৮. পসূরসুত্তৰণ্ণনা

৮৩১. ইধেৰ সুদ্ধীতি পসূরসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰতি কির সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে পসূরো নাম পরিব্বাজকো মহাৰাদী, সো ‘‘অহমস্মি সকলজম্বুদীপে ৰাদেন অগ্গো, তস্মা যথা জম্বুদীপস্স জম্বুপঞ্ঞাণং, এৰং মমাপি ভৰিতুং অরহতী’’তি জম্বুসাখং ধজং কত্ৰা সকলজম্বুদীপে পটিৰাদং অনাসাদেন্তো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং আগন্ত্ৰা নগরদ্ৰারে ৰালিকত্থলং কত্ৰা তত্থ সাখং উস্সাপেত্ৰা ‘‘যো মযা সদ্ধিং ৰাদং কাতুং সমত্থো, সো ইমং সাখং ভঞ্জতূ’’তি ৰত্ৰা নগরং পাৰিসি. তং ঠানং মহাজনো পরিৰারেত্ৰা অট্ঠাসি. তেন চ সমযেন আযস্মা সারিপুত্তো ভত্তকিচ্চং কত্ৰা সাৰত্থিতো নিক্খমতি. সো তং দিস্ৰা সম্বহুলে গামদারকে পুচ্ছি – ‘‘কিং এতং দারকা’’তি, তে সব্বং আচিক্খিংসু. ‘‘তেন হি নং তুম্হে উদ্ধরিত্ৰা পাদেহি ভঞ্জথ, ‘ৰাদত্থিকো ৰিহারং আগচ্ছতূ’তি চ ভণথা’’তি ৰত্ৰা পক্কামি.

পরিব্বাজকো পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চো আগন্ত্ৰা উদ্ধরিত্ৰা ভগ্গং সাখং দিস্ৰা ‘‘কেনিদং কারিত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘বুদ্ধসাৰকেন সারিপুত্তেনা’’তি চ ৰুত্তে পমুদিতো হুত্ৰা ‘‘অজ্জ মম জযং সমণস্স চ পরাজযং পণ্ডিতা পস্সন্তূ’’তি পঞ্হৰীমংসকে কারণিকে আনেতুং সাৰত্থিং পৰিসিত্ৰা ৰীথিসিঙ্ঘাটকচচ্চরেসু ৰিচরন্তো ‘‘সমণস্স গোতমস্স অগ্গসাৰকেন সহ ৰাদে পঞ্ঞাপটিভানং সোতুকামা ভোন্তো নিক্খমন্তূ’’তি উগ্ঘোসেসি. ‘‘পণ্ডিতানং ৰচনং সোস্সামা’’তি সাসনে পসন্নাপি অপ্পসন্নাপি বহূ মনুস্সা নিক্খমিংসু. ততো পসূরো মহাজনপরিৰুতো ‘‘এৰং ৰুত্তে এৰং ভণিস্সামী’’তিআদীনি ৰিতক্কেন্তো ৰিহারং অগমাসি. থেরো ‘‘ৰিহারে উচ্চাসদ্দমহাসদ্দো জনব্যাকুলঞ্চ মা অহোসী’’তি জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকে আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা নিসীদি.

