৪. অট্ঠকৰগ্গো
১. কামসুত্তৰণ্ণনা
৭৭৩. কামং কামযমানস্সাতি কামসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰতি কির সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো সাৰত্থিযা জেতৰনস্স চ অন্তরে অচিরৰতীনদীতীরে ‘‘যৰং ৰপিস্সামী’’তি খেত্তং কসতি. ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো পিণ্ডায পৰিসন্তো তং দিস্ৰা আৰজ্জেন্তো অদ্দস – ‘‘অস্স ব্রাহ্মণস্স যৰা ৰিনস্সিস্সন্তী’’তি, পুন উপনিস্সযসম্পত্তিং আৰজ্জেন্তো চস্স সোতাপত্তিফলস্স উপনিস্সযং অদ্দস. ‘‘কদা পাপুণেয্যা’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘সস্সে ৰিনট্ঠে সোকাভিভূতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা’’তি অদ্দস. ততো চিন্তেসি – ‘‘সচাহং তদা এৰ ব্রাহ্মণং উপসঙ্কমিস্সামি, ন মে ওৰাদং সোতব্বং মঞ্ঞিস্সতি. নানারুচিকা হি ব্রাহ্মণা, হন্দ, নং ইতো পভুতিযেৰ সঙ্গণ্হামি, এৰং মযি মুদুচিত্তো হুত্ৰা তদা ওৰাদং সোস্সতী’’তি ব্রাহ্মণং উপসঙ্কমিত্ৰা আহ – ‘‘কিং, ব্রাহ্মণ, করোসী’’তি. ব্রাহ্মণো ‘‘এৰং উচ্চাকুলীনো সমণো গোতমো মযা সদ্ধিং পটিসন্থারং করোতী’’তি তাৰতকেনেৰ ভগৰতি পসন্নচিত্তো হুত্ৰা ‘‘খেত্তং, ভো গোতম, কসামি যৰং ৰপিস্সামী’’তি আহ. অথ সারিপুত্তত্থেরো চিন্তেসি – ‘‘ভগৰা ব্রাহ্মণেন সদ্ধিং পটিসন্থারং অকাসি, ন চ অহেতু অপ্পচ্চযা তথাগতা এৰং করোন্তি, হন্দাহম্পি তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং করোমী’’তি ব্রাহ্মণং উপসঙ্কমিত্ৰা তথেৰ পটিসন্থারমকাসি. এৰং মহামোগ্গল্লানত্থেরো সেসা চ অসীতি মহাসাৰকা. ব্রাহ্মণো অতীৰ অত্তমনো অহোসি.
অথ ভগৰা সম্পজ্জমানেপি সস্সে একদিৰসং কতভত্তকিচ্চো সাৰত্থিতো জেতৰনং গচ্ছন্তো মগ্গা ওক্কম্ম ব্রাহ্মণস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা আহ – ‘‘সুন্দরং তে, ব্রাহ্মণ, যৰক্খেত্ত’’ন্তি. ‘‘এৰং, ভো গোতম, সুন্দরং, সচে সম্পজ্জিস্সতি, তুম্হাকম্পি সংৰিভাগং করিস্সামী’’তি. অথস্স চতুমাসচ্চযেন যৰা নিপ্ফজ্জিংসু. তস্স ‘‘অজ্জ ৰা স্ৰে ৰা লাযিস্সামী’’তি উস্সুক্কং কুরুমানস্সেৰ মহামেঘো উট্ঠহিত্ৰা সব্বরত্তিং ৰস্সি. অচিরৰতী নদী পূরা আগন্ত্ৰা সব্বং যৰং ৰহি. ব্রাহ্মণো সব্বরত্তিং অনত্তমনো হুত্ৰা পভাতে নদীতীরং গতো সব্বং সস্সৰিপত্তিং দিস্ৰা ‘‘ৰিনট্ঠোম্হি, কথং দানি জীৰিস্সামী’’তি বলৰসোকং উপ্পাদেসি. ভগৰাপি তমেৰ রত্তিং পচ্চূসসমযে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো ‘‘অজ্জ ব্রাহ্মণস্স ধম্মদেসনাকালো’’তি ঞত্ৰা ভিক্খাচারৰত্তেন সাৰত্থিং পৰিসিত্ৰা ব্রাহ্মণস্স ঘরদ্ৰারে অট্ঠাসি. ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং দিস্ৰা ‘‘সোকাভিভূতং মং অস্সাসেতুকামো সমণো গোতমো আগতো’’তি চিন্তেত্ৰা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা ভগৰন্তং নিসীদাপেসি. ভগৰা জানন্তোৰ ব্রাহ্মণং পুচ্ছি – ‘‘কিং ব্রাহ্মণ পদুট্ঠচিত্তো ৰিহাসী’’তি? আম, ভো গোতম, সব্বং মে যৰক্খেত্তং উদকেন ৰূল়্হন্তি. অথ ভগৰা ‘‘ন, ব্রাহ্মণ, ৰিপন্নে দোমনস্সং, সম্পন্নে চ সোমনস্সং কাতব্বং. কামা হি নাম সম্পজ্জন্তিপি ৰিপজ্জন্তিপী’’তি ৰত্ৰা তস্স ব্রাহ্মণস্স সপ্পাযং ঞত্ৰা ধম্মদেসনাৰসেন ইমং সুত্তমভাসি. তত্থ সঙ্খেপতো পদত্থসম্বন্ধমত্তমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম, ৰিত্থারো পন নিদ্দেসে (মহানি. ১) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. যথা চ ইমস্মিং সুত্তে, এৰং ইতো পরং সব্বসুত্তেসু.
তত্থ কামন্তি মনাপিযরূপাদিতেভূমকধম্মসঙ্খাতং ৰত্থুকামং, কামযমানস্সাতি ইচ্ছমানস্স. তস্স চে তং সমিজ্ঝতীতি তস্স কামযমানস্স সত্তস্স তং কামসঙ্খাতং ৰত্থু সমিজ্ঝতি চে, সচে সো তং লভতীতি ৰুত্তং হোতি. অদ্ধা পীতিমনো হোতীতি একংসং তুট্ঠচিত্তো হোতি. লদ্ধাতি লভিত্ৰা. মচ্চোতি সত্তো. যদিচ্ছতীতি যং ইচ্ছতি.
৭৭৪. তস্স চে কামযানস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স কামে ইচ্ছমানস্স, কামেন ৰা যাযমানস্স. ছন্দজাতস্সাতি জাততণ্হস্স. জন্তুনোতি সত্তস্স. তে কামা পরিহাযন্তীতি তে কামা পরিহাযন্তি চে. সল্লৰিদ্ধোৰ রুপ্পতীতি অথ অযোমযাদিনা সল্লেন ৰিদ্ধো ৰিয পীল়ীযতি.
৭৭৫. ততিযগাথায সঙ্খেপত্থো – যো পন ইমে কামে তত্থ ছন্দরাগৰিক্খম্ভনেন ৰা সমুচ্ছেদেন ৰা অত্তনো পাদেন সপ্পস্স সিরং ইৰ পরিৰজ্জেতি. সো ভিক্খু সব্বং লোকং ৰিসরিত্ৰা ঠিতত্তা লোকে ৰিসত্তিকাসঙ্খাতং তণ্হং সতো হুত্ৰা সমতিৰত্ততীতি.
৭৭৬-৮. ততো পরাসং তিস্সন্নং গাথানং অযং সঙ্খেপত্থো – যো এতং সালিক্খেত্তাদিং খেত্তং ৰা ঘরৰত্থাদিং ৰত্থুং ৰা কহাপণসঙ্খাতং হিরঞ্ঞং ৰা গোঅস্সভেদং গৰাস্সং ৰা ইত্থিসঞ্ঞিকা থিযো ৰা ঞাতিবন্ধৰাদী বন্ধূ ৰা অঞ্ঞে ৰা মনাপিযরূপাদী পুথু কামে অনুগিজ্ঝতি, তং পুগ্গলং অবলসঙ্খাতা কিলেসা বলীযন্তি সহন্তি মদ্দন্তি, সদ্ধাবলাদিৰিরহেন ৰা অবলং তং পুগ্গলং অবলা কিলেসা বলীযন্তি, অবলত্তা বলীযন্তীতি অত্থো. অথ তং কামগিদ্ধং কামে রক্খন্তং পরিযেসন্তঞ্চ সীহাদযো চ পাকটপরিস্সযা কাযদুচ্চরিতাদযো চ অপাকটপরিস্সযা মদ্দন্তি, ততো অপাকটপরিস্সযেহি অভিভূতং তং পুগ্গলং জাতিআদিদুক্খং ভিন্নং নাৰং উদকং ৰিয অন্ৰেতি. তস্মা কাযগতাসতিআদিভাৰনায জন্তু সদা সতো হুত্ৰা ৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৰসেন রূপাদীসু ৰত্থুকামেসু সব্বপ্পকারম্পি কিলেসকামং পরিৰজ্জেন্তো কামানি পরিৰজ্জযে. এৰং তে কামে পহায তপ্পহানকরমগ্গেনেৰ চতুব্বিধম্পি তরে ওঘং তরেয্য তরিতুং সক্কুণেয্য. ততো যথা পুরিসো উদকগরুকং নাৰং সিঞ্চিত্ৰা লহুকায নাৰায অপ্পকসিরেনেৰ পারগূ ভৰেয্য, পারং গচ্ছেয্য, এৰমেৰ অত্তভাৰনাৰং কিলেসূদকগরুকং সিঞ্চিত্ৰা লহুকেন অত্তভাৰেন পারগূ ভৰেয্য, সব্বধম্মপারং নিব্বানং গতো ভৰেয্য, অরহত্তপ্পত্তিযা গচ্ছেয্য চ, অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাতীতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি. দেসনাপরিযোসানে ব্রাহ্মণো চ ব্রাহ্মণী চ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসূতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায কামসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. গুহট্ঠকসুত্তৰণ্ণনা
৭৭৯. সত্তো গুহাযন্তি গুহট্ঠকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰতি কির সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে আযস্মা পিণ্ডোলভারদ্ৰাজো কোসম্বিযং গংঙ্গাতীরে আৰট্টকং নাম উতেনস্স উয্যানং, তত্থ অগমাসি সীতলে পদেসে দিৰাৰিহারং নিসীদিতুকামো. অঞ্ঞদাপি চাযং গচ্ছতেৰ তত্থ পুব্বাসেৰনেন যথা গৰম্পতিত্থেরো তাৰতিংসভৰনন্তি ৰুত্তনযমেতং ৰঙ্গীসসুত্তৰণ্ণনাযং. সো তত্থ গঙ্গাতীরে সীতলে রুক্খমূলে সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা দিৰাৰিহারং নিসীদি. রাজাপি খো উতেনো তং দিৰসংযেৰ উয্যানকীল়িকং গন্ত্ৰা বহুদেৰ দিৰসভাগং নচ্চগীতাদীহি উয্যানে কীল়িত্ৰা পানমদমত্তো একিস্সা ইত্থিযা অঙ্কে সীসং কত্ৰা সযি. সেসিত্থিযো ‘‘সুত্তো রাজা’’তি উট্ঠহিত্ৰা উয্যানে পুপ্ফফলাদীনি গণ্হন্তিযো থেরং দিস্ৰা হিরোত্তপ্পং উপট্ঠাপেত্ৰা ‘‘মা সদ্দং অকত্থা’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং নিৰারেত্ৰা অপ্পসদ্দা উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা থেরং সম্পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসু. থেরো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায তাসং ধম্মং দেসেসি, তা তুট্ঠা ‘‘সাধু সাধূ’’তি ৰত্ৰা সুণন্তি.
রঞ্ঞো সীসং অঙ্কেনাদায নিসিন্নিত্থী ‘‘ইমা মং ওহায কীল়ন্তী’’তি তাসু ইস্সাপকতা ঊরুং চালেত্ৰা রাজানং পবোধেসি. রাজা পটিবুজ্ঝিত্ৰা ইত্থাগারং অপস্সন্তো ‘‘কুহিং ইমা ৰসলিযো’’তি আহ. সা আহ – ‘‘তুম্হেসু অবহুকতা ‘সমণং রমযিস্সামা’তি গতা’’তি. সো কুদ্ধো থেরাভিমুখো অগমাসি. তা ইত্থিযো রাজানং দিস্ৰা একচ্চা উট্ঠহিংসু, একচ্চা ‘‘মহারাজ, পব্বজিতস্স সন্তিকে ধম্মং সুণামা’’তি ন উট্ঠহিংসু. সো তেন ভিয্যোসোমত্তায কুদ্ধো থেরং অৰন্দিত্ৰাৰ ‘‘কিমত্থং আগতোসী’’তি আহ. ‘‘ৰিৰেকত্থং মহারাজা’’তি. সো ‘‘ৰিৰেকত্থায আগতা এৰং ইত্থাগারপরিৰুতা নিসীদন্তী’’তি ৰত্ৰা ‘‘তৰ ৰিৰেকং কথেহী’’তি আহ. থেরো ৰিসারদোপি ৰিৰেককথায ‘‘নাযং অঞ্ঞাতুকামো পুচ্ছতী’’তি তুণ্হী অহোসি. রাজা ‘‘সচে ন কথেসি, তম্বকিপিল্লিকেহি তং খাদাপেস্সামী’’তি অঞ্ঞতরস্মিং অসোকরুক্খে তম্বকিপিল্লিকপুটং গণ্হন্তো অত্তনোৰ উপরি ৰিকিরি. সো সরীরং পুঞ্ছিত্ৰা অঞ্ঞং পুটং গহেত্ৰা থেরাভিমুখো অগমাসি. থেরো ‘‘সচাযং রাজা মযি অপরজ্ঝেয্য, অপাযাভিমুখো ভৰেয্যা’’তি তং অনুকম্পমানো ইদ্ধিযা আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা গতো.
