং রত্তিন্দিৰাপি অপ্পকসিরেনেৰ গচ্ছন্তি অতিক্কমন্তী’’তি. তত্থ কারণমাহ ‘‘সুখে লদ্ধে নিরামিসে’’তি. যস্মা কামামিসলোকামিসৰট্টামিসেহি অসম্মিস্সং সন্তং পণীতং ফলসমাপত্তিসুখং লদ্ধং, তস্মাতি অত্থো. পচ্চত্তে চেতং ভুম্মৰচনং যথা ‘‘ৰনপ্পগুম্বে’’ (খু. পা. ৬.১৩; সু. নি. ২৩৬) ‘‘তেন ৰত রে ৰত্তব্বে’’তি (কথা. ১) চ. অথ ৰা ততো পভুতি রত্তিন্দিৰা অপ্পকসিরেন গচ্ছন্তীতি ৰিচারণায আহ – ‘‘সুখে লদ্ধে নিরামিসে’’তি, নিরামিসে সুখে লদ্ধে সতি তস্স লদ্ধকালতো পট্ঠাযাতি অত্থো.
বেলট্ঠসীসত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. দাসকত্থেরগাথাৰণ্ণনা
মিদ্ধী যদাতি আযস্মতো দাসকত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির ইতো একনৰুতে কপ্পে অনুপ্পন্নে তথাগতে অজিতস্স নাম পচ্চেকবুদ্ধস্স গন্ধমাদনতো মনুস্সপথং ওতরিত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং গামে পিণ্ডায চরন্তস্স মনোরমানি অম্বফলানি অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপস্স ভগৰতো কালে সাসনে পব্বজিত্ৰা ৰিৰট্টূপনিস্সযং বহুং পুঞ্ঞং অকাসি. এৰং কুসলকম্মপ্পসুতো হুত্ৰা সুগতিতো সুগতিং উপগচ্ছন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং কুলগেহে নিব্বত্তি. দাসকোতিস্স নামং অহোসি. সো অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা ৰিহারপটিজগ্গনকম্মে ঠপিতো সক্কচ্চং ৰিহারং পটিজগ্গন্তো অভিণ্হং বুদ্ধদস্সনেন ধম্মস্সৰনেন চ পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি. কেচি পন ভণন্তি – ‘‘অযং কস্সপস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো অঞ্ঞতরং খীণাসৰত্থেরং উপট্ঠহন্তো কিঞ্চি কম্মং কারাপেতুকামো থেরং আণাপেসি. সো তেন কম্মেন অম্হাকং ভগৰতো কালে সাৰত্থিযং অনাথপিণ্ডিকস্স দাসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তো ৰযপ্পত্তো সেট্ঠিনা ৰিহারপটিজগ্গনে ঠপিতো ৰুত্তনযেনেৰ পটিলদ্ধসদ্ধো অহোসি. মহাসেট্ঠি তস্স সীলাচারং অজ্ঝাসযঞ্চ ঞত্ৰা ভুজিস্সং কত্ৰা ‘যথাসুখং পব্বজা’তি আহ. তং ভিক্খূ পব্বাজেসু’’ন্তি. সো পব্বজিতকালতো পট্ঠায কুসীতো হীনৰীরিযো হুত্ৰা ন কিঞ্চি ৰত্তপটিৰত্তং করোতি, কুতো সমণধম্মং, কেৰলং যাৰদত্থং ভুঞ্জিত্ৰা নিদ্দাবহুলো ৰিহরতি. ধম্মস্সৰনকালেপি একং কোণং পৰিসিত্ৰা পরিসপরিযন্তে নিসিন্নো ঘুরুঘুরুপস্সাসী নিদ্দাযতেৰ. অথস্স ভগৰা পুব্বূপনিস্সযং ওলোকেত্ৰা সংৰেগজননত্থং ‘‘মিদ্ধী যদা হোতি মহগ্ঘসো চা’’তি গাথং অভাসি.
১৭. তত্থ মিদ্ধীতি থিনমিদ্ধাভিভূতো, যঞ্হি মিদ্ধং অভিভৰতি, তং থিনম্পি অভিভৰতেৰ. যদাতি যস্মিং কালে. মহগ্ঘসোতি মহাভোজনো, আহরহত্থকঅলংসাটকতত্থৰট্টককাকমাসকভুত্তৰমিতকানং অঞ্ঞতরো ৰিয. নিদ্দাযিতাতি সুপনসীলো. সম্পরিৰত্তসাযীতি সম্পরিৰত্তকং সম্পরিৰত্তকং নিপজ্জিত্ৰা উভযেনপি সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তোতি দস্সেতি. নিৰাপপুট্ঠোতি কুণ্ডকাদিনা সূকরভত্তেন পুট্ঠো ভরিতো. ঘরসূকরো হি বালকালতো পট্ঠায পোসিযমানো থূলসরীরকালে গেহা বহি নিক্খমিতুং অলভন্তো হেট্ঠামঞ্চাদীসু সম্পরিৰত্তেত্ৰা সম্পরিৰত্তেত্ৰা সযতেৰ. ইদং ৰুত্তং হোতি – যদা পুরিসো মিদ্ধী চ হোতি মহগ্ঘসো চ নিৰাপপুট্ঠো মহাৰরাহো ৰিয অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন যাপেতুং অসক্কোন্তো নিদ্দাযনসীলো সম্পরিৰত্তসাযী, তদা সো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি তীণি লক্খণানি মনসিকাতুং ন সক্কোতি. তেসং অমনসিকারা মন্দপঞ্ঞো পুনপ্পুনং গব্ভং উপেতি, গব্ভাৰাসতো ন পরিমুচ্চতেৰাতি. তং সুত্ৰা দাসকত্থেরো সংৰেগজাতো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫১.৭৪, ৮০-৮৪) –
‘‘অজিতো নাম সম্বুদ্ধো, হিমৰন্তে ৰসী তদা;
চরণেন চ সম্পন্নো, সমাধিকুসলো মুনি.
‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণে সম্বুদ্ধে, আহুতীনং পটিগ্গহে;
রথিযং পটিপজ্জন্তে, অম্বফলমদাসহং.
‘‘একনৰুতে ইতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.