পরিব্বাজকো থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ত্ৰং, ভো, পব্বজিত, ময্হং জম্বুধজং ভঞ্জাপেসী’’তি আহ. ‘‘আম পরিব্বাজকা’’তি চ ৰুত্তে ‘‘হোতু নো, ভো, কাচি কথাপৰত্তী’’তি আহ. ‘‘হোতু পরিব্বাজকা’’তি চ থেরেন সম্পটিচ্ছিতে ‘‘ত্ৰং, সমণ, পুচ্ছ, অহং ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি আহ. ততো নং থেরো অৰচ ‘‘কিং, পরিব্বাজক, দুক্করং পুচ্ছা, উদাহু ৰিস্সজ্জন’’ন্তি. ৰিস্সজ্জনং ভো, পব্বজিত, পুচ্ছায কিং দুক্করং. তং যো হি কোচি যংকিঞ্চি পুচ্ছতীতি. ‘‘তেন হি, পরিব্বাজক, ত্ৰং পুচ্ছ, অহং ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি এৰং ৰুত্তে পরিব্বাজকো ‘‘সাধুরূপো ভিক্খু ঠানে সাখং ভঞ্জাপেসী’’তি ৰিম্হিতচিত্তো হুত্ৰা থেরং পুচ্ছি – ‘‘কো পুরিসস্স কামো’’তি. ‘‘সঙ্কপ্পরাগো পুরিসস্স কামো’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) থেরো আহ. সো তং সুত্ৰা থেরে ৰিরুদ্ধসঞ্ঞী হুত্ৰা পরাজযং আরোপেতুকামো আহ – ‘‘চিত্রৰিচিত্রারম্মণং পন ভো, পব্বজিত, পুরিসস্স কামং ন ৰদেসী’’তি? ‘‘আম, পরিব্বাজক, ন ৰদেমী’’তি. ততো নং পরিব্বাজকো যাৰ তিক্খত্তুং পটিঞ্ঞং কারাপেত্ৰা ‘‘সুণন্তু ভোন্তো সমণস্স ৰাদে দোস’’ন্তি পঞ্হৰীমংসকে আলপিত্ৰা আহ – ‘‘ভো, পব্বজিত, তুম্হাকং সব্রহ্মচারিনো অরঞ্ঞে ৰিহরন্তী’’তি? ‘‘আম, পরিব্বাজক, ৰিহরন্তী’’তি. ‘‘তে তত্থ ৰিহরন্তা কামৰিতক্কাদযো ৰিতক্কে ৰিতক্কেন্তী’’তি? ‘‘আম, পরিব্বাজক, পুথুজ্জনা সহসা ৰিতক্কেন্তী’’তি. ‘‘যদি এৰং তেসং সমণভাৰো কুতো? ননু তে অগারিকা কামভোগিনো হোন্তী’’তি এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –

‘‘ন তে ৰে কামা যানি চিত্রানি লোকে,

সঙ্কপ্পরাগঞ্চ ৰদেসি কামং;

সঙ্কপ্পযং অকুসলে ৰিতক্কে,

ভিক্খুপি তে হেস্সতি কামভোগী’’তি. (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.৩৪);

অথ থেরো পরিব্বাজকস্স ৰাদে দোসং দস্সেন্তো আহ – ‘‘কিং, পরিব্বাজক, সঙ্কপ্পরাগং পুরিসস্স কামং ন ৰদেসি, চিত্রৰিচিত্রারম্মণং ৰদেসী’’তি? ‘‘আম, ভো, পব্বজিতা’’তি. ততো নং থেরো যাৰ তিক্খত্তুং পটিঞ্ঞং কারাপেত্ৰা ‘‘সুণাথ, আৰুসো, পরিব্বাজকস্স ৰাদে দোস’’ন্তি পঞ্হৰীমংসকে আলপিত্ৰা আহ – ‘‘আৰুসো পসূর, তৰ সত্থা অত্থী’’তি? ‘‘আম, পব্বজিত, অত্থী’’তি. ‘‘সো চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং রূপারম্মণং পস্সতি সদ্দারম্মণাদীনি ৰা সেৰতী’’তি? ‘‘আম, পব্বজিত, সেৰতী’’তি. ‘‘যদি এৰং তস্স সত্থুভাৰো কুতো, ননু সো অগারিকো কামভোগী হোতী’’তি এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –

‘‘তে ৰে কামা যানি চিত্রানি লোকে,

সঙ্কপ্পরাগং ন ৰদেসি কামং;

পস্সন্তো রূপানি মনোরমানি,

সুণন্তো সদ্দানি মনোরমানি.

‘‘ঘাযন্তো গন্ধানি মনোরমানি,

সাযন্তো রসানি মনোরমানি;

ফুসন্তো ফস্সানি মনোরমানি,

সত্থাপি তে হেস্সতি কামভোগী’’তি.