ততো ইত্থিযো আহংসু – ‘‘মহারাজ, অঞ্ঞে রাজানো ঈদিসং পব্বজিতং দিস্ৰা পুপ্ফগন্ধাদীহি পূজেন্তি, ত্ৰং তম্বকিপিল্লিকপুটেন আসাদেতুং আরদ্ধো অহোসি, কুলৰংসং নাসেতুং উট্ঠিতো’’তি. সো অত্তনো দোসং ঞত্ৰা তুণ্হী হুত্ৰা উয্যানপালং পুচ্ছি – ‘‘অঞ্ঞম্পি দিৰসং থেরো ইধাগচ্ছতী’’তি? ‘‘আম, মহারাজা’’তি. তেন হি যদা আগচ্ছতি, তদা মে আরোচেয্যাসীতি. সো একদিৰসং থেরে আগতে আরোচেসি. রাজাপি থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা পাণেহি সরণং গতো অহোসি. তম্বকিপিল্লিকপুটেন আসাদিতদিৰসে পন থেরো আকাসেনাগন্ত্ৰা পুন পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা ভগৰতো গন্ধকুটিযং উম্মুজ্জি. ভগৰাপি খো দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো সীহসেয্যং কপ্পযমানো থেরং দিস্ৰা ‘‘কিং, ভারদ্ৰাজ, অকালে আগতোসী’’তি আহ. থেরো ‘‘আম ভগৰা’’তি ৰত্ৰা সব্বং তং পৰত্তিং আরোচেসি. তং সুত্ৰা ভগৰা ‘‘কিং করিস্সতি তস্স ৰিৰেককথা কামগুণগিদ্ধস্সা’’তি ৰত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন নিপন্নো এৰ থেরস্স ধম্মদেসনত্থং ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ সত্তোতি লগ্গো. গুহাযন্তি কাযে. কাযো হি রাগাদীনং ৰাল়ানং ৰসনোকাসতো ‘‘গুহা’’তি ৰুচ্চতি. বহুনাভিছন্নোতি বহুনা রাগাদিকিলেসজালেন অভিচ্ছন্নো. এতেন অজ্ঝত্তবন্ধনং ৰুত্তং. তিট্ঠন্তি রাগাদিৰসেন তিট্ঠন্তো. নরোতি সত্তো. মোহনস্মিং পগাল়্হোতি মোহনং ৰুচ্চতি কামগুণা. এত্থ হি দেৰমনুস্সা মুয্হন্তি, তেসু অজ্ঝোগাল়্হো হুত্ৰা. এতেন বহিদ্ধাবন্ধনং ৰুত্তং. দূরে ৰিৰেকা হি তথাৰিধো সোতি সো তথারূপো নরো তিৰিধাপি কাযৰিৰেকাদিকা ৰিৰেকা দূরে অনাসন্নে. কিংকারণা? কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযা, যস্মা লোকে কামা সুপ্পহাযা ন হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি.
৭৮০. এৰং পঠমগাথায ‘‘দূরে ৰিৰেকা তথাৰিধো’’তি সাধেত্ৰা পুন তথাৰিধানং সত্তানং ধম্মতং আৰিকরোন্তো ‘‘ইচ্ছানিদানা’’তি গাথমাহ. তত্থ ইচ্ছানিদানাতি তণ্হাহেতুকা. ভৰসাতবদ্ধাতি সুখৰেদনাদিম্হি ভৰসাতে বদ্ধা. তে দুপ্পমুঞ্চাতি তে ভৰসাতৰত্থুভূতা ধম্মা, তে ৰা তত্থ বদ্ধা ইচ্ছানিদানা সত্তা দুপ্পমোচযা. ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি অঞ্ঞেন চ মোচেতুং ন সক্কোন্তি. কারণৰচনং ৰা এতং, তে সত্তা দুপ্পমুঞ্চা. কস্মা? যস্মা অঞ্ঞেন মোচেতব্বা ন হোন্তি. যদি পন মুঞ্চেয্যুং, সকেন থামেন মুঞ্চেয্যুন্তি অযমস্স অত্থো. পচ্ছা পুরে ৰাপি অপেক্খমানাতি অনাগতে অতীতে ৰা কামে অপেক্খমানা. ইমেৰ কামে পুরিমেৰ জপ্পন্তি ইমে ৰা পচ্চুপ্পন্নে কামে পুরিমে ৰা দুৰিধেপি অতীতানাগতে বলৰতণ্হায পত্থযমানা. ইমেসঞ্চ দ্ৰিন্নং পদানং ‘‘তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খা’’তি ইমিনা সহ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো, ইতরথা ‘‘অপেক্খমানা জপ্পং কিং করোন্তি কিং ৰা কতা’’তি ন পঞ্ঞাযেয্যুং.
৭৮১-২. এৰং পঠমগাথায ‘‘দূরে ৰিৰেকা তথাৰিধো’’তি সাধেত্ৰা দুতিযগাথায চ তথাৰিধানং সত্তানং ধম্মতং আৰিকত্ৰা ইদানি নেসং পাপকম্মকরণং আৰিকরোন্তো ‘‘কামেসু গিদ্ধা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – তে সত্তা কামেসু পরিভোগতণ্হায গিদ্ধা পরিযেসনাদিমনুযুত্তত্তা পসুতা সম্মোহমাপন্নত্তা পমূল়্হা অৰগমনতায মচ্ছরিতায বুদ্ধাদীনং ৰচনং অনাদিযনতায চ অৰদানিযা. কাযৰিসমাদিম্হি ৰিসমে নিৰিট্ঠা অন্তকালে মরণদুক্খূপনীতা ‘‘কিংসূ ভৰিস্সাম ইতো চুতাসে’’তি পরিদেৰযন্তীতি. যস্মা এতদেৰ, তস্মা হি সিক্খেথ…পে… মাহু ধীরাতি. তত্থ সিক্খেথাতি তিস্সো সিক্খা আপজ্জেয্য. ইধেৰাতি ইমস্মিংযেৰ সাসনে. সেসমুত্তানমেৰ.
৭৮৩. ইদানি যে তথা ন করোন্তি, তেসং ব্যসনপ্পত্তিং দস্সেন্তো ‘‘পস্সামী’’তি গাথমাহ. তত্থ পস্সামীতি মংসচক্খুআদীহি পেক্খামি. লোকেতি অপাযাদিম্হি. পরিফন্দমানন্তি ইতো চিতো চ ফন্দমানং. পজং ইমন্তি ইমং সত্তকাযং. তণ্হগতন্তি তণ্হায গতং অভিভূতং, নিপাতিতন্তি অধিপ্পাযো. ভৰেসূতি কামভৰাদীসু. হীনা নরাতি হীনকম্মন্তা নরা. মচ্চুমুখে লপন্তীতি অন্তকালে সম্পত্তে মরণমুখে পরিদেৰন্তি. অৰীততণ্হাসেতি অৰিগততণ্হা. ভৰাভৰেসূতি কামভৰাদীসু. অথ ৰা ভৰাভৰেসূতি ভৰভৰেসু, পুনপ্পুনভৰেসূতি ৰুত্তং হোতি.
৭৮৪. ইদানি যস্মা অৰীততণ্হা এৰং ফন্দন্তি চ লপন্তি চ, তস্মা তণ্হাৰিনযে সমাদপেন্তো ‘‘মমাযিতে’’তি গাথমাহ. তত্থ মমাযিতেতি তণ্হাদিট্ঠিমমত্তেহি ‘‘মম’’ন্তি পরিগ্গহিতে ৰত্থুস্মিং. পস্সথাতি সোতারে আলপন্তো আহ. এতম্পীতি এতম্পি আদীনৰং. সেসং পাকটমেৰ.
৭৮৫. এৰমেত্থ পঠমগাথায অস্সাদং, ততো পরাহি চতূহি আদীনৰঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি সউপাযং নিস্সরণং নিস্সরণানিসংসঞ্চ দস্সেতুং সব্বাহি ৰা এতাহি কামানং আদীনৰং ওকারং সংকিলেসঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি নেক্খম্মে আনিসংসং দস্সেতুং ‘‘উভোসু অন্তেসূ’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ উভোসু অন্তেসূতি ফস্সফস্সসমুদযাদীসু দ্ৰীসু পরিচ্ছেদেসু. ৰিনেয্য ছন্দন্তি ছন্দরাগং ৰিনেত্ৰা. ফস্সং পরিঞ্ঞাযাতি চক্খুসম্ফস্সাদিফস্সং, ফস্সানুসারেন ৰা তংসম্পযুত্তে সব্বেপি অরূপধম্মে, তেসং ৰত্থুদ্ৰারারম্মণৰসেন রূপধম্মে চাতি সকলম্পি নামরূপং তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানিত্ৰা. অনানুগিদ্ধোতি রূপাদীসু সব্বধম্মেসু অগিদ্ধো. যদত্তগরহী তদকুব্বমানোতি যং অত্তনা গরহতি, তং অকুরুমানো. নলিপ্পতী দিট্ঠসুতেসু ধীরোতি সো এৰরূপো ধিতিসম্পন্নো ধীরো দিট্ঠেসু চ সুতেসু চ ধম্মেসু দ্ৰিন্নং লেপানং একেনপি লেপেন ন লিপ্পতি. আকাসমিৰ নিরুপলিত্তো অচ্চন্তৰোদানপ্পত্তো হোতি.
৭৮৬. সঞ্ঞং পরিঞ্ঞাতি গাথায পন অযং সঙ্খেপত্থো – ন কেৰলঞ্চ ফস্সমেৰ, অপিচ খো পন কামসঞ্ঞাদিভেদং সঞ্ঞম্পি, সঞ্ঞানুসারেন ৰা পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ নামরূপং তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানিত্ৰা ইমায পটিপদায চতুব্বিধম্পি ৰিতরেয্য ওঘং, ততো সো তিণ্ণোঘো তণ্হাদিট্ঠিপরিগ্গহেসু তণ্হাদিট্ঠিলেপপ্পহানেন নোপলিত্তো খীণাসৰমুনি রাগাদিসল্লানং অব্বূল়্হত্তা অব্বূল়্হসল্লো সতিৰেপুল্লপ্পত্তিযা অপ্পমত্তো চরং, পুব্বভাগে ৰা অপ্পমত্তো চরং তেন অপ্পমাদচারেন অব্বূল়্হসল্লো হুত্ৰা সকপরত্তভাৰাদিভেদং নাসীসতী লোকমিমং পরঞ্চ, অঞ্ঞদত্থু চরিমচিত্তনিরোধা নিরুপাদানো জাতৰেদোৰ পরিনিব্বাতীতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি ধম্মনেত্তিট্ঠপনমেৰ করোন্তো, ন উত্তরিং ইমায দেসনায মগ্গং ৰা ফলং ৰা উপ্পাদেসি খীণাসৰস্স দেসিতত্তাতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায গুহট্ঠকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. দুট্ঠট্ঠকসুত্তৰণ্ণনা
৭৮৭. ৰদন্তি ৰে দুট্ঠমনাপীতি দুট্ঠট্ঠকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? আদিগাথায তাৰ উপ্পত্তি – মুনিসুত্তনযেন ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ উপ্পন্নলাভসক্কারং অসহমানা তিত্থিযা সুন্দরিং পরিব্বাজিকং উয্যোজেসুং. সা কির জনপদকল্যাণী সেতৰত্থপরিব্বাজিকাৰ অহোসি. সা সুন্হাতা সুনিৰত্থা মালাগন্ধৰিলেপনৰিভূসিতা ভগৰতো ধম্মং সুত্ৰা সাৰত্থিৰাসীনং জেতৰনতো নিক্খমনৰেলায সাৰত্থিতো নিক্খমিত্ৰা জেতৰনাভিমুখী গচ্ছতি. মনুস্সেহি চ ‘‘কুহিং গচ্ছসী’’তি পুচ্ছিতা ‘‘সমণং গোতমং সাৰকে চস্স রমযিতুং গচ্ছামী’’তি ৰত্ৰা জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকে ৰিচরিত্ৰা জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকে পিদহিতে নগরং পৰিসিত্ৰা পভাতে পুন জেতৰনং গন্ত্ৰা গন্ধকুটিসমীপে পুপ্ফানি ৰিচিনন্তী ৰিয চরতি. বুদ্ধুপট্ঠানং আগতেহি চ মনুস্সেহি ‘‘কিমত্থং আগতাসী’’তি পুচ্ছিতা যংকিঞ্চিদেৰ ভণতি. এৰং অড্ঢমাসমত্তে ৰীতিক্কন্তে তিত্থিযা তং জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা পরিখাতটে নিক্খিপিত্ৰা পভাতে ‘‘সুন্দরিং ন পস্সামা’’তি কোলাহলং কত্ৰা রঞ্ঞো চ আরোচেত্ৰা তেন অনুঞ্ঞাতা জেতৰনং পৰিসিত্ৰা ৰিচিনন্তা ৰিয তং নিক্খিত্তট্ঠানা উদ্ধরিত্ৰা মঞ্চকং আরোপেত্ৰা নগরং অভিহরিত্ৰা উপক্কোসং অকংসু. সব্বং পাল়িযং (উদা. ৩৮) আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
ভগৰা তং দিৰসং পচ্চূসসমযে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো ‘‘তিত্থিযা অজ্জ অযসং উপ্পাদেস্সন্তী’’তি ঞত্ৰা ‘‘তেসং সদ্দহিত্ৰা মাদিসে চিত্তং পকোপেত্ৰা মহাজনো অপাযাভিমুখো মা অহোসী’’তি গন্ধকুটিদ্ৰারং পিদহিত্ৰা অন্তোগন্ধকুটিযংযেৰ অচ্ছি, ন নগরং পিণ্ডায পাৰিসি. ভিক্খূ পন দ্ৰারং পিদহিতং দিস্ৰা পুব্বসদিসমেৰ পৰিসিংসু. মনুস্সা ভিক্খূ দিস্ৰা নানপ্পকারেহি অক্কোসিংসু. অথ আযস্মা আনন্দো ভগৰতো তং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা ‘‘তিত্থিযেহি, ভন্তে, মহাঅযসো উপ্পাদিতো, ন সক্কা ইধ ৰসিতুং, ৰিপুলো জম্বুদীপো, অঞ্ঞত্থ গচ্ছামা’’তি আহ. তত্থপি অযসে উট্ঠিতে কুহিং গমিস্সসি আনন্দাতি? ‘‘অঞ্ঞং নগরং ভগৰা’’তি. অথ ভগৰা ‘‘আগমেহি, আনন্দ, সত্তাহমেৰাযং সদ্দো ভৰিস্সতি, সত্তাহচ্চযেন যেহি অযসো কতো, তেসংযেৰ উপরি পতিস্সতী’’তি ৰত্ৰা আনন্দত্থেরস্স ধম্মদেসনত্থং ‘‘ৰদন্তি ৰে’’তি ইমং গাথমভাসি.
