৩. ততিযৰগ্গো

১. নিগ্রোধত্থেরগাথাৰণ্ণনা

নাহং ভযস্স ভাযামীতি আযস্মতো নিগ্রোধত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির ইতো অট্ঠারসে কপ্পসতে ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো কামেসু আদীনৰং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৰা ঘরবন্ধনং পহায অরঞ্ঞাযতনং পৰিসিত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং সালৰনে পণ্ণসালং কত্ৰা তাপসপব্বজং পব্বজিত্ৰা ৰনমূলফলাহারো ৰসতি. তেন সমযেন পিযদস্সী নাম সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা সদেৰকস্স লোকস্স ধম্মামতৰস্সেন কিলেসসন্তাপং নিব্বাপেন্তো একদিৰসং তাপসে অনুকম্পায তং সালৰনং পৰিসিত্ৰা নিরোধসমাপত্তিং সমাপন্নো. তাপসো ৰনমূলফলত্থায গচ্ছন্তো ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো পুপ্ফিতসালদণ্ডসাখাযো গহেত্ৰা সালমণ্ডপং কত্ৰা তং সব্বত্থকমেৰ সালপুপ্ফেহি সঞ্ছাদেত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পীতিসোমনস্সৰসেনেৰ আহারত্থাযপি অগন্ত্ৰা নমস্সমানো অট্ঠাসি. সত্থা নিরোধতো ৰুট্ঠায তস্স অনুকম্পায ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো আগচ্ছতূ’’তি চিন্তেসি, ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘেপি চিত্তং পসাদেস্সতী’’তি. তাৰদেৰ ভিক্খুসঙ্ঘো আগতো. সো ভিক্খুসঙ্ঘম্পি দিস্ৰা পসন্নমানসো ৰন্দিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সত্থা সিতস্স পাতুকরণাপদেসেন তস্স ভাৰিনিং সম্পত্তিং পকাসেন্তো ধম্মং কথেত্ৰা পক্কামি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসুযেৰ সংসরন্তো ৰিৰট্টূপনিস্সযং বহুং কুসলং উপচিনিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি, নিগ্রোধোতিস্স নামং অহোসি. সো জেতৰনপটিগ্গহণদিৰসে বুদ্ধানুভাৰদস্সনেন সঞ্জাতপ্পসাদো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৪৯.১৯০-২২০) –

‘‘অজ্ঝোগাহেত্ৰা সালৰনং, সুকতো অস্সমো মম;

সালপুপ্ফেহি সঞ্ছন্নো, ৰসামি ৰিপিনে তদা.

‘‘পিযদস্সী চ ভগৰা, সযম্ভূ অগ্গপুগ্গলো;

ৰিৰেককামো সম্বুদ্ধো, সালৰনমুপাগমি.

‘‘অস্সমা অভিনিক্খম্ম, পৰনং অগমাসহং;

মূলফলং গৰেসন্তো, আহিন্দামি ৰনে তদা.

‘‘তত্থদ্দসাসিং সম্বুদ্ধং, পিযদস্সিং মহাযসং;

সুনিসিন্নং সমাপন্নং, ৰিরোচন্তং মহাৰনে.

‘‘চতুদণ্ডে ঠপেত্ৰান, বুদ্ধস্স উপরী অহং;

মণ্ডপং সুকতং কত্ৰা, সালপুপ্ফেহি ছাদযিং.

‘‘সত্তাহং ধারযিত্ৰান, মণ্ডপং সালছাদিতং;

তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৰা, বুদ্ধসেট্ঠমৰন্দহং.

‘‘ভগৰা তম্হি সমযে, ৰুট্ঠহিত্ৰা সমাধিতো;

যুগমত্তং পেক্খমানো, নিসীদি পুরিসুত্তমো.

‘‘সাৰকো ৰরুণো নাম, পিযদস্সিস্স সত্থুনো;

ৰসীসতসহস্সেহি, উপগচ্ছি ৰিনাযকং.

‘‘পিযদস্সী চ ভগৰা, লোকজেট্ঠো নরাসভো;

ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, সিতং পাতুকরী জিনো.