এৰং ৰুত্তে নিপ্পটিভানো পরিব্বাজকো ‘‘অযং পব্বজিতো মহাৰাদী, ইমস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ৰাদসত্থং সিক্খিস্সামী’’তি সাৰত্থিং পৰিসিত্ৰা পত্তচীৰরং পরিযেসিত্ৰা জেতৰনং পৰিট্ঠো তত্থ লালুদাযিং সুৰণ্ণৰণ্ণং কাযূপপন্নং সরীরাকারাকপ্পেসু সমন্তপাসাদিকং দিস্ৰা ‘‘অযং ভিক্খু মহাপঞ্ঞো মহাৰাদী’’তি মন্ত্ৰা তস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা তং ৰাদেন নিগ্গহেত্ৰা সলিঙ্গেন তংযেৰ তিত্থাযতনং পক্কমিত্ৰা পুন ‘‘সমণেন গোতমেন সদ্ধিং ৰাদং করিস্সামী’’তি সাৰত্থিযং পুরিমনযেনেৰ উগ্ঘোসেত্ৰা মহাজনপরিৰুতো ‘‘এৰং সমণং গোতমং নিগ্গহেস্সামী’’তিআদীনি ৰদন্তো জেতৰনং অগমাসি. জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকে অধিৰত্থা দেৰতা ‘‘অযং অভাজনভূতো’’তি মুখবন্ধমস্স অকাসি. সো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা মূগো ৰিয নিসীদি. মনুস্সা ‘‘ইদানি পুচ্ছিস্সতি, ইদানি পুচ্ছিস্সতী’’তি তস্স মুখং উল্লোকেত্ৰা ‘‘ৰদেহি, ভো পসূর, ৰদেহি, ভো পসূরা’’তি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা অহেসুং. অথ ভগৰা ‘‘কিং পসূরো ৰদিস্সতী’’তি ৰত্ৰা তত্থ সম্পত্তপরিসায ধম্মদেসনত্থং ইমং সুত্তং অভাসি.

তত্থ পঠমগাথায তাৰ অযং সঙ্খেপো – ইমে দিট্ঠিগতিকা অত্তনো দিট্ঠিং সন্ধায ইধেৰ সুদ্ধী ইতি ৰাদযন্তি নাঞ্ঞেসু ধম্মেসু ৰিসুদ্ধিমাহু. এৰং সন্তে অত্তনো সত্থারাদীনি নিস্সিতা তত্থেৰ ‘‘এস ৰাদো সুভো’’তি এৰং সুভং ৰদানা হুত্ৰা পুথূ সমণব্রাহ্মণা ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদীসু পচ্চেকসচ্চেসু নিৰিট্ঠা.

৮৩২. এৰং নিৰিট্ঠা চ – তে ৰাদকামাতি গাথা. তত্থ বালং দহন্তী মিথু অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি ‘‘অযং বালো অযং বালো’’তি এৰং দ্ৰেপি জনা অঞ্ঞমঞ্ঞং বালং দহন্তি, বালতো পস্সন্তি. ৰদন্তি তে অঞ্ঞসিতা কথোজ্জন্তি তে অঞ্ঞমঞ্ঞং সত্থারাদিং নিস্সিতা কলহং ৰদন্তি. পসংসকামা কুসলা ৰদানাতি পসংসত্থিকা উভোপি ‘‘মযং কুসলৰাদা পণ্ডিতৰাদা’’তি এৰংসঞ্ঞিনো হুত্ৰা.

৮৩৩. এৰং ৰদানেসু চ তেসু একো নিযমতো এৰ – যুত্তো কথাযন্তি গাথা. তত্থ যুত্তো কথাযন্তি ৰিৰাদকথায উস্সুক্কো. পসংসমিচ্ছং ৰিনিঘাতি হোতীতি অত্তনো পসংসং ইচ্ছন্তো ‘‘কথং নু খো নিগ্গহেস্সামী’’তিআদিনা নযেন পুব্বেৰ সল্লাপা কথংকথী ৰিনিঘাতী হোতি. অপাহতস্মিন্তি পঞ্হৰীমংসকেহি ‘‘অত্থাপগতং তে ভণিতং, ব্যঞ্জনাপগতং তে ভণিত’’ন্তিআদিনা নযেন অপহারিতে ৰাদে. নিন্দায সো কুপ্পতীতি এৰং অপাহতস্মিঞ্চ ৰাদে উপ্পন্নায নিন্দায সো কুপ্পতি. রন্ধমেসীতি পরস্স রন্ধমেৰ গৰেসন্তো.