তত্থ ৰদন্তীতি ভগৰন্তং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ উপৰদন্তি. দুট্ঠমনাপি একে অথোপি ৰে সচ্চমনাতি একচ্চে দুট্ঠচিত্তা, একচ্চে তথসঞ্ঞিনোপি হুত্ৰা, তিত্থিযা দুট্ঠচিত্তা, যে তেসং ৰচনং সুত্ৰা সদ্দহিংসু, তে সচ্চমনাতি অধিপ্পাযো. ৰাদঞ্চ জাতন্তি এতং অক্কোসৰাদং উপ্পন্নং. মুনি নো উপেতীতি অকারকতায চ অকুপ্পনতায চ বুদ্ধমুনি ন উপেতি. তস্মা মুনী নত্থি খিলো কুহিঞ্চীতি তেন কারণেন অযং মুনি রাগাদিখিলেহি নত্থি খিলো কুহিঞ্চীতি ৰেদিতব্বো.
৭৮৮. ইমঞ্চ গাথং ৰত্ৰা ভগৰা আনন্দত্থেরং পুচ্ছি, ‘‘এৰং খুংসেত্ৰা ৰম্ভেত্ৰা ৰুচ্চমানা ভিক্খূ, আনন্দ, কিং ৰদন্তী’’তি. ন কিঞ্চি ভগৰাতি. ‘‘ন, আনন্দ, ‘অহং সীলৰা’তি সব্বত্থ তুণ্হী ভৰিতব্বং, লোকে হি নাভাসমানং জানন্তি মিস্সং বালেহি পণ্ডিত’’ন্তি ৰত্ৰা, ‘‘ভিক্খূ, আনন্দ, তে মনুস্সে এৰং পটিচোদেন্তূ’’তি ধম্মদেসনত্থায ‘‘অভূতৰাদী নিরযং উপেতী’’তি ইমং গাথমভাসি. থেরো তং উগ্গহেত্ৰা ভিক্খূ আহ – ‘‘মনুস্সা তুম্হেহি ইমায গাথায পটিচোদেতব্বা’’তি. ভিক্খূ তথা অকংসু. পণ্ডিতমনুস্সা তুণ্হী অহেসুং. রাজাপি রাজপুরিসে সব্বতো পেসেত্ৰা যেসং ধুত্তানং লঞ্জং দত্ৰা তিত্থিযা তং মারাপেসুং, তে গহেত্ৰা নিগ্গয্হ তং পৰত্তিং ঞত্ৰা তিত্থিযে পরিভাসি. মনুস্সাপি তিত্থিযে দিস্ৰা লেড্ডুনা পহরন্তি, পংসুনা ওকিরন্তি ‘‘ভগৰতো অযসং উপ্পাদেসু’’ন্তি. আনন্দত্থেরো তং দিস্ৰা ভগৰতো আরোচেসি, ভগৰা থেরস্স ইমং গাথমভাসি ‘‘সকঞ্হি দিট্ঠিং…পে… ৰদেয্যা’’তি.
তস্সত্থো – যাযং দিট্ঠি তিত্থিযজনস্স ‘‘সুন্দরিং মারেত্ৰা সমণানং সক্যপুত্তিযানং অৰণ্ণং পকাসেত্ৰা এতেনুপাযেন লদ্ধং সক্কারং সাদিযিস্সামা’’তি, সো তং দিট্ঠিং কথং অতিক্কমেয্য, অথ খো সো অযসো তমেৰ তিত্থিযজনং পচ্চাগতো তং দিট্ঠিং অচ্চেতুং অসক্কোন্তং. যো ৰা সস্সতাদিৰাদী, সোপি সকং দিট্ঠিং কথং অচ্চযেয্য তেন দিট্ঠিচ্ছন্দেন অনুনীতো তায চ দিট্ঠিরুচিযা নিৰিট্ঠো, অপিচ খো পন সযং সমত্তানি পকুব্বমানো অত্তনাৰ পরিপুণ্ণানি তানি দিট্ঠিগতানি করোন্তো যথা জানেয্য, তথেৰ ৰদেয্যাতি.
৭৮৯. অথ রাজা সত্তাহচ্চযেন তং কুণপং ছড্ডাপেত্ৰা সাযন্হসমযং ৰিহারং গন্ত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা আহ – ‘‘ননু, ভন্তে, ঈদিসে অযসে উপ্পন্নে ময্হম্পি আরোচেতব্বং সিযা’’তি. এৰং ৰুত্তে ভগৰা, ‘‘ন, মহারাজ, ‘অহং সীলৰা গুণসম্পন্নো’তি পরেসং আরোচেতুং অরিযানং পতিরূপ’’ন্তি ৰত্ৰা তস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযং ‘‘যো অত্তনো সীলৰতানী’’তি অৰসেসগাথাযো অভাসি.
তত্থ সীলৰতানীতি পাতিমোক্খাদীনি সীলানি আরঞ্ঞিকাদীনি ধুতঙ্গৰতানি চ. অনানুপুট্ঠোতি অপুচ্ছিতো. পাৰাতি ৰদতি. অনরিযধম্মং কুসলা তমাহু, যো আতুমানং সযমেৰ পাৰাতি যো এৰং অত্তানং সযমেৰ ৰদতি, তস্স তং ৰাদং ‘‘অনরিযধম্মো এসো’’তি কুসলা এৰং কথেন্তি.
৭৯০. সন্তোতি রাগাদিকিলেসৰূপসমেন সন্তো, তথা অভিনিব্বুতত্তো. ইতিহন্তি সীলেসু অকত্থমানোতি ‘‘অহমস্মি সীলসম্পন্নো’’তিআদিনা নযেন ইতি সীলেসু অকত্থমানো, সীলনিমিত্তং অত্তূপনাযিকং ৰাচং অভাসমানোতি ৰুত্তং হোতি. তমরিযধম্মং কুসলা ৰদন্তীতি তস্স তং অকত্থনং ‘‘অরিযধম্মো এসো’’তি বুদ্ধাদযো খন্ধাদিকুসলা ৰদন্তি. যস্সুস্সদা নত্থি কুহিঞ্চি লোকেতি যস্স খীণাসৰস্স রাগাদযো সত্ত উস্সদা কুহিঞ্চি লোকে নত্থি, তস্স তং অকত্থনং ‘‘অরিযধম্মো এসো’’তি এৰং কুসলা ৰদন্তীতি সম্বন্ধো.
৭৯১. এৰং খীণাসৰপটিপত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি দিট্ঠিগতিকানং তিত্থিযানং পটিপত্তিং রঞ্ঞো দস্সেন্তো আহ – ‘‘পকপ্পিতা সঙ্খতা’’তি. তত্থ পকপ্পিতাতি পরিকপ্পিতা. সঙ্খতাতি পচ্চযাভিসঙ্খতা. যস্সাতি যস্স কস্সচি দিট্ঠিগতিকস্স. ধম্মাতি দিট্ঠিযো. পুরক্খতাতি পুরতো কতা. সন্তীতি সংৰিজ্জন্তি. অৰীৰদাতাতি অৰোদাতা. যদত্তনি পস্সতি আনিসংসং, তং নিস্সিতো কুপ্পপটিচ্চসন্তিন্তি যস্সেতে দিট্ঠিধম্মা পুরক্খতা অৰোদাতা সন্তি, সো এৰংৰিধো যস্মা অত্তনি তস্সা দিট্ঠিযা দিট্ঠিধম্মিকঞ্চ সক্কারাদিং, সম্পরাযিকঞ্চ গতিৰিসেসাদিং আনিসংসং পস্সতি, তস্মা তঞ্চ আনিসংসং, তঞ্চ কুপ্পতায চ পটিচ্চসমুপ্পন্নতায চ সম্মুতিসন্তিতায চ কুপ্পপটিচ্চসন্তিসঙ্খাতং দিট্ঠিং নিস্সিতোৰ হোতি, সো তন্নিস্সিতত্তা অত্তানং ৰা উক্কংসেয্য পরে ৰা ৰম্ভেয্য অভূতেহিপি গুণদোসেহি.
৭৯২. এৰং নিস্সিতেন চ দিট্ঠীনিৰেসা…পে… আদিযতী চ ধম্মন্তি. তত্থ দিট্ঠীনিৰেসাতি ইদংসচ্চাভিনিৰেসসঙ্খাতানি দিট্ঠিনিৰেসনানি. ন হি স্ৰাতিৰত্তাতি সুখেন অতিৰত্তিতব্বা ন হোন্তি. ধম্মেসু নিচ্ছেয্য সমুগ্গহীতন্তি দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিধম্মেসু তং তং সমুগ্গহিতং অভিনিৰিট্ঠং ধম্মং নিচ্ছিনিত্ৰা পৰত্তত্তা দিট্ঠিনিৰেসা ন হি স্ৰাতিৰত্তাতি ৰুত্তং হোতি. তস্মা নরো তেসু নিৰেসনেসু, নিরস্সতী আদিযতী চ ধম্মন্তি যস্মা ন হি স্ৰাতিৰত্তা, তস্মা নরো তেসুযেৰ দিট্ঠিনিৰেসনেসু অজসীলগোসীলকুক্কুরসীলপঞ্চাতপমরুপ্পপাতউক্কুটিকপ্পধানকণ্টকাপস্সযাদিভেদং সত্থারধম্মক্খানগণাদিভেদঞ্চ তং তং ধম্মং নিরস্সতি চ আদিযতি চ জহতি চ গণ্হাতি চ ৰনমক্কটো ৰিয তং তং সাখন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং নিরস্সন্তো চ আদিযন্তো চ অনৰট্ঠিতচিত্তত্তা অসন্তেহিপি গুণদোসেহি অত্তনো ৰা পরস্স ৰা যসাযসং উপ্পাদেয্য.
৭৯৩. যো পনাযং সব্বদিট্ঠিগতাদিদোসধুননায পঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা ধোনো, তস্স ধোনস্স হি…পে… অনূপযো সো. কিং ৰুত্তং হোতি? ধোনধম্মসমন্নাগমা ধোনস্স ধুতসব্বপাপস্স অরহতো কত্থচি লোকে তেসু তেসু ভৰেসু পকপ্পিতা দিট্ঠি নত্থি, সো তস্সা দিট্ঠিযা অভাৰেন, যায চ অত্তনা কতং পাপকম্মং পটিচ্ছাদেন্তা তিত্থিযা মাযায মানেন ৰা এতং অগতিং গচ্ছন্তি, তম্পি মাযঞ্চ মানঞ্চ পহায ধোনো রাগাদীনং দোসানং কেন গচ্ছেয্য, দিট্ঠধম্মে সম্পরাযে ৰা নিরযাদীসু গতিৰিসেসেসু কেন সঙ্খং গচ্ছেয্য, অনূপযো সো, সো হি তণ্হাদিট্ঠিউপযানং দ্ৰিন্নং অভাৰেন অনূপযোতি.