‘‘অনুরুদ্ধো উপট্ঠাকো, পিযদস্সিস্স সত্থুনো;

একংসং চীৰরং কত্ৰা, অপুচ্ছিত্থ মহামুনিং.

‘‘কো নু খো ভগৰা হেতু, সিতকম্মস্স সত্থুনো;

কারণে ৰিজ্জমানম্হি, সত্থা পাতুকরে সিতং.

‘‘সত্তাহং সালচ্ছদনং, যো মে ধারেসি মাণৰো;

তস্স কম্মং সরিত্ৰান, সিতং পাতুকরিং অহং.

‘‘অনোকাসং ন পস্সামি, যত্থ পুঞ্ঞং ৰিপচ্চতি;

দেৰলোকে মনুস্সে ৰা, ওকাসোৰ ন সম্মতি.

‘‘দেৰলোকে ৰসন্তস্স, পুঞ্ঞকম্মসমঙ্গিনো;

যাৰতা পরিসা তস্স, সালচ্ছন্না ভৰিস্সতি.

‘‘তত্থ দিব্বেহি নচ্চেহি, গীতেহি ৰাদিতেহি চ;

রমিস্সতি সদা সন্তো, পুঞ্ঞকম্মসমাহিতো.

‘‘যাৰতা পরিসা তস্স, গন্ধগন্ধী ভৰিস্সতি;

সালস্স পুপ্ফৰস্সো চ, পৰস্সিস্সতি তাৰদে.

‘‘ততো চুতোযং মনুজো, মানুসং আগমিস্সতি;

ইধাপি সালচ্ছদনং, সব্বকালং ধরিস্সতি.

‘‘ইধ নচ্চঞ্চ গীতঞ্চ, সম্মতাল়সমাহিতং;

পরিৰারেস্সন্তি মং নিচ্চং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘উগ্গচ্ছন্তে চ সূরিযে, সালৰস্সং পৰস্সতে;

পুঞ্ঞকম্মেন সংযুত্তং, ৰস্সতে সব্বকালিকং.

‘‘অট্ঠারসে কপ্পসতে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;

গোতমো নাম নামেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মে সুদাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;

সব্বাসৰে পরিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৰো.

‘‘ধম্মং অভিসমেন্তস্স, সালচ্ছন্নং ভৰিস্সতি;

চিতকে ঝাযমানস্স, ছদনং তত্থ হেস্সতি.

‘‘ৰিপাকং কিত্তযিত্ৰান, পিযদস্সী মহামুনি;

পরিসায ধম্মং দেসেসি, তপ্পেন্তো ধম্মৰুট্ঠিযা.

‘‘তিংসকপ্পানি দেৰেসু, দেৰরজ্জমকারযিং;

সট্ঠি চ সত্তক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী অহোসহং.

‘‘দেৰলোকা ইধাগন্ত্ৰা, লভামি ৰিপুলং সুখং;

ইধাপি সালচ্ছদনং, মণ্ডপস্স ইদং ফলং.

‘‘অযং পচ্ছিমকো ময্হং, চরিমো ৰত্ততে ভৰো;

ইধাপি সালচ্ছদনং, হেস্সতি সব্বকালিকং.

‘‘মহামুনিং তোসযিত্ৰা, গোতমং সক্যপুঙ্গৰং;

পত্তোম্হি অচলং ঠানং, হিত্ৰা জযপরাজযং.

‘‘অট্ঠারসে কপ্পসতে, যং বুদ্ধমভিপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;

নাগোৰ বন্ধনং ছেত্ৰা, ৰিহরামি অনাসৰো.

‘‘স্ৰাগতং ৰত মে আসি, বুদ্ধসেট্ঠস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৰিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;

ছল়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

এৰং পন ছল়ভিঞ্ঞো হুত্ৰা ফলসুখেন ৰীতিনামেন্তো সাসনস্স নিয্যানিকভাৰৰিভাৰনত্থং অঞ্ঞাব্যাকরণৰসেন ‘‘নাহং ভযস্স ভাযামী’’তি গাথং অভাসি.