৮৩৪. ন কেৰলঞ্চ কুপ্পতি, অপিচ খো পন যমস্স ৰাদন্তি গাথা. তত্থ পরিহীনমাহু অপাহতন্তি অত্থব্যঞ্জনাদিতো অপাহতং পরিহীনং ৰদন্তি. পরিদেৰতীতি ততো নিমিত্তং সো ‘‘অঞ্ঞং মযা আৰজ্জিত’’ন্তিআদীহি ৰিপ্পলপতি. সোচতীতি ‘‘তস্স জযো’’তিআদীনি আরব্ভ সোচতি. উপচ্চগা মন্তি অনুত্থুনাতীতি ‘‘সো মং ৰাদেন ৰাদং অতিক্কন্তো’’তিআদিনা নযেন সুট্ঠুতরং ৰিপ্পলপতি.

৮৩৫. এতে ৰিৰাদা সমণেসূতি এত্থ পন সমণা ৰুচ্চন্তি বাহিরপরিব্বাজকা. এতেসু উগ্ঘাতি নিঘাতি হোতীতি এতেসু ৰাদেসু জযপরাজযাদিৰসেন চিত্তস্স উগ্ঘাতং নিঘাতঞ্চ পাপুণন্তো উগ্ঘাতী নিঘাতী চ হোতি. ৰিরমে কথোজ্জন্তি পজহেয্য কলহং. ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভাতি ন হি এত্থ পসংসলাভতো অঞ্ঞো অত্থো অত্থি.

৮৩৬-৭. ছট্ঠগাথায অত্থো – যস্মা চ ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভা, তস্মা পরমং লাভং লভন্তোপি ‘‘সুন্দরো অয’’ন্তি তত্থ দিট্ঠিযা পসংসিতো ৰা পন হোতি তং ৰাদং পরিসায মজ্ঝে দীপেত্ৰা, ততো সো তেন জযত্থেন তুট্ঠিং ৰা দন্তৰিদংসকং ৰা আপজ্জন্তো হসতি, মানেন চ উণ্ণমতি. কিং কারণং? যস্মা তং জযত্থং পপ্পুয্য যথামানো জাতো, এৰং উণ্ণমতো চ যা উণ্ণতীতি গাথা. তত্থ মানাতিমানং ৰদতে পনেসোতি এসো পন তং উণ্ণতিং ‘‘ৰিঘাতভূমী’’তি অবুজ্ঝমানো মানঞ্চ অতিমানঞ্চ ৰদতিযেৰ.

৮৩৮. এৰং ৰাদে দোসং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স ৰাদং অসম্পটিচ্ছন্তো ‘‘সূরো’’তি গাথমাহ. তত্থ রাজখাদাযাতি রাজখাদনীযেন, ভত্তৰেতনেনাতি ৰুত্তং হোতি. অভিগজ্জমেতি পটিসূরমিচ্ছন্তি যথা সো পটিসূরং ইচ্ছন্তো অভিগজ্জন্তো এতি, এৰং দিট্ঠিগতিকো দিট্ঠিগতিকন্তি দস্সেতি. যেনেৰ সো, তেন পলেহীতি যেন সো তুয্হং পটিসূরো, তেন গচ্ছ. পুব্বেৰ নত্থি যদিদং যুধাযাতি যং পন ইদং কিলেসজাতং যুদ্ধায সিযা, তং এতং পুব্বেৰ নত্থি, বোধিমূলেযেৰ পহীনন্তি দস্সেতি. সেসগাথা পাকটসম্বন্ধাযেৰ.

৮৩৯-৪০. তত্থ ৰিৰাদযন্তীতি ৰিৰদন্তি. পটিসেনিকত্তাতি পটিলোমকারকো. ৰিসেনিকত্ৰাতি কিলেসসেনং ৰিনাসেত্ৰা. কিং লভেথোতি পটিমল্লং কিং লভিস্সসি. পসূরাতি তং পরিব্বাজকং আলপতি. যেসীধ নত্থীতি যেসং ইধ নত্থি.

৮৪১. পৰিতক্কন্তি ‘‘জযো নু খো মে ভৰিস্সতী’’তি আদীনি ৰিতক্কেন্তো. ধোনেন যুগং সমাগমাতি ধুতকিলেসেন বুদ্ধেন সদ্ধিং যুগগ্গাহং সমাপন্নো. ন হি ত্ৰং সক্খসি সম্পযাতৰেতি কোত্থুকাদযো ৰিয সীহাদীহি, ধোনেন সহ যুগং গহেত্ৰা একপদম্পি সম্পযাতুং যুগগ্গাহমেৰ ৰা সম্পাদেতুং ন সক্খিস্সসীতি. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰাতি.

পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পসূরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.