৭৯৪. যো পন তেসং দ্ৰিন্নং ভাৰেন উপযো হোতি, সো উপযো হি…পে… দিট্ঠিমিধেৰ সব্বন্তি. তত্থ উপযোতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সিতো. ধম্মেসু উপেতি ৰাদন্তি ‘‘রত্তো’’তি ৰা ‘‘দুট্ঠো’’তি ৰা এৰং তেসু তেসু ধম্মেসু উপেতি ৰাদং. অনূপযং কেন কথং ৰদেয্যাতি তণ্হাদিট্ঠিপহানেন অনূপযং খীণাসৰং কেন রাগেন ৰা দোসেন ৰা কথং ‘‘রত্তো’’তি ৰা ‘‘দুট্ঠো’’তি ৰা ৰদেয্য, এৰং অনুপৰজ্জো চ সো কিং তিত্থিযা ৰিয কতপটিচ্ছাদকো ভৰিস্সতীতি অধিপ্পাযো. অত্তা নিরত্তা ন হি তস্স অত্থীতি তস্স হি অত্তদিট্ঠি ৰা উচ্ছেদদিট্ঠি ৰা নত্থি, গহণং মুঞ্চনং ৰাপি অত্তনিরত্তসঞ্ঞিতং নত্থি. কিংকারণা নত্থীতি চে? অধোসি সো দিট্ঠিমিধেৰ সব্বং, যস্মা সো ইধেৰ অত্তভাৰে ঞাণৰাতেন সব্বং দিট্ঠিগতং অধোসি, পজহি, ৰিনোদেসীতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি. তং সুত্ৰা রাজা অত্তমনো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পক্কামীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায দুট্ঠট্ঠকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সুদ্ধট্ঠকসুত্তৰণ্ণনা
৭৯৫. পস্সামি সুদ্ধন্তি সুদ্ধট্ঠকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অতীতে কির কস্সপস্স ভগৰতো কালে বারাণসিৰাসী অঞ্ঞতরো কুটুম্বিকো পঞ্চহি সকটসতেহি পচ্চন্তজনপদং অগমাসি ভণ্ডগ্গহণত্থং. তত্থ ৰনচরকেন সদ্ধিং মিত্তং কত্ৰা তস্স পণ্ণাকারং দত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘কচ্চি, তে সম্ম, চন্দনসারং দিট্ঠপুব্ব’’ন্তি? ‘‘আম সামী’’তি চ ৰুত্তে তেনেৰ সদ্ধিং চন্দনৰনং পৰিসিত্ৰা সব্বসকটানি চন্দনসারস্স পূরেত্ৰা তম্পি ৰনচরকং ‘‘যদা, সম্ম, বারাণসিং আগচ্ছসি, তদা চন্দনসারং গহেত্ৰা আগচ্ছেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা বারাণসিংযেৰ অগমাসি. অথাপরেন সমযেন সোপি ৰনচরকো চন্দনসারং গহেত্ৰা তস্স ঘরং অগমাসি. সো তং দিস্ৰা সব্বং পটিসন্থারং কত্ৰা সাযন্হসমযে চন্দনসারং পিসাপেত্ৰা সমুগ্গং পূরেত্ৰা ‘‘গচ্ছ, সম্ম, ন্হাযিত্ৰা আগচ্ছা’’তি অত্তনো পুরিসেন সদ্ধিং ন্হানতিত্থং পেসেসি. তেন চ সমযেন বারাণসিযং উস্সৰো হোতি. অথ বারাণসিৰাসিনো পাতোৰ দানং দত্ৰা সাযং সুদ্ধৰত্থনিৰত্থা মালাগন্ধাদীনি গহেত্ৰা কস্সপস্স ভগৰতো মহাচেতিযং ৰন্দিতুং গচ্ছন্তি. সো ৰনচরকো তে দিস্ৰা ‘‘মহাজনো কুহিং গচ্ছতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ৰিহারং চেতিযৰন্দনত্থাযা’’তি চ সুত্ৰা সযম্পি অগমাসি. তত্থ মনুস্সে হরিতালমনোসিলাদীহি নানপ্পকারেহি চেতিযে পূজং করোন্তে দিস্ৰা কিঞ্চি চিত্রং কাতুং অজানন্তো তং চন্দনং গহেত্ৰা মহাচেতিযে সুৰণ্ণিট্ঠকানং. উপরি কংসপাতিমত্তং মণ্ডলং অকাসি. অথ তত্থ সূরিযুগ্গমনৰেলাযং সূরিযরস্মিযো উট্ঠহিংসু. সো তং দিস্ৰা পসীদি, পত্থনঞ্চ অকাসি ‘‘যত্থ যত্থ নিব্বত্তামি, ঈদিসা মে রস্মিযো উরে উট্ঠহন্তূ’’তি. সো কালং কত্ৰা তাৰতিংসেসু নিব্বত্তি. তস্স উরে রস্মিযো উট্ঠহিংসু, চন্দমণ্ডলং ৰিযস্স উরমণ্ডলং ৰিরোচতি, ‘‘চন্দাভো দেৰপুত্তো’’ত্ৰেৰ চ নং সঞ্জানিংসু.
সো তায সম্পত্তিযা ছসু দেৰলোকেসু অনুলোমপটিলোমতো একং বুদ্ধন্তরং খেপেত্ৰা অম্হাকং ভগৰতি উপ্পন্নে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি, তথেৰস্স উরে চন্দমণ্ডলসদিসং রস্মিমণ্ডলং অহোসি. নামকরণদিৰসে চস্স মঙ্গলং কত্ৰা ব্রাহ্মণা তং মণ্ডলং দিস্ৰা ‘‘ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণো অযং কুমারো’’তি ৰিম্হিতা ‘‘চন্দাভো’’ ত্ৰেৰ নামং অকংসু. তং ৰযপ্পত্তং ব্রাহ্মণা গহেত্ৰা অলঙ্করিত্ৰা রত্তকঞ্চুকং পারুপাপেত্ৰা রথে আরোপেত্ৰা ‘‘মহাব্রহ্মা অয’’ন্তি পূজেত্ৰা ‘‘যো চন্দাভং পস্সতি, সো যসধনাদীনি লভতি, সম্পরাযঞ্চ সগ্গং গচ্ছতী’’তি উগ্ঘোসেন্তা গামনিগমরাজধানীসু আহিণ্ডন্তি. গতগতট্ঠানে মনুস্সা ‘‘এস কির ভো চন্দাভো নাম, যো এতং পস্সতি, সো যসধনসগ্গাদীনি লভতী’’তি উপরূপরি আগচ্ছন্তি, সকলজম্বুদীপো চলি. ব্রাহ্মণা তুচ্ছহত্থকানং আগতানং ন দস্সেন্তি, সতং ৰা সহস্সং ৰা গহেত্ৰা আগতানমেৰ দস্সেন্তি. এৰং চন্দাভং গহেত্ৰা অনুৰিচরন্তা ব্রাহ্মণা কমেন সাৰত্থিং অনুপ্পত্তা.
তেন চ সমযেন ভগৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং আগন্ত্ৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে বহুজনহিতায ধম্মং দেসেন্তো. অথ চন্দাভো সাৰত্থিং পত্ৰা সমুদ্দপক্খন্তকুন্নদী ৰিয অপাকটো অহোসি, চন্দাভোতি ভণন্তোপি নত্থি. সো সাযন্হসমযে মহাজনকাযং মালাগন্ধাদীনি আদায জেতৰনাভিমুখং গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘কুহিং গচ্ছথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, সো বহুজনহিতায ধম্মং দেসেতি, তং সোতুং জেতৰনং গচ্ছামা’’তি চ তেসং ৰচনং সুত্ৰা সোপি ব্রাহ্মণগণপরিৰুতো তত্থেৰ অগমাসি. ভগৰা চ তস্মিং সমযে ধম্মসভাযং ৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নোৰ হোতি. চন্দাভো ভগৰন্তং উপসঙ্কম্ম মধুরপটিসন্থারং কত্ৰা একমন্তং নিসীদি, তাৰদেৰ চস্স সো আলোকো অন্তরহিতো. বুদ্ধালোকস্স হি সমীপে অসীতিহত্থব্ভন্তরে অঞ্ঞো আলোকো নাভিভোতি. সো ‘‘আলোকো মে নট্ঠো’’তি নিসীদিত্ৰাৰ উট্ঠাসি, উট্ঠহিত্ৰা চ গন্তুমারদ্ধো. অথ নং অঞ্ঞতরো পুরিসো আহ – ‘‘কিং ভো চন্দাভ, সমণস্স গোতমস্স ভীতো গচ্ছসী’’তি. নাহং ভীতো গচ্ছামি, অপিচ মে ইমস্স তেজেন আলোকো ন সম্পজ্জতীতি পুনদেৰ ভগৰতো পুরতো নিসীদিত্ৰা পাদতলা পট্ঠায যাৰ কেসগ্গা রূপরংসিলক্খণাদিসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘মহেসক্খো সমণো গোতমো, মম উরে অপ্পমত্তকো আলোকো উট্ঠিতো, তাৰতকেনপি মং গহেত্ৰা ব্রাহ্মণা সকলজম্বুদীপং ৰিচরন্তি. এৰং ৰরলক্খণসম্পত্তিসমন্নাগতস্স সমণস্স গোতমস্স নেৰ মানো উপ্পন্নো, অদ্ধা অযং অনোমগুণসমন্নাগতো ভৰিস্সতি সত্থা দেৰমনুস্সান’’ন্তি অতিৰিয পসন্নচিত্তো ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. ভগৰা অঞ্ঞতরং থেরং আণাপেসি – ‘‘পব্বাজেহি ন’’ন্তি. সো তং পব্বাজেত্ৰা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খি. সো ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা ন চিরেনেৰ অরহত্তং পত্ৰা ‘‘চন্দাভত্থেরো’’তি ৰিস্সুতো অহোসি. তং আরব্ভ ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘কিং নু খো, আৰুসো, যে চন্দাভং অদ্দসংসু. তে যসং ৰা ধনং ৰা লভিংসু, সগ্গং ৰা গচ্ছিংসু, ৰিসুদ্ধিং ৰা পাপুণিংসু তেন চক্খুদ্ৰারিকরূপদস্সনেনা’’তি. ভগৰা তস্সং অট্ঠুপ্পত্তিযং ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ পঠমগাথায তাৰত্থো – ন, ভিক্খৰে, এৰরূপেন দস্সনেন সুদ্ধি হোতি. অপিচ খো কিলেসমলিনত্তা অসুদ্ধং, কিলেসরোগানং অৰিগমা সরোগমেৰ চন্দাভং ব্রাহ্মণং অঞ্ঞং ৰা এৰরূপং দিস্ৰা দিট্ঠিগতিকো বালো অভিজানাতি ‘‘পস্সামি সুদ্ধং পরমং অরোগং, তেন চ দিট্ঠিসঙ্খাতেন দস্সনেন সংসুদ্ধি নরস্স হোতী’’তি, সো এৰং অভিজানন্তো তং দস্সনং ‘‘পরম’’ন্তি ঞত্ৰা তস্মিং দস্সনে সুদ্ধানুপস্সী সমানো তং দস্সনং ‘‘মগ্গঞাণ’’ন্তি পচ্চেতি. তং পন মগ্গঞাণং ন হোতি. তেনাহ – ‘‘দিট্ঠেন চে সুদ্ধী’’তি দুতিযগাথং.
৭৯৬. তস্সত্থো – তেন রূপদস্সনসঙ্খাতেন দিট্ঠেন যদি কিলেসসুদ্ধি নরস্স হোতি. তেন ৰা ঞাণেন সো যদি জাতিআদিদুক্খং পজহাতি. এৰং সন্তে অরিযমগ্গতো অঞ্ঞেন অসুদ্ধিমগ্গেনেৰ সো সুজ্ঝতি, রাগাদীহি উপধীহি সউপধিকো এৰ সমানো সুজ্ঝতীতি আপন্নং হোতি, ন চ এৰংৰিধো সুজ্ঝতি. তস্মা দিট্ঠী হি নং পাৰ তথা ৰদানং, সা নং দিট্ঠিযেৰ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকো অয’’ন্তি কথেতি দিট্ঠিঅনুরূপং ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিনা নযেন তথা তথা ৰদন্তি.
৭৯৭. ন ব্রাহ্মণোতি ততিযগাথা. তস্সত্থো – যো পন বাহিতপাপত্তা ব্রাহ্মণো হোতি, সো মগ্গেন অধিগতাসৰক্খযো খীণাসৰব্রাহ্মণো অরিযমগ্গঞাণতো অঞ্ঞেন অভিমঙ্গলসম্মতরূপসঙ্খাতে দিট্ঠে তথাৰিধসদ্দসঙ্খাতে সুতে অৰীতিক্কমসঙ্খাতে সীলে হত্থিৰতাদিভেদে ৰতে পথৰিআদিভেদে মুতে চ উপ্পন্নেন মিচ্ছাঞাণেন সুদ্ধিং ন আহ. সেসমস্স ব্রাহ্মণস্স ৰণ্ণভণনত্থং ৰুত্তং. সো হি তেধাতুকপুঞ্ঞে সব্বস্মিঞ্চ পাপে অনূপলিত্তো, তস্স পহীনত্তা অত্তদিট্ঠিযা যস্স কস্সচি ৰা গহণস্স পহীনত্তা অত্তঞ্জহো, পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং অকরণতো নযিধ পকুব্বমানোতি ৰুচ্চতি. তস্মা নং এৰং পসংসন্তো আহ. সব্বস্সেৰ চস্স পুরিমপাদেন সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো – পুঞ্ঞে চ পাপে চ অনূপলিত্তো, অত্তঞ্জহো নযিধ পকুব্বমানো, ন ব্রাহ্মণো অঞ্ঞতো সুদ্ধিমাহাতি.