২১. তত্থ ভাযন্তি এতস্মাতি ভযং, জাতিজরাদি. ভযস্সাতি নিস্সক্কে সামিৰচনং, ভযতো ভাযিতব্বনিমিত্তং জাতিজরামরণাদিনা হেতুনা নাহং ভাযামীতি অত্থো. তত্থ কারণমাহ ‘‘সত্থা নো অমতস্স কোৰিদো’’তি. অম্হাকং সত্থা অমতে কুসলো ৰেনেয্যানং অমতদানে ছেকো. যত্থ ভযং নাৰতিট্ঠতীতি যস্মিং নিব্বানে যথাৰুত্তং ভযং ন তিট্ঠতি ওকাসং ন লভতি. তেনাতি ততো নিব্বানতো. ৰজন্তীতি অভযট্ঠানমেৰ গচ্ছন্তি. নিব্বানঞ্হি অভযট্ঠানং নাম. কেন পন ৰজন্তীতি আহ ‘‘মগ্গেন ৰজন্তি ভিক্খৰো’’তি, অট্ঠঙ্গিকেন অরিযমগ্গেন সত্থু ওৰাদকরণা ভিক্খূ সংসারে ভযস্স ইক্খনকাতি অত্থো. যত্থাতি ৰা যং নিমিত্তং যস্স অরিযমগ্গস্স অধিগমহেতু অত্তানুৰাদাদিকং পঞ্চৰীসতিৰিধম্পি ভযং নাৰতিট্ঠতি পতিট্ঠং ন লভতি, তেন অরিযেন মগ্গেন ৰজন্তি অভযট্ঠানং সত্থু সাসনে ভিক্খূ, তেন মগ্গেন অহম্পি গতো, তস্মা নাহং ভযস্স ভাযামীতি থেরো অঞ্ঞং ব্যাকাসি.

নিগ্রোধত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. চিত্তকত্থেরগাথাৰণ্ণনা

নীলাসুগীৰাতি আযস্মতো চিত্তকত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পদুমুত্তরবুদ্ধকালতো পট্ঠায ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং আচিনন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে মনুস্সযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুত্তং পত্তো ৰিপস্সিং ভগৰন্তং পস্সিত্ৰা পসন্নমানসো পুপ্ফেহি পূজং কত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘সন্তধম্মেন নাম এত্থ ভৰিতব্ব’’ন্তি সত্থরি নিব্বানে চ অধিমুচ্চি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন ততো চুতো তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তো অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে ৰিভৰসম্পন্নস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি চিত্তকো নাম নামেন. সো ভগৰতি রাজগহং গন্ত্ৰা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তে সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা চরিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞাযতনং পৰিসিত্ৰা ভাৰনানুযুত্তো ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ঝানপাদকং ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা নচিরেনেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫০.১-৭) –

‘‘কণিকারংৰ জোতন্তং, নিসিন্নং পব্বতন্তরে;

অদ্দসং ৰিরজং বুদ্ধং, ৰিপস্সিং লোকনাযকং.

‘‘তীণি কিঙ্কণিপুপ্ফানি, পগ্গয্হ অভিরোপযিং;

সম্বুদ্ধং অভিপূজেত্ৰা, গচ্ছামি দক্খিণামুখো.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসং অগচ্ছহং.

‘‘একনৰুতে ইতো কপ্পে, যং বুদ্ধমভিপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা সত্থারং ৰন্দিতুং রাজগহং উপগতো তত্থ ভিক্খূহি ‘‘কিং, আৰুসো, অরঞ্ঞে অপ্পমত্তো ৰিহাসী’’তি পুট্ঠো অত্তনো অপ্পমাদৰিহারনিৰেদনেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘নীলাসুগীৰা’’তি গাথং অভাসি.

