৪. চতুত্থৰগ্গো
১. গহ্ৰরতীরিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা
ফুট্ঠো ডংসেহীতি আযস্মতো গহ্ৰরতীরিযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো ইতো একতিংসে কপ্পে সিখিস্স ভগৰতো কালে মিগলুদ্দো হুত্ৰা অরঞ্ঞে ৰিচরন্তো অদ্দস সিখিং ভগৰন্তং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দেৰনাগযক্খানং ধম্মং দেসেন্তং, দিস্ৰা পন পসন্নমানসো ‘‘ধম্মো এস ৰুচ্চতী’’তি সরে নিমিত্তং অগ্গহেসি. সো তেন চিত্তপ্পসাদেন দেৰলোকে উপ্পন্নো পুন অপরাপরং সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ‘‘অগ্গিদত্তো’’তি লদ্ধনামো ৰযপ্পত্তো ভগৰতো যমকপাটিহারিযং দিস্ৰা সঞ্জাতপ্পসাদো সাসনে পব্বজিত্ৰা কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা গহ্ৰরতীরে নাম অরঞ্ঞট্ঠানে ৰসতি. তেনস্স গহ্ৰরতীরযোতি সমঞ্ঞা অহোসি. সো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫২.৪৪-৫০) –
‘‘মিগলুদ্দো পুরে আসি, অরঞ্ঞে ৰিপিনে অহং;
অদ্দসং ৰিরজং বুদ্ধং, দেৰসঙ্ঘপুরক্খতং.
‘‘চতুসচ্চং পকাসেন্তং, দেসেন্তং, অমতং পদং;
অস্সোসিং মধুরং ধম্মং, সিখিনো লোকবন্ধুনো.
‘‘ঘোসে চিত্তং পসাদেসিং, অসমপ্পটিপুগ্গলে;
তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৰা, উত্তরিং দুত্তরং ভৰং.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং সঞ্ঞমলভিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ঘোসসঞ্ঞাযিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা সাৰত্থিযং অগমাসি. তস্স আগতভাৰং সুত্ৰা ঞাতকা উপগন্ত্ৰা মহাদানং পৰত্তেসুং. সো কতিপযদিৰসে ৰসিত্ৰা অরঞ্ঞমেৰ গন্তুকামো অহোসি. তং ঞাতকা, ‘‘ভন্তে, অরঞ্ঞং নাম ডংসমকসাদিৰসেন বহুপরিস্সযং, ইধেৰ ৰসথা’’তি আহংসু. তং সুত্ৰা থেরো ‘‘অরঞ্ঞৰাসোযেৰ ময্হং রুচ্চতী’’তি ৰিৰেকাভিরতিকিত্তনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘ফুট্ঠো ডংসেহী’’তি গাথং অভাসি.
৩১. তত্থ ফুট্ঠো ডংসেহি মকসেহীতি ডংসনসীলতায ‘‘ডংসা’’তি লদ্ধনামাহি অন্ধকমক্খিকাহি, মকসনঞ্ঞিতেহি চ সূচিমুখপাণেহি ফুস্সিতো দট্ঠোতি অত্থো. অরঞ্ঞস্মিন্তি ‘‘পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পারা. ৬৫৪) ৰুত্তঅরঞ্ঞলক্খণযোগতো অরঞ্ঞে. ব্রহাৰনেতি মহারুক্খগচ্ছগহনতায মহাৰনে অরঞ্ঞানিযং. নাগো সঙ্গামসীসেৰাতি সঙ্গামাৰচরো হত্থিনাগো ৰিয সঙ্গামমুদ্ধনি পরসেনাসম্পহারং. ‘‘অরঞ্ঞৰাসো নাম বুদ্ধাদীহি ৰণ্ণিতো থোমিতো’’তি উস্সাহজাতো সতো সতিমা হুত্ৰা তত্র তস্মিং অরঞ্ঞে, তস্মিং ৰা ডংসাদিসম্ফস্সে উপট্ঠিতে অধিৰাসযে অধিৰাসেয্য সহেয্য, ‘‘ডংসাদযো মং আবাধেন্তী’’তি অরঞ্ঞৰাসং ন জহেয্যাতি অত্থো.
গহ্ৰরতীরিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সুপ্পিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা
অজরং জীরমানেনাতি আযস্মতো সুপ্পিযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অরঞ্ঞাযতনে ৰসন্তো তত্থ ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো ফলাফলং অদাসি, তথা ভিক্খুসঙ্ঘস্স. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স কালে খত্তিযকুলে নিব্বত্তিত্ৰা অনুক্কমেন ৰিঞ্ঞুতং পত্তো কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন লদ্ধসংৰেগো সাসনে পব্বজিত্ৰা বহুস্সুতো অহোসি. জাতিমদেন সুতমদেন চ অত্তানং উক্কংসেন্তো পরে চ ৰম্ভেন্তো ৰিহাসি. সো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন সাৰত্থিযং পরিভূতরূপে সুসানগোপককুলে নিব্বত্তি. সুপ্পিযোতিস্স নামং অহোসি. অথ ৰিঞ্ঞুতং পত্তো অত্তনো সহাযভূতং সোপাকত্থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসংৰেগো পব্বজিত্ৰা সম্মাপটিপত্তিং পূরেত্ৰা ‘‘অজরং জীরমানেনা’’তি গাথং অভাসি.