৭৯৮. এৰং ন ব্রাহ্মণো অঞ্ঞতো সুদ্ধিমাহাতি ৰত্ৰা ইদানি যে দিট্ঠিগতিকা অঞ্ঞতো সুদ্ধিং ব্রুৰন্তি, তেসং তস্সা দিট্ঠিযা অনিব্বাহকভাৰং দস্সেন্তো ‘‘পুরিমং পহাযা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – তে হি অঞ্ঞতো সুদ্ধিৰাদা সমানাপি যস্সা দিট্ঠিযা অপ্পহীনত্তা গহণমুঞ্চনং হোতি. তায পুরিমং সত্থারাদিং পহায অপরং নিস্সিতা এজাসঙ্খাতায তণ্হায অনুগতা অভিভূতা রাগাদিভেদং ন তরন্তি সঙ্গং, তঞ্চ অতরন্তা তং তং ধম্মং উগ্গণ্হন্তি চ নিরস্সজন্তি চ মক্কটোৰ সাখন্তি.
৭৯৯. পঞ্চমগাথায সম্বন্ধো – যো চ সো ‘‘দিট্ঠী হি নং পাৰ তথা ৰদান’’ন্তি ৰুত্তো, সো সযং সমাদাযাতি. তত্থ সযন্তি সামং. সমাদাযাতি গহেত্ৰা. ৰতানীতি হত্থিৰতাদীনি. উচ্চাৰচন্তি অপরাপরং হীনপণীতং ৰা সত্থারতো সত্থারাদিং. সঞ্ঞসত্তোতি কামসঞ্ঞাদীসু লগ্গো. ৰিদ্ৰা চ ৰেদেহি সমেচ্চ ধম্মন্তি পরমত্থৰিদ্ৰা চ অরহা চতূহি মগ্গঞাণৰেদেহি চতুসচ্চধম্মং অভিসমেচ্চাতি. সেসং পাকটমেৰ.
৮০০. স সব্বধম্মেসু ৰিসেনিভূতো, যং কিঞ্চি দিট্ঠংৰ সুতং মুতং ৰাতি সোভূরিপঞ্ঞো খীণাসৰো যং কিঞ্চি দিট্ঠং ৰা সুতং ৰা মুতং ৰা তেসু সব্বধম্মেসু মারসেনং ৰিনাসেত্ৰা ঠিতভাৰেন ৰিসেনিভূতো. তমেৰদস্সিন্তি তং এৰং ৰিসুদ্ধদস্সিং. ৰিৰটং চরন্তন্তিতণ্হচ্ছদনাদিৰিগমেন ৰিৰটং হুত্ৰা চরন্তং. কেনীধ লোকস্মিং ৰিকপ্পযেয্যাতি কেন ইধ লোকে তণ্হাকপ্পেন ৰা দিট্ঠিকপ্পেন ৰা কোচি ৰিকপ্পেয্য, তেসং ৰা পহীনত্তা রাগাদিনা পুব্বে ৰুত্তেনাতি.
৮০১. ন কপ্পযন্তীতি গাথায সম্বন্ধো অত্থো চ – কিঞ্চ ভিয্যো? তে হি তাদিসা সন্তো দ্ৰিন্নং কপ্পানং পুরেক্খারানঞ্চ কেনচি ন কপ্পযন্তি ন পুরেক্খরোন্তি, পরমত্থঅচ্চন্তসুদ্ধিঅধিগতত্তা অনচ্চন্তসুদ্ধিংযেৰ অকিরিযসস্সতদিট্ঠিং অচ্চন্ত সুদ্ধীতি ন তে ৰদন্তি. আদানগন্থং গথিতং ৰিসজ্জাতি চতুব্বিধম্পি রূপাদীনং আদাযকত্তা আদানগন্থং অত্তনো চিত্তসন্তানে গথিতং বদ্ধং অরিযমগ্গসত্থেন ৰিসজ্জ ছিন্দিত্ৰা. সেসং পাকটমেৰ.
৮০২. সীমাতিগোতি গাথা একপুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ৰুত্তা. পুব্বসদিসো এৰ পনস্সা সম্বন্ধো, সো এৰং অত্থৰণ্ণনায সদ্ধিং ৰেদিতব্বো – কিঞ্চ ভিয্যো সো ঈদিসো ভূরিপঞ্ঞো চতুন্নং কিলেসসীমানং অতীতত্তা সীমাতিগো বাহিতপাপত্তা চ ব্রাহ্মণো, ইত্থম্ভূতস্স চ তস্স নত্থি পরচিত্তপুব্বেনিৰাসঞাণেহি ঞত্ৰা ৰা মংসচক্খুদিব্বচক্খূহি দিস্ৰা ৰা কিঞ্চি সমুগ্গহীতং, অভিনিৰিট্ঠন্তি ৰুত্তং হোতি. সো চ কামরাগাভাৰতো ন রাগরাগী, রূপারূপরাগাভাৰতো ন ৰিরাগরত্তো. যতো এৰংৰিধস্স ‘‘ইদং পর’’ন্তি কিঞ্চি ইধ উগ্গহিতং নত্থীতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায সুদ্ধট্ঠকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পরমট্ঠকসুত্তৰণ্ণনা
৮০৩. পরমন্তি দিট্ঠীসূতি পরমট্ঠকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰতি কির সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে নানাতিত্থিযা সন্নিপতিত্ৰা অত্তনো অত্তনো দিট্ঠিং দীপেন্তা ‘‘ইদং পরমং, ইদং পরম’’ন্তি কলহং কত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা সম্বহুলে জচ্চন্ধে সন্নিপাতাপেত্ৰা ‘‘ইমেসং হত্থিং দস্সেথা’’তি আণাপেসি. রাজপুরিসা অন্ধে সন্নিপাতাপেত্ৰা হত্থিং পুরতো সযাপেত্ৰা ‘‘পস্সথা’’তি আহংসু. তে হত্থিস্স একমেকং অঙ্গং পরামসিংসু. ততো রঞ্ঞা ‘‘কীদিসো, ভণে, হত্থী’’তি পুট্ঠো যো সোণ্ডং পরামসি, সো ‘‘সেয্যথাপি, মহারাজ, নঙ্গলীসা’’তি ভণি. যে দন্তাদীনি পরামসিংসু, তে ইতরং ‘‘মা ভো রঞ্ঞো পুরতো মুসা ভণী’’তি পরিভাসিত্ৰা ‘‘সেয্যথাপি, মহারাজ, ভিত্তিখিলো’’তিআদীনি আহংসু. রাজা তং সব্বং সুত্ৰা ‘‘ঈদিসো তুম্হাকং সমযো’’তি তিত্থিযে উয্যোজেসি. অঞ্ঞতরো পিণ্ডচারিকো তং পৰত্তিং ঞত্ৰা ভগৰতো আরোচেসি. ভগৰা তস্সং অট্ঠুপ্পত্তিযং ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ‘‘যথা, ভিক্খৰে, জচ্চন্ধা হত্থিং অজানন্তা তং তং অঙ্গং পরামসিত্ৰা ৰিৰদিংসু, এৰং তিত্থিযা ৰিমোক্খন্তিকধম্মং অজানন্তা তং তং দিট্ঠিং পরামসিত্ৰা ৰিৰদন্তী’’তি ৰত্ৰা ধম্মদেসনত্থং ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ পরমন্তি দিট্ঠীসু পরিব্বসানোতি ‘‘ইদং পরম’’ন্তি গহেত্ৰা সকায সকায দিট্ঠিযা ৰসমানো. যদুত্তরি কুরুতেতি যং অত্তনো সত্থারাদিং সেট্ঠং করোতি. হীনাতি অঞ্ঞে ততো সব্বমাহাতি তং অত্তনো সত্থারাদিং ঠপেত্ৰা ততো অঞ্ঞে সব্বে ‘‘হীনা ইমে’’তি আহ. তস্মা ৰিৰাদানি অৰীতিৰত্তোতি তেন কারণেন সো দিট্ঠিকলহে অৰীতিৰত্তোৰ হোতি.
৮০৪. দুতিযগাথায অত্থো – এৰং অৰীতিৰত্তো চ যং দিট্ঠে সুতে সীলৰতে মুতেতি এতেসু ৰত্থূসু উপ্পন্নদিট্ঠিসঙ্খাতে অত্তনি পুব্বে ৰুত্তপ্পকারং আনিসংসং পস্সতি. তদেৰ সো তত্থ সকায দিট্ঠিযা আনিসংসং ‘‘ইদং সেট্ঠ’’ন্তি অভিনিৰিসিত্ৰা অঞ্ঞং সব্বং পরসত্থারাদিকং নিহীনতো পস্সতি.
৮০৫. ততিযগাথায অত্থো – এৰং পস্সতো চস্স যং অত্তনো সত্থারাদিং নিস্সিতো অঞ্ঞং পরসত্থারাদিং হীনং পস্সতি তং পন দস্সনং গন্থমেৰ কুসলা ৰদন্তি, বন্ধনন্তি ৰুত্তং হোতি. যস্মা এতদেৰ, তস্মা হি দিট্ঠংৰ সুতং মুতং ৰা সীলব্বতং ভিক্খু ন নিস্সযেয্য, নাভিনিৰেসেয্যাতি ৰুত্তং হোতি.
৮০৬. চতুত্থগাথায অত্থো – ন কেৰলং দিট্ঠসুতাদিং ন নিস্সযেয্য, অপিচ খো পন অসঞ্জাতং উপরূপরি দিট্ঠিম্পি লোকস্মিং ন কপ্পযেয্য, ন জনেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. কীদিসং? ঞাণেন ৰা সীলৰতেন ৰাপি, সমাপত্তিঞাণাদিনা ঞাণেন ৰা সীলৰতেন ৰা যা কপ্পিযতি, এতং দিট্ঠিং ন কপ্পেয্য. ন কেৰলঞ্চ দিট্ঠিং ন কপ্পযেয্য, অপিচ খো পন মানেনপি জাতিআদীহি ৰত্থূহি সমোতি অত্তানমনূপনেয্য, হীনো ন মঞ্ঞেথ ৰিসেসি ৰাপীতি.
৮০৭. পঞ্চমগাথায অত্থো – এৰঞ্হি দিট্ঠিং অকপ্পেন্তো অমঞ্ঞমানো চ অত্তং পহায অনুপাদিযানো ইধ ৰা যং পুব্বে গহিতং, তং পহায অপরং অগ্গণ্হন্তো তস্মিম্পি ৰুত্তপ্পকারে ঞাণে দুৰিধং নিস্সযং নো করোতি. অকরোন্তো চ স ৰে ৰিযত্তেসু নানাদিট্ঠিৰসেন ভিন্নেসু সত্তেসু ন ৰগ্গসারী ছন্দাদিৰসেন অগচ্ছনধম্মো হুত্ৰা দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠীসু কিঞ্চিপি দিট্ঠিং ন পচ্চেতি, ন পচ্চাগচ্ছতীতি ৰুত্তং হোতি.
৮০৮-১০. ইদানি যো সো ইমায গাথায ৰুত্তো খীণাসৰো, তস্স ৰণ্ণভণনত্থং ‘‘যস্সূভযন্তে’’তিআদিকা তিস্সো গাথাযো আহ. তত্থ উভযন্তেতি পুব্বে ৰুত্তফস্সাদিভেদে. পণিধীতি তণ্হা. ভৰাভৰাযাতি পুনপ্পুনভৰায. ইধ ৰা হুরং ৰাতি সকত্তভাৰাদিভেদে ইধ ৰা পরত্তভাৰাদিভেদে পরত্থ ৰা. দিট্ঠে ৰাতি দিট্ঠসুদ্ধিযা ৰা. এস নযো সুতাদীসু. সঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসমুট্ঠাপিকা দিট্ঠি. ধম্মাপি তেসং ন পটিচ্ছিতাসেতি দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতধম্মাপি তেসং ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি এৰং ন পটিচ্ছিতা. পারঙ্গতো ন পচ্চেতি তাদীতি নিব্বানপারং গতো তেন তেন মগ্গেন পহীনে কিলেসে পুন নাগচ্ছতি, পঞ্চহি চ আকারেহি তাদী হোতীতি. সেসং পাকটমেৰাতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পরমট্ঠকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. জরাসুত্তৰণ্ণনা
৮১১. অপ্পং ৰত জীৰিতন্তি জরাসুত্তং. কা উপ্পত্তি? একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰস্সং ৰসিত্ৰা যানি তানি বুদ্ধানং সরীরারোগ্যসম্পাদনং অনুপ্পন্নসিক্খাপদপঞ্ঞাপনং ৰেনেয্যদমনং তথারূপায অট্ঠুপ্পত্তিযা জাতকাদিকথনন্তিআদীনি জনপদচারিকানিমিত্তানি, তানি সমৰেক্খিত্ৰা জনপদচারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো সাযং সাকেতং অনুপ্পত্তো অঞ্জনৰনং পাৰিসি. সাকেতৰাসিনো সুত্ৰা ‘‘অকালো ইদানি ভগৰন্তং দস্সনাযা’’তি ৰিভাতায রত্তিযা মালাগন্ধাদীনি গহেত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং গন্ত্ৰা পূজনৰন্দনসম্মোদনাদীনি কত্ৰা পরিৰারেত্ৰা অট্ঠংসু যাৰ ভগৰতো গামপ্পৰেসনৰেলা, অথ ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো পিণ্ডায পাৰিসি. তং অঞ্ঞতরো সাকেতকো ব্রাহ্মণমহাসালো নগরা নিক্খন্তো নগরদ্ৰারে অদ্দস. দিস্ৰা পুত্তসিনেহং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘চিরদিট্ঠোসি, পুত্ত, মযা’’তি পরিদেৰযমানো অভিমুখো অগমাসি. ভগৰা ভিক্খূ সঞ্ঞাপেসি – ‘‘অযং, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণো যং ইচ্ছতি, তং করোতু, ন ৰারেতব্বো’’তি.