২২. তত্থ নীলাসুগীৰাতি নীলসুগীৰা, গাথাসুখত্থঞ্হেত্থ দীঘো কতো, রাজিৰন্ততায সুন্দরায গীৰায সমন্নাগতোতি অত্থো. তে যেভুয্যেন চ নীলৰণ্ণতায নীলা. সোভনকণ্ঠতায সুগীৰা. সিখিনোতি মত্থকে জাতায সিখায সস্সিরিকভাৰেন সিখিনো. মোরাতি মযূরা. কারম্ভিযন্তি কারম্বরুক্খে. কারম্ভিযন্তি ৰা তস্স ৰনস্স নামং. তস্মা কারম্ভিযন্তি কারম্ভনামকে ৰনেতি অত্থো. অভিনদন্তীতি পাৰুস্সকালে মেঘগজ্জিতং সুত্ৰা কেকাসদ্দং করোন্তা উতুসম্পদাসিদ্ধেন সরেন হংসাদিকে অভিভৰন্তা ৰিয নদন্তি. তেতি তে মোরা. সীতৰাতকীল়িতাতি সীতেন মেঘৰাতেন সঞ্জাতকীল়িতা মধুরৰস্সিতং ৰস্সন্তা. সুত্তন্তি ভত্তসম্মদৰিনোদনত্থং সযিতং, কাযকিলমথপটিপস্সম্ভনায ৰা অনুঞ্ঞাতৰেলাযং সুপন্তং. ঝাযন্তি সমথৰিপস্সনাঝানেহি ঝাযনসীলং ভাৰনানুযুত্তং. নিবোধেন্তীতি পবোধেন্তি. ‘‘ইমেপি নাম নিদ্দং অনুপগন্ত্ৰা জাগরন্তা অত্তনা কত্তব্বং করোন্তি, কিমঙ্গং পনাহ’’ন্তি এৰং সম্পজঞ্ঞুপ্পাদনেন সযনতো ৰুট্ঠাপেন্তীতি অধিপ্পাযো.

চিত্তকত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. গোসালত্থেরগাথাৰণ্ণনা

অহং খো ৰেল়ুগুম্বস্মিন্তি আযস্মতো গোসালত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সোপি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং আচিনন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে অঞ্ঞতরস্মিং পব্বতে রুক্খসাখাযং ওলম্বমানং পচ্চেকবুদ্ধস্স পংসুকূলচীৰরং দিস্ৰা ‘‘অরহদ্ধজো ৰতায’’ন্তি পসন্নচিত্তো পুপ্ফেহি পূজেহি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তো. ততো পট্ঠায দেৰমনুস্সেসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে ইব্ভকুলে নিব্বত্তো গোসালো নাম নামেন. সোণেন পন কোটিকণ্ণেন কতপরিচযত্তা তস্স পব্বজিতভাৰং সুত্ৰা ‘‘সোপি নাম মহাৰিভৰো পব্বজিস্সতি, কিমঙ্গং পনাহ’’ন্তি সঞ্জাতসংৰেগো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজিত্ৰা চরিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা সপ্পাযং ৰসনট্ঠানং গৰেসন্তো অত্তনো জাতগামস্স অৰিদূরে একস্মিং সানুপব্বতে ৰিহাসি. তস্স মাতা দিৰসে দিৰসে ভিক্খং দেতি. অথেকদিৰসং গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠস্স মাতা মধুসক্খরাভিসঙ্খতং পাযাসং অদাসি. সো তং গহেত্ৰা তস্স পব্বতস্স ছাযাযং অঞ্ঞতরস্স ৰেল়ুগুম্বস্স মূলে নিসীদিত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা ধোৰিতপত্তপাণী ৰিপস্সনং আরভি. ভোজনসপ্পাযলাভেন কাযচিত্তানং কল্লতায সমাহিতো উদযব্বযঞাণাদিকে তিক্খে সূরে ৰহন্তে অপ্পকসিরেনেৰ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা ভাৰনং মত্থকং পাপেন্তো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫০.৮-১৪) –

‘‘হিমৰন্তস্স অৰিদূরে, উদঙ্গণো নাম পব্বতো;

তত্থদ্দসং পংসুকূলং, দুমগ্গম্হি ৰিলম্বিতং.

‘‘তীণি কিঙ্কণিপুপ্ফানি, ওচিনিত্ৰানহং তদা;

হেট্ঠা পহট্ঠেন চিত্তেন, পংসুকূলং অপূজযিং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসং অগচ্ছহং.

‘‘একনৰুতে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকরিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পূজিত্ৰা অরহদ্ধজং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন অধিগন্ত্ৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং পব্বতসানুমেৰ গন্তুকামো অত্তনো পটিপত্তিং পৰেদেন্তো ‘‘অহং খো ৰেল়ুগুম্বস্মি’’ন্তি গাথং অভাসি.