৩২. তত্থ অজরন্তি জরারহিতং, নিব্বানং সন্ধাযাহ. তঞ্হি অজাতত্তা নত্থি এত্থ জরা, এতস্মিং ৰা অধিগতে পুগ্গলস্স সা নত্থীতি জরাভাৰহেতুতোপি অজরং নাম. জীরমানেনাতি জীরন্তেন, খণে খণে জরং পাপুণন্তেন. তপ্পমানেনাতি সন্তপ্পমানেন, রাগাদীহি একাদসহি অগ্গীহি দয্হমানেন. নিব্বুতিন্তি যথাৰুত্তসন্তাপাভাৰতো নিব্বুতসভাৰং নিব্বানং. নিমিযন্তি পরিৰত্তেয্যং চেতাপেয্যং. পরমং সন্তিন্তি অনৰসেসকিলেসাভিসঙ্খারপরিল়াহৰূপসমধম্মতায উত্তমং সন্তিং. চতূহি যোগেহি অননুবন্ধত্তা যোগক্খেমং. অত্তনো উত্তরিতরস্স কস্সচি অভাৰতো অনুত্তরং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – খণে খণে জরায অভিভুয্যমানত্তা জীরমানেন, তথা রাগগ্গিআদীহি সন্তপ্পমানেন গতো এৰং অনিচ্চেন দুক্খেন অসারেন সব্বথাপি অনুপসন্তসভাৰেন সউপদ্দৰেন, তপ্পটিপক্খভাৰতো অজরং পরমুপসমভূতং কেনচি অনুপদ্দুতং অনুত্তরং নিব্বানং নিমিযং পরিৰত্তেয্যং ‘‘মহা ৰত মে লাভো মহা উদযো হত্থগতো’’তি. যথা হি মনুস্সা যং কিঞ্চি ভণ্ডং পরিৰত্তেন্তা নিরপেক্খা গয্হমানেন সম্বহুমানা হোন্তি, এৰমযং থেরো পহিতত্তো ৰিহরন্তো অত্তনো কাযে চ জীৰিতে চ নিরপেক্খতং, নিব্বানং পটিপেসিতত্তঞ্চ পকাসেন্তো ‘‘নিমিযং পরমং সন্তিং, যোগক্খেমং অনুত্তর’’ন্তি ৰত্ৰা তমেৰ পটিপত্তিং পরিব্রূহযন্তো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫২.৫১-৭৭) –
‘‘ৰরুণো নাম নামেন, ব্রাহ্মণো মন্তপারগূ;
ছড্ডেত্ৰা দস পুত্তানি, ৰনমজ্ঝোগহিং তদা.
‘‘অস্সমং সুকতং কত্ৰা, সুৰিভত্তং মনোরমং;
পণ্ণসালং করিত্ৰান, ৰসামি ৰিপিনে অহং.
‘‘পদুমুত্তরো লোকৰিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;
মমুদ্ধরিতুকামো সো, আগচ্ছি মম অস্সমং.
‘‘যাৰতা ৰনসণ্ডম্হি, ওভাসো ৰিপুলো অহু;
বুদ্ধস্স আনুভাৰেন, পজ্জলী ৰিপিনং তদা.
‘‘দিস্ৰান তং পাটিহীরং, বুদ্ধসেট্ঠস্স তাদিনো;
পত্তপুটং গহেত্ৰান, ফলেন পূজযিং অহং.
‘‘উপগন্ত্ৰান সম্বুদ্ধং, সহখারিমদাসহং;
অনুকম্পায মে বুদ্ধো, ইদং ৰচনমব্রৰি.
‘‘খারিভারং গহেত্ৰান, পচ্ছতো এহি মে তুৰং;
পরিভুত্তে চ সঙ্ঘম্হি, পুঞ্ঞং তৰ ভৰিস্সতি.
‘‘পুটকং তং গহেত্ৰান, ভিক্খুসঙ্ঘস্সদাসহং;
তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৰা, তুসিতং উপপজ্জহং.
‘‘তত্থ দিব্বেহি নচ্চেহি, গীতেহি ৰাদিতেহি চ;
পুঞ্ঞকম্মেন সংযুত্তং, অনুভোমি সদা সুখং.
‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৰত্তং অথ মানুসং;
ভোগে মে ঊনতা নত্থি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘যাৰতা চতুরো দীপা, সসমুদ্দা সপব্বতা;
ফলং বুদ্ধস্স দত্ৰান, ইস্সরং কারযামহং.
‘‘যাৰতা যে পক্খিগণা, আকাসে উপ্পতন্তি চে;
তেপি মে ৰসমন্ৰেন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘যাৰতা ৰনসণ্ডম্হি, যক্খা ভূতা চ রক্খসা;
কুম্ভণ্ডা গরুল়া চাপি, পারিচরিযং উপেন্তি মে.
‘‘কুম্মা সোণা মধুকারা, ডংসা চ মকসা উভো;
তেপি মং ৰসমন্ৰেন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘সুপণ্ণা নাম সকুণা, পক্খিজাতা মহব্বলা;
তেপি মং সরণং যন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘যেপি দীঘাযুকা নাগা, ইদ্ধিমন্তো মহাযসা;
তেপি মং ৰসমন্ৰেন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘সীহা ব্যগ্ঘা চ দীপী চ, অচ্ছকোকতরচ্ছকা;
তেপি মং ৰসমন্ৰেন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘ওসধী তিণৰাসী চ, যে চ আকাসৰাসিনো;
সব্বে মং সরণং যন্তি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘সুদুদ্দসং সুনিপুণং, গম্ভীরং সুপ্পকাসিতং;
ফস্সযিত্ৰা ৰিহরামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘ৰিমোক্খে অট্ঠ ফুসিত্ৰা, ৰিহরামি অনাসৰো;
আতাপী নিপকো চাহং, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘যে ফলট্ঠা বুদ্ধপুত্তা, খীণদোসা মহাযসা;
অহমঞ্ঞতরো তেসং, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘অভিঞ্ঞাপারমিং গন্ত্ৰা, সুক্কমূলেন চোদিতো;
সব্বাসৰে পরিঞ্ঞায, ৰিহরামি অনাসৰো.
‘‘তেৰিজ্জা ইদ্ধিপত্তা চ, বুদ্ধপুত্তা মহাযসা;
দিব্বসোতং সমাপন্না, তেসং অঞ্ঞতরো অহং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰাপি তমেৰ গাথং অঞ্ঞাব্যাকরণৰসেন অভাসি.