ব্রাহ্মণোপি ৰচ্ছগিদ্ধিনীৰ গাৰী আগন্ত্ৰা ভগৰতো কাযং পুরতো চ পচ্ছতো চ দক্খিণতো চ ৰামতো চাতি সমন্তা আলিঙ্গি ‘‘চিরদিট্ঠোসি, পুত্ত, চিরং ৰিনা অহোসী’’তি ভণন্তো. যদি পন সো তথা কাতুং ন লভেয্য, হদযং ফালেত্ৰা মরেয্য. সো ভগৰন্তং অৰোচ – ‘‘ভগৰা তুম্হেহি সদ্ধিং আগতভিক্খূনং অহমেৰ ভিক্খং দাতুং সমত্থো, মমেৰ অনুগ্গহং করোথা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. ব্রাহ্মণো ভগৰতো পত্তং গহেত্ৰা পুরতো গচ্ছন্তো ব্রাহ্মণিযা পেসেসি – ‘‘পুত্তো মে আগতো, আসনং পঞ্ঞাপেতব্ব’’ন্তি. সা তথা কত্ৰা আগমনং পস্সন্তী ঠিতা ভগৰন্তং অন্তরৰীথিযংযেৰ দিস্ৰা পুত্তসিনেহং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘চিরদিট্ঠোসি, পুত্ত, মযা’’তি পাদেসু গহেত্ৰা রোদিত্ৰা ঘরং অতিনেত্ৰা সক্কচ্চং ভোজেসি. ভুত্তাৰিনো ব্রাহ্মণো পত্তং অপনামেসি. ভগৰা তেসং সপ্পাযং ৰিদিত্ৰা ধম্মং দেসেসি, দেসনাপরিযোসানে উভোপি সোতাপন্না অহেসুং. অথ ভগৰন্তং যাচিংসু – ‘‘যাৰ, ভন্তে, ভগৰা ইমং নগরং উপনিস্সায ৰিহরতি, অম্হাকংযেৰ ঘরে ভিক্খা গহেতব্বা’’তি. ভগৰা ‘‘ন বুদ্ধা এৰং একং নিবদ্ধট্ঠানংযেৰ গচ্ছন্তী’’তি পটিক্খিপি. তে আহংসু – ‘‘তেন হি, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পিণ্ডায চরিত্ৰাপি তুম্হে ইধেৰ ভত্তকিচ্চং কত্ৰা ধম্মং দেসেত্ৰা ৰিহারং গচ্ছথা’’তি. ভগৰা তেসং অনুগ্গহত্থায তথা অকাসি. মনুস্সা ব্রাহ্মণঞ্চ ব্রাহ্মণিঞ্চ ‘‘বুদ্ধপিতা বুদ্ধমাতা’’ ত্ৰেৰ ৰোহরিংসু. তম্পি কুলং ‘‘বুদ্ধকুল’’ন্তি নামং লভি.
আনন্দত্থেরো ভগৰন্তং পুচ্ছি – ‘‘অহং ভগৰতো মাতাপিতরো জানামি, ইমে পন কস্মা ৰদন্তি ‘অহং বুদ্ধমাতা অহং বুদ্ধপিতা’’’তি. ভগৰা আহ – ‘‘নিরন্তরং মে, আনন্দ, ব্রাহ্মণী চ ব্রাহ্মণো চ পঞ্চ জাতিসতানি মাতাপিতরো অহেসুং, পঞ্চ জাতিসতানি মাতাপিতূনং জেট্ঠকা, পঞ্চ জাতিসতানি কনিট্ঠকা. তে পুব্বসিনেহেনেৰ কথেন্তী’’তি ইমঞ্চ গাথমভাসি –
‘‘পুব্বেৰ সন্নিৰাসেন, পচ্চুপ্পন্নহিতেন ৰা;
এৰং তং জাযতে পেমং, উপ্পলংৰ যথোদকে’’তি. (জা. ১.২.১৭৪);
ততো ভগৰা সাকেতে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা পুন চারিকং চরমানো সাৰত্থিমেৰ অগমাসি. সোপি ব্রাহ্মণো চ ব্রাহ্মণী চ ভিক্খূ উপসঙ্কমিত্ৰা পতিরূপং ধম্মদেসনং সুত্ৰা সেসমগ্গে পাপুণিত্ৰা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযিংসু. নগরে ব্রাহ্মণা সন্নিপতিংসু ‘‘অম্হাকং ঞাতকে সক্করিস্সামা’’তি. সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো উপাসকাপি সন্নিপতিংসু উপাসিকাযো চ ‘‘অম্হাকং সহধম্মিকে সক্করিস্সামা’’তি. তে সব্বেপি কম্বলকূটাগারং আরোপেত্ৰা মালাগন্ধাদীহি পূজেন্তা নগরা নিক্খামেসুং.
ভগৰাপি তং দিৰসং পচ্চূসসমযে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো তেসং পরিনিব্বানভাৰং ঞত্ৰা ‘‘তত্থ মযি গতে ধম্মদেসনং সুত্ৰা বহুজনস্স ধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিতো আগন্ত্ৰা আল়াহনমেৰ পাৰিসি. মনুস্সা দিস্ৰা ‘‘মাতাপিতূনং সরীরকিচ্চং কাতুকামো ভগৰা আগতো’’তি ৰন্দিত্ৰা অট্ঠংসু. নাগরাপি কূটাগারং পূজেন্তা আল়াহনং আনেত্ৰা ভগৰন্তং পুচ্ছিংসু – ‘‘গহট্ঠঅরিযসাৰকা কথং পূজেতব্বা’’তি. ভগৰা ‘‘যথা অসেক্খা পূজিযন্তি, তথা পূজেতব্বা ইমে’’তি অধিপ্পাযেন তেসং অসেক্খমুনিভাৰং দীপেন্তো ইমং গাথমাহ –
‘‘অহিংসকা যে মুনযো, নিচ্চং কাযেন সংৰুতা;
তে যন্তি অচ্চুতং ঠানং, যত্থ গন্ত্ৰা ন সোচরে’’তি. (ধ. প. ২২৫);
তঞ্চ পরিসং ওলোকেত্ৰা তঙ্খণানুরূপং ধম্মং দেসেন্তো ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ অপ্পং ৰত জীৰিতং ইদন্তি ‘‘ইদং ৰত মনুস্সানং জীৰিতং অপ্পং পরিত্তং ঠিতিপরিত্ততায সরসপরিত্ততাযা’’তি সল্লসুত্তেপি ৰুত্তনযমেতং. ওরং ৰস্সসতাপি মিয্যতীতি ৰস্সসতা ওরং কললাদিকালেপি মিয্যতি. অতিচ্চাতি ৰস্সসতং অতিক্কমিত্ৰা. জরসাপি মিয্যতীতি জরাযপি মিয্যতি.
৮১২-৬. মমাযিতেতি মমাযিতৰত্থুকারণা. ৰিনাভাৰসন্তমেৰিদন্তি সন্তৰিনাভাৰং ৰিজ্জমানৰিনাভাৰমেৰ ইদং, ন সক্কা অৰিনাভাৰেন ভৰিতুন্তি ৰুত্তং হোতি. মামকোতি মম উপাসকো ভিক্খু ৰাতি সঙ্খং গতো, বুদ্ধাদীনি ৰা ৰত্থূনি মমাযমানো. সঙ্গতন্তি সমাগতং দিট্ঠপুব্বং ৰা. পিযাযিতন্তি পিযং কতং. নামংযেৰাৰসিস্সতি অক্খেয্যন্তি সব্বং রূপাদিধম্মজাতং পহীযতি, নামমত্তমেৰ তু অৰসিস্সতি ‘‘বুদ্ধরক্খিতো, ধম্মরক্খিতো’’তি এৰং সঙ্খাতুং কথেতুং. মুনযোতি খীণাসৰমুনযো. খেমদস্সিনোতি নিব্বানদস্সিনো.
৮১৭. সত্তমগাথা এৰং মরণব্ভাহতে লোকে অনুরূপপটিপত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তা. তত্থ পতিলীনচরস্সাতি ততো ততো পতিলীনং চিত্তং কত্ৰা চরন্তস্স. ভিক্খুনোতি কল্যাণপুথুজ্জনস্স সেক্খস্স ৰা. সামগ্গিযমাহু তস্সতং,যো অত্তানং ভৰনে ন দস্সযেতি তস্সেতং পতিরূপমাহু, যো এৰংপটিপন্নো নিরযাদিভেদে ভৰনে অত্তানং ন দস্সেয্য. এৰঞ্হি সো ইমম্হা মরণা মুচ্চেয্যাতি অধিপ্পাযো.
৮১৮-২০. ইদানি যো ‘‘অত্তানং ভৰনে ন দস্সযে’’তি এৰং খীণাসৰো ৰিভাৰিতো, তস্স ৰণ্ণভণনত্থং ইতো পরা তিস্সো গাথাযো আহ. তত্থ সব্বত্থাতি দ্ৰাদসসু আযতনেসু. যদিদং দিট্ঠসুতং মুতেসু ৰাতি এত্থ পন যদিদং দিট্ঠসুতং, এত্থ ৰা মুতেসু ৰা ধম্মেসু এৰং মুনি ন উপলিম্পতীতি এৰং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. ধোনো ন হি তেন মঞ্ঞতি, যদিদং দিট্ঠসুতং মুতেসু ৰাতি অত্রাপি যদিদং দিট্ঠসুত্তং, তেন ৰত্থুনা ন মঞ্ঞতি, মুতেসু ৰা ধম্মেসু ন মঞ্ঞতীতি এৰমেৰ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. ন হি সো রজ্জতি নো ৰিরজ্জতীতি. বালপুথুজ্জনা ৰিয ন রজ্জতি, কল্যাণপুথুজ্জনসেক্খা ৰিয ন ৰিরজ্জতি, রাগস্স পন খীণত্তা ‘‘ৰিরাগো’’ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰাতি. দেসনাপরিযোসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায জরাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. তিস্সমেত্তেয্যসুত্তৰণ্ণনা
৮২১. মেথুনমনুযুত্তস্সাতি তিস্সমেত্তেয্যসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰতি কির সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে তিস্সমেত্তেয্যা নাম দ্ৰে সহাযা সাৰত্থিং অগমংসু. তে সাযন্হসমযং মহাজনং জেতৰনাভিমুখং গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘কুহিং গচ্ছথা’’তি পুচ্ছিংসু. ততো তেহি ‘‘বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, বহুজনহিতায ধম্মং দেসেতি, তং সোতুং জেতৰনং গচ্ছামা’’তি ৰুত্তে ‘‘মযম্পি সোস্সামা’’তি অগমংসু. তে অৰঞ্ঝধম্মদেসকস্স ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা পরিসন্তরে নিসিন্নাৰ চিন্তেসুং – ‘‘ন সক্কা অগারমজ্ঝে ঠিতেনাযং ধম্মো পরিপূরেতু’’ন্তি. অথ পক্কন্তে মহাজনে ভগৰন্তং পব্বজ্জং যাচিংসু. ভগৰা ‘‘ইমে পব্বাজেহী’’তি অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আণাপেসি. সো তে পব্বাজেত্ৰা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৰা অরঞ্ঞৰাসং গন্তুমারদ্ধো. মেত্তেয্যো তিস্সং আহ – ‘‘আৰুসো, উপজ্ঝাযো অরঞ্ঞং গচ্ছতি, মযম্পি গচ্ছামা’’তি. তিস্সো ‘‘অলং আৰুসো, ভগৰতো দস্সনং ধম্মস্সৰনঞ্চ অহং পিহেমি, গচ্ছ ত্ৰ’’ন্তি ৰত্ৰা ন অগমাসি. মেত্তেয্যো উপজ্ঝাযেন সহ গন্ত্ৰা অরঞ্ঞে সমণধম্মং করোন্তো ন চিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি সদ্ধিং আচরিযুপজ্ঝাযেহি. তিস্সস্সাপি জেট্ঠভাতা ব্যাধিনা কালমকাসি. সো তং সুত্ৰা অত্তনো গামং অগমাসি, তত্র নং ঞাতকা পলোভেত্ৰা উপ্পব্বাজেসুং. মেত্তেয্যোপি আচরিযুপজ্ঝাযেহি সদ্ধিং সাৰত্থিং আগতো. অথ ভগৰা ৰুত্থৰস্সো জনপদচারিকং চরমানো অনুপুব্বেন তং গামং পাপুণি. তত্থ মেত্তেয্যো ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা ‘‘ইমস্মিং, ভন্তে, গামে মম গিহিসহাযো অত্থি, মুহুত্তং তাৰ আগমেথ অনুকম্পং উপাদাযা’’তি ৰত্ৰা গামং পৰিসিত্ৰা তং ভগৰতো সন্তিকং আনেত্ৰা একমন্তং ঠিতো তস্সত্থায আদিগাথায ভগৰন্তং পঞ্হং পুচ্ছি. তস্স ভগৰা ব্যাকরোন্তো অৰসেসগাথাযো অভাসি. অযমস্স সুত্তস্স উপ্পত্তি.