২৩. তত্থ ৰেল়ুগুম্বস্মিন্তি ৰেল়ুগচ্ছস্স সমীপে, তস্স ছাযাযং. ভুত্ৰান মধুপাযসন্তি মধুপসিত্তপাযাসং ভুঞ্জিত্ৰা. পদক্খিণন্তি পদক্খিণগ্গাহেন, সত্থু ওৰাদস্স সম্মা সম্পটিচ্ছনেনাতি অত্থো. সম্মসন্তো খন্ধানং উদযব্বযন্তি পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং উদযব্বযঞ্চ ৰিপস্সন্তো, যদিপি ইদানি কতকিচ্চো, ফলসমাপত্তিং পন সমাপজ্জিতুং ৰিপস্সনং পট্ঠপেন্তোতি অধিপ্পাযো. সানুং পটিগমিস্সামীতি পুব্বে মযা ৰুত্থপব্বতসানুমেৰ উদ্দিস্স গচ্ছিস্সামি. ৰিৰেকমনুব্রূহযন্তি পটিপস্সদ্ধিৰিৰেকং ফলসমাপত্তিকাযৰিৰেকঞ্চ পরিব্রূহযন্তো, তস্স ৰা পরিব্রূহনহেতু গমিস্সামীতি. এৰং পন ৰত্ৰা থেরো তত্থেৰ গতো, অযমেৰ চ ইমস্স থেরস্স অঞ্ঞাব্যাকরণগাথা অহোসি.

গোসালত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সুগন্ধত্থেরগাথাৰণ্ণনা

অনুৰস্সিকো পব্বজিতোতি আযস্মতো সুগন্ধত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির ইতো দ্ৰানৰুতে কপ্পে তিস্সস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স কালে মনুস্সযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো মিগব্যধনেন অরঞ্ঞে ৰিচরতি. সত্থা তস্স অনুকম্পায পদৰল়ঞ্জং দস্সেত্ৰা গতো. সো সত্থু পদচেতিযানি দিস্ৰা পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারতায ‘‘সদেৰকে লোকে অগ্গপুগ্গলস্স ইমানি পদানী’’তি পীতিসোমনস্সজাতো কোরণ্ডকপুপ্ফানি গহেত্ৰা পূজং কত্ৰা চিত্তং পসাদেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতো অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপস্স ভগৰতো কালে কুটুম্বিকো হুত্ৰা সত্থু ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ মহাদানং পৰত্তেত্ৰা গন্ধকুটিং মহগ্ঘগোসিতচন্দনং পিসিত্ৰা তেন পরিভণ্ডং কত্ৰা পত্থনং পট্ঠপেসি – ‘‘নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে ময্হং সরীরং এৰংসুগন্ধং হোতূ’’তি. এৰং অঞ্ঞানিপি তত্থ তত্থ ভৰে বহূনি পুঞ্ঞকম্মানি কত্ৰা সুগতীসু এৰ পরিৰত্তমানো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ৰিভৰসম্পন্নস্স ব্রাহ্মণস্স গেহে নিব্বত্তি. নিব্বত্তস্স চ তস্স মাতুকুচ্ছিগতকালতো পট্ঠায মাতু সরীরং সকলম্পি গেহং সুরভিগন্ধং ৰাযতি. জাতদিৰসে পন ৰিসেসতো পরমসুগন্ধং সামন্তগেহেসুপি ৰাযতেৰ. তস্স মাতাপিতরো ‘‘অম্হাকং পুত্তো অত্তনাৰ অত্তনো নামং গহেত্ৰা আগতো’’তি সুগন্ধোত্ৰেৰ নামং অকংসু. সো অনুপুব্বেন ৰযপ্পত্তো মহাসেলত্থেরং দিস্ৰা তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো সত্তাহব্ভন্তরে এৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫০.১৫-২৪) –

‘‘ৰনকম্মিকো পুরে আসিং, পিতুমাতুমতেনহং;

পসুমারেন জীৰামি, কুসলং মে ন ৰিজ্জতি.