সুপ্পিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সোপাকত্থেরগাথাৰণ্ণনা
যথাপি একপুত্তস্মিন্তি আযস্মতো সোপাকত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো হুত্ৰা তত্থ তত্থ ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ককুসন্ধস্স ভগৰতো কালে অঞ্ঞতরস্স কুটুম্বিকস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তো একদিৰসং সত্থারং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো বীজপূরফলানি সত্থু উপনেসি. পটিগ্গহেসি ভগৰা অনুকম্পং উপাদায. সো ভিক্খুসঙ্ঘে চ অভিপ্পসন্নো সলাকভত্তং পট্ঠপেত্ৰা সঙ্ঘুদ্দেসৰসেন তিণ্ণং ভিক্খূনং যাৰতাযুকং খীরভত্তং অদাসি. সো তেহি পুঞ্ঞকম্মেহি অপরাপরং দেৰমনুস্সেসু সম্পত্তিং অনুভৰন্তো একদা মনুস্সযোনিযং নিব্বত্তো একস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স খীরভত্তং অদাসি. এৰং তত্থ তত্থ পুঞ্ঞানি কত্ৰা সুগতীসু এৰ পরিব্ভমন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে পুরিমকম্মনিস্সন্দেন সাৰত্থিযং অঞ্ঞতরায দুগ্গতিত্থিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স মাতা দস মাসে কুচ্ছিনা পরিহরিত্ৰা পরিপক্কে গব্ভে ৰিজাযনকালে ৰিজাযিতুং অসক্কোন্তী মুচ্ছং আপজ্জিত্ৰা বহুৰেলং মতা ৰিয নিপজ্জি. তং ঞাতকা ‘‘মতা’’তি সঞ্ঞায সুসানং নেত্ৰা চিতকং আরোপেত্ৰা দেৰতানুভাৰেন ৰাতৰুট্ঠিযা উট্ঠিতায অগ্গিং অদত্ৰা পক্কমিংসু. দারকো পচ্ছিমভাৰিকত্তা দেৰতানুভাৰেন মাতুকুচ্ছিতো অরোগো নিক্খমি. মাতা পন কালমকাসি. দেৰতা তং গহেত্ৰা মনুস্সরূপেন সুসানগোপকস্স গেহে ঠপেত্ৰা কতিপযকালং পতিরূপেন আহারেন পোসেসি. ততো পরং সুসানগোপকো চ নং অত্তনো পুত্তং কত্ৰা ৰড্ঢেতি. সো তথা ৰড্ঢেন্তো তস্স পুত্তেন সুপিযেন নাম দারকেন সদ্ধিং কীল়ন্তো ৰিচরতি. তস্স সুসানে জাতসংৰড্ঢভাৰতো সোপাকোতি সমঞ্ঞা অহোসি.
অথেকদিৰসং সত্তৰস্সিকং তং ভগৰা পচ্চূসৰেলায ঞাণজালং পত্থরিত্ৰা ৰেনেয্যবন্ধৰে ওলোকেত্ৰা ঞাণজলন্তোগধং দিস্ৰা সুসানট্ঠানং অগমাসি. দারকো পুব্বহেতুনা চোদিযমানো পসন্নমানসো সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. সত্থা তস্স ধম্মং কথেসি. সো ধম্মং সুত্ৰা পব্বজ্জং যাচিত্ৰা ‘‘পিতরা অনুঞ্ঞাতোসী’’তি ৰুত্তো পিতরং সত্থু সন্তিকং নেসি. তস্স পিতা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, ইমং দারকং পব্বাজেথা’’তি অনুজানি. সত্থা তং পব্বাজেত্ৰা মেত্তাভাৰনায নিযোজেসি. সো মেত্তাকম্মট্ঠানং গহেত্ৰা সুসানে ৰিহরন্তো চ চিরস্সেৰ মেত্তাঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৪৫.১-৭) –
‘‘ককুসন্ধো মহাৰীরো, সব্বধম্মান পারগূ;
গণম্হা ৰূপকট্ঠো সো, অগমাসি ৰনন্তরং.
‘‘বীজমিঞ্জং গহেত্ৰান, লতায আৰুণিং অহং;
ভগৰা তম্হি সমযে, ঝাযতে পব্বতন্তরে.
‘‘দিস্ৰানহং দেৰদেৰং, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা;
দক্খিণেয্যস্স ৰীরস্স, বীজমিঞ্জমদাসহং.
‘‘ইমস্মিংযেৰ কপ্পম্হি, যং মিঞ্জমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বীজমিঞ্জস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহা হুত্ৰা পন অঞ্ঞেসং সোসানিকভিক্খূনং মেত্তাভাৰনাৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘যথাপি একপুত্তস্মি’’ন্তি গাথং অভাসি.
৩৩. তত্থ যথাতি ওপম্মত্থে নিপাতো. একপুত্তস্মিন্তি পুনাতি চ কুলৰংসং তাযতি চাতি পুত্তো, অত্রজাদিভেদো পুত্তো. একো পুত্তো একপুত্তো, তস্মিং একপুত্তস্মিং. ৰিসযে চেতং ভুম্মৰচনং. পিযস্মিন্তি পিযাযিতব্বতায চেৰ একপুত্ততায চ রূপসীলাচারাদীহি চ পেমকরণট্ঠানভূতে. কুসলীতি কুসলং ৰুচ্চতি খেমং সোত্থিভাৰো, তং লভিতব্বং এতস্স অত্থীতি কুসলী, সত্তানং হিতেসী মেত্তজ্ঝাসযো. সব্বেসু পাণেসূতি সব্বেসু সত্তেসু. সব্বত্থাতি সব্বাসু দিসাসু সব্বেসু ৰা ভৰাদীসু, সব্বাসু ৰা অৰত্থাসু. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা একপুত্তকে পিযে মনাপে মাতাপিতা কুসলী একন্তহিতেসী ভৰেয্য, এৰং পুরত্থিমাদিভেদাসু সব্বাসু দিসাসু, কামভৰাদিভেদেসু সব্বেসু ভৰেসু দহরাদিভেদাসু সব্বাসু অৰত্থাসু চ ঠিতেসু সব্বেসু সত্তেসু একন্তহিতেসিতায কুসলী ভৰেয্য, ‘‘মিত্তো উদাসীনো পঞ্চত্থিকো’’তি সীমং অকত্ৰা সীমাসম্ভেদৰসেন সব্বত্থ একরসং মেত্তং ভাৰেয্যাতি. ইমং পন গাথং ৰত্ৰা ‘‘সচে তুম্হে আযস্মন্তো এৰং মেত্তাভাৰনং অনুযুঞ্জেয্যাথ, যে তে ভগৰতা ‘সুখং সুপতী’তিআদিনা (অ. নি. ১১.১৫) একাদস মেত্তানিসংসা ৰুত্তা, একংসেন তেসং ভাগিনো ভৰথা’’তি ওৰাদমদাসি.