তত্থ মেথুনমনুযুত্তস্সাতি মেথুনধম্মসমাযুত্তস্স. ইতীতি এৰমাহ. আযস্মাতি পিযৰচনমেতং, তিস্সোতি নামং তস্স থেরস্স. সো হি তিস্সোতি নামেন. মেত্তেয্যোতি গোত্তং, গোত্তৰসেনেৰ চেস পাকটো অহোসি. তস্মা অট্ঠুপ্পত্তিযং ৰুত্তং ‘‘তিস্সমেত্তেয্যা নাম দ্ৰে সহাযা’’তি. ৰিঘাতন্তি উপঘাতং. ব্রূহীতি আচিক্খ. মারিসাতি পিযৰচনমেতং, নিদুক্খাতি ৰুত্তং হোতি. সুত্ৰান তৰ সাসনন্তি তৰ ৰচনং সুত্ৰা. ৰিৰেকে সিক্খিস্সামসেতি সহাযং আরব্ভ ধম্মদেসনং যাচন্তো ভণতি. সো পন সিক্খিতসিক্খোযেৰ.
৮২২. মুস্সতে ৰাপি সাসনন্তি পরিযত্তিপটিপত্তিতো দুৰিধম্পি সাসনং নস্সতি. ৰাপীতি পদপূরণমত্তং. এতং তস্মিং অনারিযন্তি তস্মিং পুগ্গলে এতং অনরিযং, যদিদং মিচ্ছাপটিপদা.
৮২৩. একো পুব্বে চরিত্ৰানাতি পব্বজ্জাসঙ্খাতেন ৰা গণৰোস্সগ্গট্ঠেন ৰা পুব্বে একো ৰিহরিত্ৰা. যানং ভন্তংৰ তং লোকে, হীনমাহু পুথুজ্জনন্তি তং ৰিব্ভন্তকং পুগ্গলং যথা হত্থিযানাদিযানং অদন্তং ৰিসমং আরোহতি, আরোহকম্পি ভঞ্জতি, পপাতেপি পপততি. এৰং কাযদুচ্চরিতাদিৰিসমারোহনেন নরকাদীসু, অত্থভঞ্জনেন জাতিপপাতাদীসু পপতনেন চ যানং ভন্তংৰ আহু হীনং পুথুজ্জনঞ্চ আহূতি.
৮২৪-৫. যসো কিত্তি চাতি লাভসক্কারো পসংসা চ. পুব্বেতি পব্বজিতভাৰে. হাযতে ৰাপি তস্স সাতি তস্স ৰিব্ভন্তকস্স সতো সো চ যসো সা চ কিত্তি হাযতি. এতম্পি দিস্ৰাতি এতম্পি পুব্বে যসকিত্তীনং ভাৰং পচ্ছা চ হানিং দিস্ৰা. সিক্খেথ মেথুনং ৰিপ্পহাতৰেতি তিস্সো সিক্খা সিক্খেথ. কিং কারণং? মেথুনং ৰিপ্পহাতৰে, মেথুনপ্পহানত্থাযাতি ৰুত্তং হোতি. যো হি মেথুনং ন ৰিপ্পজহতি, সঙ্কপ্পেহি…পে… তথাৰিধো. তত্থ পরেতোতি সমন্নাগতো. পরেসং নিগ্ঘোসন্তি উপজ্ঝাযাদীনং নিন্দাৰচনং. মঙ্কু হোতীতি দুম্মনো হোতি.
৮২৬. ইতো পরা গাথা পাকটসম্বন্ধা এৰ. তাসু সত্থানীতি কাযদুচ্চরিতাদীনি. তানি হি অত্তনো পরেসঞ্চ ছেদনট্ঠেন ‘‘সত্থানী’’তি ৰুচ্চন্তি. তেসু চাযং ৰিসেসতো চোদিতো মুসাৰচনসত্থানেৰ করোতি – ‘‘ইমিনা কারণেনাহং ৰিব্ভন্তো’’তি ভণন্তো. তেনেৰাহ – ‘‘এস খ্ৰস্স মহাগেধো, মোসৰজ্জং পগাহতী’’তি. তত্থ এস খ্ৰস্সাতি এস খো অস্স. মহাগেধোতি মহাবন্ধনং. কতমোতি চে? যদিদং মোসৰজ্জং পগাহতি, স্ৰাস্স মুসাৰাদজ্ঝোগাহো মহাগেধোতি ৰেদিতব্বো.
৮২৭. মন্দোৰ পরিকিস্সতীতি পাণৰধাদীনি করোন্তো ততোনিদানঞ্চ দুক্খমনুভোন্তো ভোগপরিযেসনরক্খনানি চ করোন্তো মোমূহো ৰিয পরিকিলিস্সতি.
৮২৮-৯. ‘‘এতমাদীনৰং ঞত্ৰা, মুনি পুব্বাপরে ইধা’’তি এতং ‘‘যসো কিত্তি চ যা পুব্বে, হাযতেৰাপি তস্স সা’’তি ইতো পভুতি ৰুত্তে পুব্বাপরে ইধ ইমস্মিং সাসনে পুব্বতো অপরে সমণভাৰতো ৰিব্ভন্তকভাৰে আদীনৰং মুনি ঞত্ৰা. এতদরিযানমুত্তমন্তি যদিদং ৰিৰেকচরিযা, এতং বুদ্ধাদীনং অরিযানং উত্তমং, তস্মা ৰিৰেকঞ্ঞেৰ সিক্খেথাতি অধিপ্পাযো. ন তেন সেট্ঠো মঞ্ঞেথাতি তেন চ ৰিৰেকেন ন অত্তানং ‘‘সেট্ঠো অহ’’ন্তি মঞ্ঞেয্য, তেন থদ্ধো ন ভৰেয্যাতি ৰুত্তং হোতি.
৮৩০. রিত্তস্সাতি ৰিৰিত্তস্স কাযদুচ্চরিতাদীহি ৰিরহিতস্স. ওঘতিণ্ণস্স পিহযন্তি, কামেসু গধিতা পজাতি ৰত্থুকামেসু লগ্গা সত্তা তস্স চতুরোঘতিণ্ণস্স পিহযন্তি ইণাযিকা ৰিয আণণ্যস্সাতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি. দেসনাপরিযোসানে তিস্সো সোতাপত্তিফলং পত্ৰা পচ্ছা পব্বজিত্ৰা অরহত্তং সচ্ছাকাসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায তিস্সমেত্তেয্যসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. পসূরসুত্তৰণ্ণনা
৮৩১. ইধেৰ সুদ্ধীতি পসূরসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰতি কির সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে পসূরো নাম পরিব্বাজকো মহাৰাদী, সো ‘‘অহমস্মি সকলজম্বুদীপে ৰাদেন অগ্গো, তস্মা যথা জম্বুদীপস্স জম্বুপঞ্ঞাণং, এৰং মমাপি ভৰিতুং অরহতী’’তি জম্বুসাখং ধজং কত্ৰা সকলজম্বুদীপে পটিৰাদং অনাসাদেন্তো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং আগন্ত্ৰা নগরদ্ৰারে ৰালিকত্থলং কত্ৰা তত্থ সাখং উস্সাপেত্ৰা ‘‘যো মযা সদ্ধিং ৰাদং কাতুং সমত্থো, সো ইমং সাখং ভঞ্জতূ’’তি ৰত্ৰা নগরং পাৰিসি. তং ঠানং মহাজনো পরিৰারেত্ৰা অট্ঠাসি. তেন চ সমযেন আযস্মা সারিপুত্তো ভত্তকিচ্চং কত্ৰা সাৰত্থিতো নিক্খমতি. সো তং দিস্ৰা সম্বহুলে গামদারকে পুচ্ছি – ‘‘কিং এতং দারকা’’তি, তে সব্বং আচিক্খিংসু. ‘‘তেন হি নং তুম্হে উদ্ধরিত্ৰা পাদেহি ভঞ্জথ, ‘ৰাদত্থিকো ৰিহারং আগচ্ছতূ’তি চ ভণথা’’তি ৰত্ৰা পক্কামি.
পরিব্বাজকো পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চো আগন্ত্ৰা উদ্ধরিত্ৰা ভগ্গং সাখং দিস্ৰা ‘‘কেনিদং কারিত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘বুদ্ধসাৰকেন সারিপুত্তেনা’’তি চ ৰুত্তে পমুদিতো হুত্ৰা ‘‘অজ্জ মম জযং সমণস্স চ পরাজযং পণ্ডিতা পস্সন্তূ’’তি পঞ্হৰীমংসকে কারণিকে আনেতুং সাৰত্থিং পৰিসিত্ৰা ৰীথিসিঙ্ঘাটকচচ্চরেসু ৰিচরন্তো ‘‘সমণস্স গোতমস্স অগ্গসাৰকেন সহ ৰাদে পঞ্ঞাপটিভানং সোতুকামা ভোন্তো নিক্খমন্তূ’’তি উগ্ঘোসেসি. ‘‘পণ্ডিতানং ৰচনং সোস্সামা’’তি সাসনে পসন্নাপি অপ্পসন্নাপি বহূ মনুস্সা নিক্খমিংসু. ততো পসূরো মহাজনপরিৰুতো ‘‘এৰং ৰুত্তে এৰং ভণিস্সামী’’তিআদীনি ৰিতক্কেন্তো ৰিহারং অগমাসি. থেরো ‘‘ৰিহারে উচ্চাসদ্দমহাসদ্দো জনব্যাকুলঞ্চ মা অহোসী’’তি জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকে আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা নিসীদি.
পরিব্বাজকো থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ত্ৰং, ভো, পব্বজিত, ময্হং জম্বুধজং ভঞ্জাপেসী’’তি আহ. ‘‘আম পরিব্বাজকা’’তি চ ৰুত্তে ‘‘হোতু নো, ভো, কাচি কথাপৰত্তী’’তি আহ. ‘‘হোতু পরিব্বাজকা’’তি চ থেরেন সম্পটিচ্ছিতে ‘‘ত্ৰং, সমণ, পুচ্ছ, অহং ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি আহ. ততো নং থেরো অৰচ ‘‘কিং, পরিব্বাজক, দুক্করং পুচ্ছা, উদাহু ৰিস্সজ্জন’’ন্তি. ৰিস্সজ্জনং ভো, পব্বজিত, পুচ্ছায কিং দুক্করং. তং যো হি কোচি যংকিঞ্চি পুচ্ছতীতি. ‘‘তেন হি, পরিব্বাজক, ত্ৰং পুচ্ছ, অহং ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি এৰং ৰুত্তে পরিব্বাজকো ‘‘সাধুরূপো ভিক্খু ঠানে সাখং ভঞ্জাপেসী’’তি ৰিম্হিতচিত্তো হুত্ৰা থেরং পুচ্ছি – ‘‘কো পুরিসস্স কামো’’তি. ‘‘সঙ্কপ্পরাগো পুরিসস্স কামো’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) থেরো আহ. সো তং সুত্ৰা থেরে ৰিরুদ্ধসঞ্ঞী হুত্ৰা পরাজযং আরোপেতুকামো আহ – ‘‘চিত্রৰিচিত্রারম্মণং পন ভো, পব্বজিত, পুরিসস্স কামং ন ৰদেসী’’তি? ‘‘আম, পরিব্বাজক, ন ৰদেমী’’তি. ততো নং পরিব্বাজকো যাৰ তিক্খত্তুং পটিঞ্ঞং কারাপেত্ৰা ‘‘সুণন্তু ভোন্তো সমণস্স ৰাদে দোস’’ন্তি পঞ্হৰীমংসকে আলপিত্ৰা আহ – ‘‘ভো, পব্বজিত, তুম্হাকং সব্রহ্মচারিনো অরঞ্ঞে ৰিহরন্তী’’তি? ‘‘আম, পরিব্বাজক, ৰিহরন্তী’’তি. ‘‘তে তত্থ ৰিহরন্তা কামৰিতক্কাদযো ৰিতক্কে ৰিতক্কেন্তী’’তি? ‘‘আম, পরিব্বাজক, পুথুজ্জনা সহসা ৰিতক্কেন্তী’’তি. ‘‘যদি এৰং তেসং সমণভাৰো কুতো? ননু তে অগারিকা কামভোগিনো হোন্তী’’তি এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –
‘‘ন তে ৰে কামা যানি চিত্রানি লোকে,
সঙ্কপ্পরাগঞ্চ ৰদেসি কামং;
সঙ্কপ্পযং অকুসলে ৰিতক্কে,
ভিক্খুপি তে হেস্সতি কামভোগী’’তি. (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.৩৪);
অথ থেরো পরিব্বাজকস্স ৰাদে দোসং দস্সেন্তো আহ – ‘‘কিং, পরিব্বাজক, সঙ্কপ্পরাগং পুরিসস্স কামং ন ৰদেসি, চিত্রৰিচিত্রারম্মণং ৰদেসী’’তি? ‘‘আম, ভো, পব্বজিতা’’তি. ততো নং থেরো যাৰ তিক্খত্তুং পটিঞ্ঞং কারাপেত্ৰা ‘‘সুণাথ, আৰুসো, পরিব্বাজকস্স ৰাদে দোস’’ন্তি পঞ্হৰীমংসকে আলপিত্ৰা আহ – ‘‘আৰুসো পসূর, তৰ সত্থা অত্থী’’তি? ‘‘আম, পব্বজিত, অত্থী’’তি. ‘‘সো চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং রূপারম্মণং পস্সতি সদ্দারম্মণাদীনি ৰা সেৰতী’’তি? ‘‘আম, পব্বজিত, সেৰতী’’তি. ‘‘যদি এৰং তস্স সত্থুভাৰো কুতো, ননু সো অগারিকো কামভোগী হোতী’’তি এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –
‘‘তে ৰে কামা যানি চিত্রানি লোকে,
সঙ্কপ্পরাগং ন ৰদেসি কামং;
পস্সন্তো রূপানি মনোরমানি,
সুণন্তো সদ্দানি মনোরমানি.