‘‘মম আসযসামন্তা, তিস্সো লোকগ্গনাযকো;

পদানি তীণি দস্সেসি, অনুকম্পায চক্খুমা.

‘‘অক্কন্তে চ পদে দিস্ৰা, তিস্সনামস্স সত্থুনো;

হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, পদে চিত্তং পসাদযিং.

‘‘কোরণ্ডং পুপ্ফিতং দিস্ৰা, পাদপং ধরণীরুহং;

সকোসকং গহেত্ৰান, পদসেট্ঠং অপূজযিং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.

‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৰত্তং অথ মানুসং;

কোরণ্ডকছৰী হোমি, সুপ্পভাসো ভৰামহং.

‘‘দ্ৰেনৰুতে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকরিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পদপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘অনুৰস্সিকো পব্বজিতো’’তি ইমং গাথং অভাসি.

২৪. তত্থ অনুৰস্সিকোতি অনুগতো উপগতো ৰস্সং অনুৰস্সো, অনুৰস্সোৰ অনুৰস্সিকো. পব্বজিতোতি পব্বজ্জং উপগতো, পব্বজিতো হুত্ৰা উপগতৰস্সমত্তো একৰস্সিকোতি অত্থো. অথ ৰা অনুগতং পচ্ছাগতং অপগতং ৰস্সং অনুৰস্সং, তং অস্স অত্থীতি অনুৰস্সিকো. যস্স পব্বজিতস্স ৰস্সং অপরিপুণ্ণতায ন গণনূপগতং, সো এৰং ৰুত্তো, তস্মা অৰস্সিকোতি ৰুত্তং হোতি. পস্স ধম্মসুধম্মতন্তি তৰ সত্থু ধম্মস্স সুধম্মভাৰং স্ৰাক্খাততং একন্তনিয্যানিকতং পস্স, যত্থ অনুৰস্সিকো তুৰং পব্বজিতো. পুব্বেনিৰাসঞাণং দিব্বচক্খুঞাণং আসৰক্খযঞাণন্তি তিস্সো ৰিজ্জা তযা অনুপ্পত্তা সচ্ছিকতা, ততো এৰ কতং বুদ্ধস্স সাসনং সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনং অনুসিট্ঠি ওৰাদো অনুসিক্খিতোতি কতকিচ্চতং নিস্সায পীতিসোমনস্সজাতো থেরো অত্তানং পরং ৰিয কত্ৰা ৰদতীতি.

সুগন্ধত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. নন্দিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা

ওভাসজাতন্তি আযস্মতো নন্দিযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে সত্থরি পরিনিব্বুতে চেতিযে চন্দনসারেন ৰেদিকং কারেত্ৰা উল়ারং পূজাসক্কারং পৰত্তেসি. ততো পট্ঠায অজ্ঝাসযসম্পন্নো হুত্ৰা তত্থ তত্থ ৰিৰট্টূপনিস্সযং বহুং পুঞ্ঞকম্মং আচিনিত্ৰা দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুস্মিং সক্যরাজকুলে নিব্বত্তি. তস্স মাতাপিতরো নন্দিং জনেন্তো জাতোতি নন্দিযোতি নামং অকংসু. সো ৰযপ্পত্তো অনুরুদ্ধাদীসু সত্থু সন্তিকে পব্বজন্তেসু সযম্পি পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো কতাধিকারতায নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৫.১৫-২০) –

‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, লোকজেট্ঠো নরাসভো;

জলিত্ৰা অগ্গিখন্ধোৰ, সম্বুদ্ধো পরিনিব্বুতো.

‘‘নিব্বুতে চ মহাৰীরে, থূপো ৰিত্থারিকো অহু;

দূরতোৰ উপট্ঠেন্তি, ধাতুগেহৰরুত্তমে.

‘‘পসন্নচিত্তো সুমনো, অকং চন্দনৰেদিকং;

দিস্সতি থূপখন্ধো চ, থূপানুচ্ছৰিকো তদা.

‘‘ভৰে নিব্বত্তমানম্হি, দেৰত্তে অথ মানুসে.

ওমত্তং মে ন পস্সামি, পুব্বকম্মস্সিদং ফলং.