সোপাকত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পোসিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা
অনাসন্নৰরাতি আযস্মতো পোসিযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ৰিৰট্টূপনিস্সযং বহুং কুসলং উপচিনিত্ৰা সুগতীসু এৰ সংসরন্তো ইতো দ্ৰেনৰুতে কপ্পে তিস্সস্স ভগৰতো কালে মিগলুদ্দো হুত্ৰা অরঞ্ঞে ৰিচরতি. অথ ভগৰা তস্স অনুগ্গহং কাতুং অরঞ্ঞং গন্ত্ৰা তস্স চক্খুপথে অত্তানং দস্সেসি. সো ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো আৰুধং নিক্খিপিত্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. ভগৰা নিসীদিতুকামতং দস্সেসি. সো তাৰদেৰ তিণমুট্ঠিযো গহেত্ৰা সমে ভূমিভাগে সক্কচ্চং সন্থরিত্ৰা অদাসি. নিসীদি তত্থ ভগৰা অনুকম্পং উপাদায. নিসিন্নে পন ভগৰতি অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তো ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা সযম্পি একমন্তং নিসীদি. অথ ভগৰা ‘‘এত্তকং ৰট্টতি ইমস্স কুসলবীজ’’ন্তি উট্ঠাযাসনা পক্কামি. অচিরপক্কন্তে ভগৰতি তং সীহো মিগরাজা ঘাতেসি. সো কালঙ্কতো দেৰলোকে নিব্বত্তি. ‘‘সো কির ভগৰতি অনুপগচ্ছন্তে সীহেন ঘাতিতো নিরযে নিব্বত্তিস্সতী’’তি তং দিস্ৰা ভগৰা সুগতিযং নিব্বত্তনত্থং কুসলবীজরোপনত্থঞ্চ উপসঙ্কমি.
সো তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো দেৰলোকতো চৰিত্ৰা সুগতীসুযেৰ পরিৰত্তেন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং অঞ্ঞতরস্স মহাৰিভৰস্স সেট্ঠিনো পুত্তো সঙ্গামজিতত্থেরস্স কনিট্ঠভাতা হুত্ৰা নিব্বত্তি. পোসিযোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো দারপরিগ্গহং কত্ৰা একং পুত্তং লভিত্ৰা অন্তিমভৰিকতায ধম্মতায চোদিযমানো জাতিআদিং পটিচ্চ উপ্পন্নসংৰেগো পব্বজিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ৰূপকট্ঠো হুত্ৰা চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনং অনুযুঞ্জন্তো নচিরস্সেৰ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫৩.১-১২) –
‘‘হিমৰন্তস্সাৰিদূরে, লম্বকো নাম পব্বতো;
তত্থেৰ তিস্সো সম্বুদ্ধো, অব্ভোকাসম্হি চঙ্কমি.
‘‘মিগলুদ্দো তদা আসিং, অরঞ্ঞে কাননে অহং;
দিস্ৰান তং দেৰদেৰং, তিণমুট্ঠিমদাসহং.
‘‘নিসীদনত্থং বুদ্ধস্স, দত্ৰা চিত্তং পসাদযিং;
সম্বুদ্ধং অভিৰাদেত্ৰা, পক্কামিং উত্তরামুখো.
‘‘অচিরং গতমত্তস্স, মিগরাজা অপোথযি;
সোহেন পোথিতো, সন্তো তত্থ কালঙ্কতো অহং.
‘‘আসন্নে মে কতং কম্মং, বুদ্ধসেট্ঠে অনাসৰে;
সুমুত্তো সরৰেগোৰ, দেৰলোকমগচ্ছহং.
‘‘যূপো তত্থ সুভো আসি, পুঞ্ঞকম্মাভিনিম্মিতো;
সহস্সকণ্ডো সতভেণ্ডু, ধজালু হরিতামযো.
‘‘পভা নিদ্ধাৰতে তস্স, সতরংসীৰ উগ্গতো;
আকিণ্ণো দেৰকঞ্ঞাহি, আমোদিং কামকামিহং.
‘‘দেৰলোকা চৰিত্ৰান, সুক্কমূলেন চোদিতো;
আগন্ত্ৰান মনুস্সত্তং, পত্তোম্হি আসৰক্খযং.
‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, নিসীদনমদাসহং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, তিণমুট্ঠে ইদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিতুং সাৰত্থিং আগতো ঞাতিং অনুকম্পায ঞাতিগেহং অগমাসি. তত্থ নং পুরাণদুতিযিকা ৰন্দিত্ৰা আসনদানাদিনা পঠমং উপাসিকা ৰিয ৰত্তং দস্সেত্ৰা থেরস্স অজ্ঝাসযং অজানন্তী পচ্ছা ইত্থিকুত্তাদীহি পলোভেতুকামা অহোসি. থেরো ‘‘অহো অন্ধবালা মাদিসেপি নাম এৰং পটিপজ্জতী’’তি চিন্তেত্ৰা কিঞ্চি অৰত্ৰা উট্ঠাযাসনা অরঞ্ঞমেৰ গতো. তং আরঞ্ঞকা ভিক্খূ ‘‘কিং, আৰুসো, অতিলহুং, নিৰত্তোসি, ঞাতকেহি ন দিট্ঠোসী’’তি পুচ্ছিংসু. থেরো তত্থ পৰত্তিং আচিক্খন্তো ‘‘অনাসন্নৰরা এতা’’তি গাথং অভাসি.
৩৪. তত্থ অনাসন্নৰরাতি এতা ইত্থিযো ন আসন্না অনুপগতা, দূরে এৰ ৰা ঠিতা হুত্ৰা ৰরা পুরিসস্স সেট্ঠা হিতাৰহা, তঞ্চ খো নিচ্চমেৰ সব্বকালমেৰ, ন রত্তিমেৰ, ন দিৰাপি, ন রহোৰেলাযপি. ৰিজানতাতি ৰিজানন্তেন. ‘‘অনাসন্নপরা’’তিপি পাল়ি, সো এৰত্থো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – চণ্ডহত্থিঅস্সমহিংসসীহব্যগ্ঘযক্খরক্খসপিসাচাপি মনুস্সানং অনুপসঙ্কমন্তো ৰরা সেট্ঠা, ন অনত্থাৰহা, তে পন উপসঙ্কমন্তা দিট্ঠধম্মিকংযেৰ অনত্থং করেয্যুং. ইত্থিযো পন উপসঙ্কমিত্ৰা দিট্ঠধম্মিকং সম্পরাযিকং ৰিমোক্খনিস্সিতম্পি অত্থং ৰিনাসেত্ৰা মহন্তং অনত্থং আপাদেন্তি, তস্মা অনাসন্নৰরা এতা নিচ্চমেৰ ৰিজানতাতি. ইদানি তমত্থং অত্তূপনাযিকং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘গামা’’তিআদিমাহ. তত্থ গামাতি গামং. উপযোগত্থে হি এতং নিস্সক্কৰচনং. অরঞ্ঞমাগম্মাতি অরঞ্ঞতো আগন্ত্ৰা. ম-কারো পদসন্ধিকরো, নিস্সক্কে চেতং উপযোগৰচনং. ততোতি মঞ্চকতো. অনামন্তেত্ৰাতি অনালপিত্ৰা পুরাণদুতিযিকং ‘‘অপ্পমত্তা হোহী’’তি এত্তকম্পি অৰত্ৰা. পোসিযোতি অত্তানমেৰ পরং ৰিয ৰদতি. যে পন ‘‘পক্কামি’’ন্তি পঠন্তি, তেসং অহং পোসিযো পক্কামিন্তি যোজনা. যে পন ‘‘সা ইত্থী থেরং ঘরং উপগতং ভোজেত্ৰা পলোভেতুকামা জাতা, তং দিস্ৰা থেরো তাৰদেৰ গেহতো নিক্খমিত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানে মঞ্চকে নিসীদি. সাপি খো ইত্থী পচ্ছাভত্তং অলঙ্কতপটিযত্তা ৰিহারে থেরস্স ৰসনট্ঠানং উপসঙ্কমি. তং দিস্ৰা থেরো কিঞ্চি অৰত্ৰা উট্ঠায দিৰাট্ঠানমেৰ গতো’’তি ৰদন্তি, তেসং ‘‘গামা অরঞ্ঞমাগম্মা’’তি গাথাপদস্স অত্থো যথারুতৰসেনেৰ নিয্যতি. ৰিহারো হি ইধ ‘‘অরঞ্ঞ’’ন্তি অধিপ্পেতো.
পোসিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সামঞ্ঞকানিত্থেরগাথাৰণ্ণনা
সুখং সুখত্থোতি আযস্মতো সামঞ্ঞকানিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো হুত্ৰা তত্থ তত্থ ভৰে কুসলং উপচিনন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে মনুস্সযোনিযং নিব্বত্তো ৰিপস্সিং ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো একং মঞ্চং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে অঞ্ঞতরস্স পরিব্বাজকস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. সামঞ্ঞকানীতিস্স নামং অহোসি. সো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থু যমকপাটিহারিযং দিস্ৰা পসন্নমানসো সাসনে পব্বজিত্ৰা চরিযানুকূলং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.৩৬.৩০-৩৩) –
‘‘ৰিপস্সিনো ভগৰতো, লোকজেট্ঠস্স তাদিনো;
একং মঞ্চং মযা দিন্নং, পসন্নেন সপাণিনা.
‘‘হত্থিযানং অস্সযানং, দিব্বযানং সমজ্ঝগং;
তেন মঞ্চক দানেন, পত্তোম্হি আসৰক্খযং.
‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং মঞ্চমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, মঞ্চদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
থেরস্স পন গিহিসহাযকো কাতিযানো নাম পরিব্বাজকো বুদ্ধুপ্পাদতো পট্ঠায তিত্থিযানং হতলাভসক্কারতায ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি অলভন্তো আজীৰকাপকতো থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘তুম্হে সাকিযপুত্তিযা নাম মহালাভগ্গযসগ্গপ্পত্তা সুখেন জীৰথ, মযং পন দুক্খিতা কিচ্ছজীৰিকা, কথং নু খো পটিপজ্জমানস্স দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৰ সম্পরাযিকঞ্চ সুখং সম্পজ্জতী’’তি পুচ্ছি. অথস্স থেরো ‘‘নিপ্পরিযাযতো সুখং নাম লোকুত্তরসুখমেৰ, তঞ্চ তদনুরূপং পটিপত্তিং পটিপজ্জন্তস্সেৰা’’তি অত্তনা তস্স অধিগতভাৰং পরিযাযেন ৰিভাৰেন্তো ‘‘সুখং সুখত্থো লভতে তদাচর’’ন্তি গাথং অভাসি.
৩৫. তত্থ সুখন্তি নিরামিসং সুখং ইধাধিপ্পেতং. তঞ্চ ফলসমাপত্তি চেৰ নিব্বানঞ্চ. তথা হি ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৰ আযতিঞ্চ সুখৰিপাকো’’ (দী. নি. ৩.৩৫৫; অ. নি. ৫.২৭; ৰিভ. ৮০৪) ‘‘নিব্বানং পরমং সুখ’’ন্তি (ধ. প. ২০৩-২০৪) চ ৰুত্তং. সুখত্থোতি সুখপ্পযোজনো, যথাৰুত্তেন সুখেন অত্থিকো. লভতেতি পাপুণাতি, অত্থিকস্সেৰেদং সুখং, ন ইতরস্স. কো পন অত্থিকোতি আহ ‘‘তদাচর’’ন্তি তদত্থং আচরন্তো, যায পটিপত্তিযা তং পটিপত্তিং পটিপজ্জন্তোতি অত্থো. ন কেৰলং তদাচরং সুখমেৰ লভতে, অথ খো কিত্তিঞ্চ পপ্পোতি ‘‘ইতিপি সীলৰা সুপরিসুদ্ধকাযৰচীকম্মন্তো সুপরিসুদ্ধাজীৰো ঝাযী ঝানযুত্তো’’তিআদিনা কিত্তিং পরম্মুখা পত্থটযসতং পাপুণাতি. যসস্স ৰড্ঢতীতি সম্মুখে গুণাভিত্থৰসঙ্খাতো পরিৰারসম্পদাসঙ্খাতো চ যসো অস্স পরিব্রূহতি. ইদানি ‘‘তদাচর’’ন্তি সামঞ্ঞতো ৰুত্তমত্থং সরূপতো দস্সেন্তো – ‘‘যো অরিযমট্ঠঙ্গিকমঞ্জসং উজুং, ভাৰেতি মগ্গং অমতস্স পত্তিযা’’তি আহ. তস্সত্থো যো পুগ্গলো কিলেসেহি আরকত্তা পরিসুদ্ধট্ঠেন পটিপজ্জন্তানং অরিযভাৰকরণট্ঠেন অরিযং, সম্মাদিট্ঠিআদিঅট্ঠঙ্গসমুদাযতায অট্ঠঙ্গিকং, অন্তদ্ৰযরহিতমজ্ঝিমপটিপত্তিভাৰতো অকুটিলট্ঠেন অঞ্জসং, কাযৰঙ্কাদিপ্পহানতো উজুং, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনিযট্ঠেন কিলেসে মারেন্তো গমনট্ঠেন চ ‘‘মগ্গ’’ন্তি লদ্ধনামং দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদং অমতস্স অসঙ্খতায ধাতুযা পত্তিযা অধিগমায ভাৰেতি অত্তনো সন্তানে উপ্পাদেতি ৰড্ঢেতি চ, সো নিপ্পরিযাযেন ‘‘সুখত্থো তদাচর’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মা যথাৰুত্তং সুখং লভতি. তং সুত্ৰা পরিব্বাজকো পসন্নমানসো পব্বজিত্ৰা সম্মা পটিপজ্জন্তো নচিরস্সেৰ ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. ইদমেৰ থেরস্স অঞ্ঞাব্যাকরণং অহোসি.
সামঞ্ঞকানিত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. কুমাপুত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা
সাধু সুতন্তি আযস্মতো কুমাপুত্তত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পতি? সো কির পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো ইতো একনৰুতে কপ্পে অজিনচম্মৰসনো তাপসো হুত্ৰা বন্ধুমতীনগরে রাজুয্যানে ৰসন্তো ৰিপস্সিং ভগৰন্তং পস্সিত্ৰা পসন্নমানসো পাদব্ভঞ্জনতেলং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তো. ততো পট্ঠায সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে অৰন্তিরট্ঠে ৰেল়ুকণ্টকনগরে গহপতিকুলে নিব্বত্তো. ‘‘নন্দো’’তিস্স নামং অকংসু. মাতা পনস্স কুমা নাম, তেন কুমাপুত্তোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো আযস্মতো সারিপুত্তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা লদ্ধপ্পসাদো পব্বজিত্ৰা কতপুব্বকিচ্চো পরিযন্তপব্বতপস্সে সমণধম্মং করোন্তো ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা কম্মট্ঠানং সোধেত্ৰা সপ্পাযট্ঠানে ৰসন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫৩.২৪-৩০) –
‘‘নগরে বন্ধুমতিযা, রাজুয্যানে ৰসামহং;
চম্মৰাসী তদা আসিং, কমণ্ডলুধরো অহং.
‘‘অদ্দসং ৰিমলং বুদ্ধং, সযম্ভুং অপরাজিতং;
পধানং পহিতত্তং তং, ঝাযিং ঝানরতং ৰসিং.
‘‘সব্বকামসমিদ্ধঞ্চ, ওঘতিণ্ণমনাসৰং;
দিস্ৰা পসন্নসুমনো, অব্ভঞ্জনমদাসহং.
‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, অব্ভঞ্জনমদাসহং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, অব্ভঞ্জনস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা অরঞ্ঞে কাযদল়্হিবহুলে ভিক্খূ, দিস্ৰা তে ওৰদন্তো সাসনস্স নিয্যানিকভাৰং পকাসেন্তো ‘‘সাধু সুতং সাধু চরিতক’’ন্তি গাথং অভাসি.