‘‘পঞ্চদসকপ্পসতে, ইতো অট্ঠ জনা অহুং;

সব্বে সমত্তনামা তে চক্কৰত্তী মহব্বলা.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা অনুরুদ্ধত্থেরাদীহি সদ্ধিং পাচীনৰংসমিগদাযে ৰিহরন্তে ইমস্মিং থেরে একদিৰসং মারো পাপিমা ভিংসাপেতুকামো তস্স ভেরৰরূপং দস্সেতি. থেরো তং ‘‘মারো অয’’ন্তি ঞত্ৰা ‘‘পাপিম, যে মারধেয্যং ৰীতিৰত্তা, তেসং তৰ কিরিযা কিং করিস্সতি, ততোনিদানং পন ত্ৰং এৰ ৰিঘাতং অনত্থং পাপুণিস্সসী’’তি দস্সেন্তো ‘‘ওভাসজাতং ফলগ’’ন্তি গাথং অভাসি.

২৫. তত্থ ওভাসজাতন্তি ঞাণোভাসেন জাতোভাসং অগ্গমগ্গঞাণস্স অধিগতত্তা. তেন অনৰসেসতো কিলেসন্ধকারস্স ৰিহতৰিদ্ধংসিতভাৰতো অতিৰিয পভস্সরন্তি অত্থো. ফলগন্তি ফলং গতং উপগতং, অগ্গফলঞাণসহিতন্তি অধিপ্পাযো. চিত্তন্তি খীণাসৰস্স চিত্তং সামঞ্ঞেন ৰদতি. তেনাহ ‘‘অভিণ্হসো’’তি. তঞ্হি নিরোধনিন্নতায খীণাসৰানং নিচ্চকপ্পং অরহত্তফলসমাপত্তিসমাপজ্জনতো ‘‘ফলেন সহিত’’ন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি. তাদিসন্তি তথারূপং, অরহন্তন্তি অত্থো. আসজ্জাতি ৰিসোধেত্ৰা পরিভুয্য. কণ্হাতি মারং আলপতি, সো হি কণ্হকম্মত্তা কণ্হাভিজাতিতায চ ‘‘কণ্হো’’তি ৰুচ্চতি. দুক্খং নিগচ্ছসীতি ইধ কুচ্ছিঅনুপ্পৰেসাদিনা নিরত্থকং কাযপরিস্সমং দুক্খং, সম্পরাযে চ অপ্পতিকারং অপাযদুক্খং উপগমিস্সসি পাপুণিস্সসি. তং সুত্ৰা মারো ‘‘জানাতি মং সমণো’’তি তত্থেৰন্তরধাযীতি.

নন্দিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অভযত্থেরগাথাৰণ্ণনা

সুত্ৰা সুভাসিতং ৰাচন্তি আযস্মতো অভযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰা ধম্মকথিকো হুত্ৰা ধম্মকথনকালে পঠমং চতূহি গাথাহি ভগৰন্তং অভিত্থৰিত্ৰা পচ্ছা ধম্মং কথেসি. তেনস্স পুঞ্ঞকম্মবলেন কপ্পানং সতসহস্সং অপাযপটিসন্ধি নাম নাহোসি. তথা হি ৰুত্তং –

‘‘অভিত্থৰিত্ৰা পদুমুত্তরং জিনং, পসন্নচিত্তো অভযো সযম্ভুং;

ন গচ্ছি কপ্পানি অপাযভূমিং, সতসহস্সানি উল়ারসদ্ধো’’তি. (অপ. থের ২.৫৫.২২১)