৩৬. তত্থ সাধূতি সুন্দরং. সুতন্তি সৰনং. তঞ্চ খো ৰিৰট্টূপনিস্সিতং ৰিসেসতো অপ্পিচ্ছতাদিপটিসংযুত্তং দসকথাৰত্থুসৰনং ইধাধিপ্পেতং. সাধু চরিতকন্তি তদেৰ অপ্পিচ্ছতাদিচরিতং চিণ্ণং, সাধুচরিতমেৰ হি ‘‘চরিতক’’ন্তি ৰুত্তং. পদদ্ৰযেনাপি বাহুসচ্চং তদনুরূপং পটিপত্তিঞ্চ ‘‘সুন্দর’’ন্তি দস্সেতি. সদাতি সব্বকালে নৰকমজ্ঝিমথেরকালে, সব্বেসু ৰা ইরিযাপথক্খণেসু. অনিকেতৰিহারোতি কিলেসানং নিৰাসনট্ঠানট্ঠেন পঞ্চকামগুণা নিকেতা নাম, লোকিযা ৰা ছল়ারম্মণধম্মা. যথাহ – ‘‘রূপনিমিত্তনিকেতৰিসারৰিনিবন্ধা খো, গহপতি, ‘নিকেতসারী’তি ৰুচ্চতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৩). তেসং নিকেতানং পহানত্থায পটিপদা অনিকেতৰিহারো. অত্থপুচ্ছনন্তি তং আজানিতুকামস্স কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থপভেদস্স পুচ্ছনং, কুসলাদিভেদস্স ৰা অত্থস্স সভাৰধম্মস্স ‘‘কিং, ভন্তে, কুসলং, কিং অকুসলং, কিং সাৰজ্জং, কিং অনৰজ্জ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৯৬) পুচ্ছনং অত্থপুচ্ছনং. পদক্খিণকম্মন্তি তং পন পুচ্ছিত্ৰা পদক্খিণগ্গাহিভাৰেন তস্স ওৰাদে অধিট্ঠানং সম্মাপটিপত্তি. ইধাপি ‘‘সাধূ’’তি পদং আনেত্ৰা যোজেতব্বং. এতং সামঞ্ঞন্তি ‘‘সাধু সুত’’ন্তিআদিনা ৰুত্তং যং সুতং, যঞ্চ চরিতং, যো চ অনিকেতৰিহারো, যঞ্চ অত্থপুচ্ছনং, যঞ্চ পদক্খিণকম্মং, এতং সামঞ্ঞং এসো সমণভাৰো. যস্মা ইমায এৰ পটিপদায সমণভাৰো, ন অঞ্ঞথা, তস্মা ‘‘সামঞ্ঞ’’ন্তি নিপ্পরিযাযতো মগ্গফলস্স অধিৰচনং. তস্স ৰা পন অযং অপণ্ণকপটিপদা, তং পনেতং সামঞ্ঞং যাদিসস্স সম্ভৰাতি, তং দস্সেতুং ‘‘অকিঞ্চনস্সা’’তি ৰুত্তং. অপরিগ্গাহকস্স, খেত্তৰত্থুহিরঞ্ঞসুৰণ্ণদাসিদাসাদিপরিগ্গহপটিগ্গহণরহিতস্সাতি অত্থো.
কুমাপুত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. কুমাপুত্তসহাযত্থেরগাথাৰণ্ণনা
নানাজনপদং যন্তীতি আযস্মতো কুমাপুত্তসহাযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো চতুনৰুতে কপ্পে সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা বহুং রুক্খদণ্ডং ছিন্দিত্ৰা কত্তরযট্ঠিং কত্ৰা সঙ্ঘস্স অদাসি. অঞ্ঞঞ্চ যথাৰিভৰং পুঞ্ঞং কত্ৰা দেৰেসু নিব্বত্তিত্ৰা ততো পট্ঠায সুগতীসুযেৰ পরিৰত্তেন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰেল়ুকণ্টকনগরে ইদ্ধে কুলে নিব্বত্তি. সুদন্তোতিস্স নামং অহোসি. ‘‘ৰাসুলো’’তি কেচি ৰদন্তি. সো কুমাপুত্তস্স পিযসহাযো হুত্ৰা ৰিচরন্তো ‘‘কুমাপুত্তো পব্বজিতো’’তি সুত্ৰা ‘‘ন হি নূন সো ওরকো ধম্মৰিনযো, যত্থ কুমাপুত্তো পব্বজিতো’’তি তদনুবন্ধেন সযম্পি পব্বজিতুকামো হুত্ৰা সত্থু সন্তিকং উপসঙ্কমি. তস্স সত্থা ধম্মং দেসেসি. সো ভিয্যোসোমত্তায পব্বজ্জায সঞ্জাতছন্দো পব্বজিত্ৰা কুমাপুত্তেনেৰ সদ্ধিং পরিযন্তপব্বতে ভাৰনানুযুত্তো ৰিহরতি. তেন চ সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ নানাজনপদেসু জনপদচারিকং চরন্তাপি গচ্ছন্তাপি আগচ্ছন্তাপি তং ঠানং উপগচ্ছন্তি. তেন তত্থ কোলাহলং হোতি. তং দিস্ৰা সুদন্তত্থেরো ‘‘ইমে ভিক্খূ নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৰা জনপদৰিতক্কং অনুৰত্তেন্তা চিত্তসমাধিং ৰিরাধেন্তী’’তি সংৰেগজাতো তমেৰ সংৰেগং অত্তনো চিত্তদমনস্স অঙ্কুসং করোন্তো ‘‘নানাজনপদং যন্তী’’তি গাথং অভাসি.
৩৭. তত্থ নানাজনপদন্তি ৰিসুং ৰিসুং নানাৰিধং জনপদং, কাসিকোসলাদিঅনেকরট্ঠন্তি অত্থো. যন্তীতি গচ্ছন্তি. ৰিচরন্তাতি ‘‘অসুকো জনপদো সুভিক্খো সুলভপিণ্ডো, অসুকো খেমো অরোগো’’তিআদিৰিতক্কৰসেন জনপদচারিকং চরন্তা. অসঞ্ঞতাতি তস্সেৰ জনপদৰিতক্কস্স অপ্পহীনতায চিত্তেন অসংযতা. সমাধিঞ্চ ৰিরাধেন্তীতি সব্বস্সপি উত্তরিমনুস্সধম্মস্স মূলভূতং উপচারপ্পনাভেদং সমাধিঞ্চ নাম ৰিরাধেন্তি. চ-সদ্দো সম্ভাৰনে. দেসন্তরচরণেন ঝাযিতুং ওকাসাভাৰেন অনধিগতং সমাধিং নাধিগচ্ছন্তা, অধিগতঞ্চ ৰসীভাৰানাপাদনেন জীরন্তা ৰীরাধেন্তি নাম. কিংসু রট্ঠচরিযা করিস্সতীতি সূতি নিপাতমত্তং. ‘‘এৰংভূতানং রট্ঠচরিযা জনপদচারিকা কিং করিস্সতি, কিং নাম অত্থং সাধেস্সতি, নিরত্থকাৰা’’তি গরহন্তো ৰদতি. তস্মাতি যস্মা ঈদিসী দেসন্তরচরিযা ভিক্খুস্স ন অত্থাৰহা, অপি চ খো অনত্থাৰহা সম্পত্তীনং ৰিরাধনতো, তস্মা. ৰিনেয্য সারম্ভন্তি ৰসনপদেসে অরতিৰসেন উপ্পন্নং সারম্ভং চিত্তসংকিলেসং তদনুরূপেন পটিসঙ্খানেন ৰিনেত্ৰা ৰূপসমেত্ৰা. ঝাযেয্যাতি আরম্মণূপনিজ্ঝানেন লক্খণূপনিজ্ঝানেন চাতি দুৰিধেনপি ঝানেন ঝাযেয্য. অপুরক্খতোতি মিচ্ছাৰিতক্কেহি তণ্হাদীহি ৰা ন পুরক্খতোতি তেসং ৰসং অনুপগচ্ছন্তো কম্মট্ঠানমেৰ মনসি করেয্যাতি অত্থো. এৰং পন ৰত্ৰা থেরো তমেৰ সংৰেগং অঙ্কুসং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫৩.৩৬-৪১) –
‘‘কাননং ৰনমোগ্গয্হ, ৰেল়ুং ছেত্ৰানহং তদা;
আলম্বনং করিত্ৰান, সঙ্ঘস্স অদদিং বহুং.
‘‘তেন চিত্তপ্পসাদেন, সুব্বতে অভিৰাদিয;
আলম্বদণ্ডং দত্ৰান, পক্কামিং উত্তরামুখো.
‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, যং দণ্ডমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, দণ্ডদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
যং পনত্থং অঙ্কুসং কত্ৰা অযং থেরো অরহত্তং পত্তো, তমেৰত্থং হদযে ঠপেত্ৰা অরহত্তং পত্তোপি ‘‘নানাজনপদং যন্তি’’তি ইদমেৰ গাথং অভাসি. তস্মা তদেৰস্স অঞ্ঞাব্যাকরণং অহোসীতি.
কুমাপুত্তসহাযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. গৰম্পতিত্থেরগাথাৰণ্ণনা
যো ইদ্ধিযা সরভুন্তি আযস্মতো গৰম্পতিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? সো কির পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো ইতো একতিংসে কপ্পে সিখিং ভগৰন্তং পস্সিত্ৰা পসন্নমানসো পুপ্ফেহি পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে উপ্পন্নো অপরাপরং পুঞ্ঞানি করোন্তো কোণাগমনস্স ভগৰতো চেতিযে ছত্তঞ্চ ৰেদিকঞ্চ কারেসি. কস্সপস্স পন ভগৰতো কালে অঞ্ঞতরস্মিং কুলগেহে নিব্বত্তো. তস্মিঞ্চ কুলে বহুং গোমণ্ডলং অহোসি. তং গোপালকা রক্খন্তি. অযং তত্থ অন্তরন্তরা যুত্তপ্পযুত্তং ৰিচারেন্তো ৰিচরতি. সো একং খীণাসৰত্থেরং গামে পিণ্ডায চরিত্ৰা বহিগামে দেৰসিকং একস্মিং পদেসে ভত্তকিচ্চং করোন্তং দিস্ৰা ‘‘অয্যো সূরিযাতপেন কিলমিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা চত্তারো সিরীসদণ্ডে উস্সাপেত্ৰা তেসং উপরি সিরীসসাখাযো ঠপেত্ৰা সাখামণ্ডপং কত্ৰা অদাসি. ‘‘মণ্ডপস্স সমীপে সিরীসরুক্খং রোপেসী’’তি চ ৰদন্তি. তস্স অনুকম্পায দেৰসিকং থেরো তত্থ নিসীদি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন ততো চৰিত্ৰা চাতুমহারাজিকেসু নিব্বত্তি. তস্স পুরিমকম্মসংসূচকং ৰিমানদ্ৰারে মহন্তং সিরীসৰনং নিব্বত্তি ৰণ্ণগন্ধসম্পন্নেহি অঞ্ঞেহি পুপ্ফেহি সব্বকালে উপসোভযমানং, তেন তং ৰিমানং ‘‘সেরীসক’’ন্তি পঞ্ঞাযিত্থ. সো দেৰপুত্তো একং বুদ্ধন্তরং দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সংসরিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে যসত্থেরস্স চতূসু গিহিসহাযেসু গৰম্পতি নাম হুত্ৰা আযস্মতো যসস্স পব্বজিতভাৰং সুত্ৰা অত্তনো সহাযেহি সদ্ধিং ভগৰতো সন্তিকং অগমাসি. সত্থা তস্স ধম্মং দেসেসি. সো দেসনাৰসানে সহাযেহি সদ্ধিং অরহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫৩.৪২-৪৭) –
‘‘মিগলুদ্দো পুরে আসিং, ৰিপিনে ৰিচরং অহং;