খেত্তসম্পত্তিযাদীহি তস্স চ পুব্বপচ্ছিমসন্নিট্ঠানচেতনানং অতিৰিয উল়ারভাৰেন সো অপরিমেয্যো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো তাদিসো অহোসি. ‘‘অচিন্তিযে পসন্নানং, ৰিপাকো হোতি অচিন্তিযো’’তি (অপ. থের ১.১.৮২) হি ৰুত্তং. তত্থ তত্থ হি ভৰে উপচিতং পুঞ্ঞং তস্স উপত্থম্ভকমহোসি. তথা হি সো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কেতকপুপ্ফেহি পূজমকাসি. এৰং উল়ারেহি পুঞ্ঞৰিসেসেহি সুগতীসু এৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রঞ্ঞো বিম্বিসারস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. অভযোতিস্স নামং অহোসি. তস্স উপ্পত্তি পরতো আৰি ভৰিস্সতি. সো নিগণ্ঠেন নাটপুত্তেন উভতোকোটিকং পঞ্হং সিক্খাপেত্ৰা ‘‘ইমং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা সমণস্স গোতমস্স ৰাদং আরোপেহী’’তি ৰিস্সজ্জিতো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা তং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা তস্স পঞ্হস্স অনেকংসব্যাকরণভাৰে ভগৰতা কথিতে নিগণ্ঠানং পরাজযং, সত্থু চ সম্মাসম্বুদ্ধভাৰং ৰিদিত্ৰা উপাসকত্তং পটিৰেদেসি. ততো রঞ্ঞে বিম্বিসারে কালঙ্কতে সঞ্জাতসংৰেগো সাসনে পব্বজিত্ৰা তালচ্ছিগ্গল়ূপমসুত্তদেসনায সোতাপন্নো হুত্ৰা পুন ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫২.১৭-২২) –

‘‘ৰিনতানদিযা তীরে, ৰিহাসি পুরিসুত্তমো;

অদ্দসং ৰিরজং বুদ্ধং, একগ্গং সুসমাহিতং.

‘‘মধুগন্ধস্স পুপ্ফেন, কেতকস্স অহং তদা;

পসন্নচিত্তো সুমনো, বুদ্ধসেট্ঠমপূজযিং.

‘‘একনৰুতে ইতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা অত্তনো পটিপত্তিকিত্তনেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘সুত্ৰা সুভাসিতং ৰাচ’’ন্তি গাথং অভাসি.

২৬. তত্থ সুত্ৰাতি সোতং ওদহিত্ৰা, সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারেত্ৰা. সুভাসিতন্তি সুট্ঠু ভাসিতং, সম্মদেৰ ভাসিতং, সম্মাসম্বুদ্ধভাৰতো মহাকারুণিকতায চ কিঞ্চি অৰিসংৰাদেত্ৰা যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স একন্ততো সাধনৰসেন ভাসিতং চতুসচ্চৰিভাৰনীযধম্মকথং. ন হি সচ্চৰিনিমুত্তা ভগৰতো ধম্মদেসনা অত্থি. বুদ্ধস্সাতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্স. আদিচ্চবন্ধুনোতি আদিচ্চৰংসে সম্ভূতত্তা আদিচ্চো বন্ধু এতস্সাতি আদিচ্চবন্ধু, ভগৰা. তস্স আদিচ্চবন্ধুনো. আদিচ্চস্স ৰা বন্ধূতি আদিচ্চবন্ধু, ভগৰা. তস্স ভগৰতো ওরসপুত্তভাৰতো. তেনাহ ভগৰা –

‘‘যো অন্ধকারে তমসী পভঙ্করো, ৰেরোচনো মণ্ডলী উগ্গতেজো;

মা রাহু গিলী চরমন্তলিক্খে, পজং মমং রাহু পমুঞ্চ সূরিয’’ন্তি. (সং. নি. ১.৯১);

পচ্চব্যধিন্তি পটিৰিজ্ঝিং. হী-তি নিপাতমত্তং. নিপুণন্তি সণ্হং পরমসুখুমং, নিরোধসচ্চং, চতুসচ্চমেৰ ৰা. হী-তি ৰা হেতুঅত্থে নিপাতো. যস্মা পচ্চব্যধিং নিপুণং চতুসচ্চং, তস্মা ন দানি কিঞ্চি পটিৰিজ্ঝিতব্বং অত্থীতি অত্থো. যথা কিং পটিৰিজ্ঝীতি আহ ‘‘ৰালগ্গং উসুনা যথা’’তি. যথা সত্তধা ভিন্নস্স ৰালস্স কোটিং সুসিক্খিতো কুসলো ইস্সাসো উসুনা কণ্ডেন অৰিরজ্ঝন্তো ৰিজ্ঝেয্য, এৰং পচ্চব্যধিং নিপুণং অরিযসচ্চন্তি যোজনা.

অভযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.