‘‘ঘাযন্তো গন্ধানি মনোরমানি,
সাযন্তো রসানি মনোরমানি;
ফুসন্তো ফস্সানি মনোরমানি,
সত্থাপি তে হেস্সতি কামভোগী’’তি.
এৰং ৰুত্তে নিপ্পটিভানো পরিব্বাজকো ‘‘অযং পব্বজিতো মহাৰাদী, ইমস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ৰাদসত্থং সিক্খিস্সামী’’তি সাৰত্থিং পৰিসিত্ৰা পত্তচীৰরং পরিযেসিত্ৰা জেতৰনং পৰিট্ঠো তত্থ লালুদাযিং সুৰণ্ণৰণ্ণং কাযূপপন্নং সরীরাকারাকপ্পেসু সমন্তপাসাদিকং দিস্ৰা ‘‘অযং ভিক্খু মহাপঞ্ঞো মহাৰাদী’’তি মন্ত্ৰা তস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা তং ৰাদেন নিগ্গহেত্ৰা সলিঙ্গেন তংযেৰ তিত্থাযতনং পক্কমিত্ৰা পুন ‘‘সমণেন গোতমেন সদ্ধিং ৰাদং করিস্সামী’’তি সাৰত্থিযং পুরিমনযেনেৰ উগ্ঘোসেত্ৰা মহাজনপরিৰুতো ‘‘এৰং সমণং গোতমং নিগ্গহেস্সামী’’তিআদীনি ৰদন্তো জেতৰনং অগমাসি. জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকে অধিৰত্থা দেৰতা ‘‘অযং অভাজনভূতো’’তি মুখবন্ধমস্স অকাসি. সো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা মূগো ৰিয নিসীদি. মনুস্সা ‘‘ইদানি পুচ্ছিস্সতি, ইদানি পুচ্ছিস্সতী’’তি তস্স মুখং উল্লোকেত্ৰা ‘‘ৰদেহি, ভো পসূর, ৰদেহি, ভো পসূরা’’তি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা অহেসুং. অথ ভগৰা ‘‘কিং পসূরো ৰদিস্সতী’’তি ৰত্ৰা তত্থ সম্পত্তপরিসায ধম্মদেসনত্থং ইমং সুত্তং অভাসি.
তত্থ পঠমগাথায তাৰ অযং সঙ্খেপো – ইমে দিট্ঠিগতিকা অত্তনো দিট্ঠিং সন্ধায ইধেৰ সুদ্ধী ইতি ৰাদযন্তি নাঞ্ঞেসু ধম্মেসু ৰিসুদ্ধিমাহু. এৰং সন্তে অত্তনো সত্থারাদীনি নিস্সিতা তত্থেৰ ‘‘এস ৰাদো সুভো’’তি এৰং সুভং ৰদানা হুত্ৰা পুথূ সমণব্রাহ্মণা ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদীসু পচ্চেকসচ্চেসু নিৰিট্ঠা.
৮৩২. এৰং নিৰিট্ঠা চ – তে ৰাদকামাতি গাথা. তত্থ বালং দহন্তী মিথু অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি ‘‘অযং বালো অযং বালো’’তি এৰং দ্ৰেপি জনা অঞ্ঞমঞ্ঞং বালং দহন্তি, বালতো পস্সন্তি. ৰদন্তি তে অঞ্ঞসিতা কথোজ্জন্তি তে অঞ্ঞমঞ্ঞং সত্থারাদিং নিস্সিতা কলহং ৰদন্তি. পসংসকামা কুসলা ৰদানাতি পসংসত্থিকা উভোপি ‘‘মযং কুসলৰাদা পণ্ডিতৰাদা’’তি এৰংসঞ্ঞিনো হুত্ৰা.
৮৩৩. এৰং ৰদানেসু চ তেসু একো নিযমতো এৰ – যুত্তো কথাযন্তি গাথা. তত্থ যুত্তো কথাযন্তি ৰিৰাদকথায উস্সুক্কো. পসংসমিচ্ছং ৰিনিঘাতি হোতীতি অত্তনো পসংসং ইচ্ছন্তো ‘‘কথং নু খো নিগ্গহেস্সামী’’তিআদিনা নযেন পুব্বেৰ সল্লাপা কথংকথী ৰিনিঘাতী হোতি. অপাহতস্মিন্তি পঞ্হৰীমংসকেহি ‘‘অত্থাপগতং তে ভণিতং, ব্যঞ্জনাপগতং তে ভণিত’’ন্তিআদিনা নযেন অপহারিতে ৰাদে. নিন্দায সো কুপ্পতীতি এৰং অপাহতস্মিঞ্চ ৰাদে উপ্পন্নায নিন্দায সো কুপ্পতি. রন্ধমেসীতি পরস্স রন্ধমেৰ গৰেসন্তো.
৮৩৪. ন কেৰলঞ্চ কুপ্পতি, অপিচ খো পন যমস্স ৰাদন্তি গাথা. তত্থ পরিহীনমাহু অপাহতন্তি অত্থব্যঞ্জনাদিতো অপাহতং পরিহীনং ৰদন্তি. পরিদেৰতীতি ততো নিমিত্তং সো ‘‘অঞ্ঞং মযা আৰজ্জিত’’ন্তিআদীহি ৰিপ্পলপতি. সোচতীতি ‘‘তস্স জযো’’তিআদীনি আরব্ভ সোচতি. উপচ্চগা মন্তি অনুত্থুনাতীতি ‘‘সো মং ৰাদেন ৰাদং অতিক্কন্তো’’তিআদিনা নযেন সুট্ঠুতরং ৰিপ্পলপতি.
৮৩৫. এতে ৰিৰাদা সমণেসূতি এত্থ পন সমণা ৰুচ্চন্তি বাহিরপরিব্বাজকা. এতেসু উগ্ঘাতি নিঘাতি হোতীতি এতেসু ৰাদেসু জযপরাজযাদিৰসেন চিত্তস্স উগ্ঘাতং নিঘাতঞ্চ পাপুণন্তো উগ্ঘাতী নিঘাতী চ হোতি. ৰিরমে কথোজ্জন্তি পজহেয্য কলহং. ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভাতি ন হি এত্থ পসংসলাভতো অঞ্ঞো অত্থো অত্থি.
৮৩৬-৭. ছট্ঠগাথায অত্থো – যস্মা চ ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভা, তস্মা পরমং লাভং লভন্তোপি ‘‘সুন্দরো অয’’ন্তি তত্থ দিট্ঠিযা পসংসিতো ৰা পন হোতি তং ৰাদং পরিসায মজ্ঝে দীপেত্ৰা, ততো সো তেন জযত্থেন তুট্ঠিং ৰা দন্তৰিদংসকং ৰা আপজ্জন্তো হসতি, মানেন চ উণ্ণমতি. কিং কারণং? যস্মা তং জযত্থং পপ্পুয্য যথামানো জাতো, এৰং উণ্ণমতো চ যা উণ্ণতীতি গাথা. তত্থ মানাতিমানং ৰদতে পনেসোতি এসো পন তং উণ্ণতিং ‘‘ৰিঘাতভূমী’’তি অবুজ্ঝমানো মানঞ্চ অতিমানঞ্চ ৰদতিযেৰ.
৮৩৮. এৰং ৰাদে দোসং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স ৰাদং অসম্পটিচ্ছন্তো ‘‘সূরো’’তি গাথমাহ. তত্থ রাজখাদাযাতি রাজখাদনীযেন, ভত্তৰেতনেনাতি ৰুত্তং হোতি. অভিগজ্জমেতি পটিসূরমিচ্ছন্তি যথা সো পটিসূরং ইচ্ছন্তো অভিগজ্জন্তো এতি, এৰং দিট্ঠিগতিকো দিট্ঠিগতিকন্তি দস্সেতি. যেনেৰ সো, তেন পলেহীতি যেন সো তুয্হং পটিসূরো, তেন গচ্ছ. পুব্বেৰ নত্থি যদিদং যুধাযাতি যং পন ইদং কিলেসজাতং যুদ্ধায সিযা, তং এতং পুব্বেৰ নত্থি, বোধিমূলেযেৰ পহীনন্তি দস্সেতি. সেসগাথা পাকটসম্বন্ধাযেৰ.
৮৩৯-৪০. তত্থ ৰিৰাদযন্তীতি ৰিৰদন্তি. পটিসেনিকত্তাতি পটিলোমকারকো. ৰিসেনিকত্ৰাতি কিলেসসেনং ৰিনাসেত্ৰা. কিং লভেথোতি পটিমল্লং কিং লভিস্সসি. পসূরাতি তং পরিব্বাজকং আলপতি. যেসীধ নত্থীতি যেসং ইধ নত্থি.
৮৪১. পৰিতক্কন্তি ‘‘জযো নু খো মে ভৰিস্সতী’’তি আদীনি ৰিতক্কেন্তো. ধোনেন যুগং সমাগমাতি ধুতকিলেসেন বুদ্ধেন সদ্ধিং যুগগ্গাহং সমাপন্নো. ন হি ত্ৰং সক্খসি সম্পযাতৰেতি কোত্থুকাদযো ৰিয সীহাদীহি, ধোনেন সহ যুগং গহেত্ৰা একপদম্পি সম্পযাতুং যুগগ্গাহমেৰ ৰা সম্পাদেতুং ন সক্খিস্সসীতি. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰাতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পসূরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. মাগণ্ডিযসুত্তৰণ্ণনা
৮৪২. দিস্ৰান তণ্হন্তি মাগণ্ডিযসুত্তং. কা উপ্পত্তি? একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো পচ্চূসসমযে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো কুরূসু কম্মাসধম্মনিগমৰাসিনো মাগণ্ডিযস্স নাম ব্রাহ্মণস্স সপজাপতিকস্স অরহত্তূপনিস্সযং দিস্ৰা তাৰদেৰ সাৰত্থিতো তত্থ গন্ত্ৰা কম্মাসধম্মস্স অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং ৰনসণ্ডে নিসীদি সুৰণ্ণোভাসং মুঞ্চমানো. মাগণ্ডিযোপি তঙ্খণং তত্থ মুখধোৰনত্থং গতো সুৰণ্ণোভাসং দিস্ৰা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ইতো চিতো চ পেক্খমানো ভগৰন্তং দিস্ৰা অত্তমনো অহোসি. তস্স কির ধীতা সুৰণ্ণৰণ্ণা, তং বহূ খত্তিযকুমারাদযো ৰারযন্তা ন লভন্তি. ব্রাহ্মণো এৰংলদ্ধিকো হোতি ‘‘সমণস্সেৰ নং সুৰণ্ণৰণ্ণস্স দস্সামী’’তি. সো ভগৰন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং মে ধীতায সমানৰণ্ণো, ইমস্স নং দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. তস্মা দিস্ৰাৰ অত্তমনো অহোসি. সো ৰেগেন ঘরং গন্ত্ৰা ব্রাহ্মণিং আহ – ‘‘ভোতি ভোতি মযা ধীতায সমানৰণ্ণো পুরিসো দিট্ঠো, অলঙ্করোহি দারিকং, তস্স নং দস্সামা’’তি. ব্রাহ্মণিযা দারিকং গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৰা ৰত্থপুপ্ফালঙ্কারাদীহি অলঙ্করোন্তিযা এৰ ভগৰতো ভিক্খাচারৰেলা সম্পত্তা. অথ ভগৰা কম্মাসধম্মং পিণ্ডায পাৰিসি.
তেপি খো ধীতরং গহেত্ৰা ভগৰতো নিসিন্নোকাসং অগমংসু. তত্থ ভগৰন্তং অদিস্ৰা ব্রাহ্মণী ইতো চিতো চ ৰিলোকেন্তী ভগৰতো নিসজ্জট্ঠানং তিণসন্থারকং অদ্দস. বুদ্ধানঞ্চ অধিট্ঠানবলেন নিসিন্নোকাসো পদনিক্খেপো চ অব্যাকুলা হোন্তি. সা ব্রাহ্মণং আহ – ‘‘এস, ব্রাহ্মণ, তস্স তিণসন্থারো’’তি? ‘‘আম, ভোতী’’তি. ‘‘তেন হি, ব্রাহ্মণ, অম্হাকং আগমনকম্মং ন সম্পজ্জিস্সতী’’তি. ‘‘কস্মা ভোতী’’তি? ‘‘পস্স, ব্রাহ্মণ, অব্যাকুলো তিণসন্থারো, নেসো কামভোগিনো পরিভুত্তো’’তি. ব্রাহ্মণো ‘‘মা, ভোতি মঙ্গলে পরিযেসিযমানে অৰমঙ্গলং অভণী’’তি আহ. পুনপি ব্রাহ্মণী ইতো চিতো চ ৰিচরন্তী ভগৰতো পদনিক্খেপং দিস্ৰা ব্রাহ্মণং আহ ‘‘অযং তস্স পদনিক্খেপো’’তি? ‘‘আম, ভোতী’’তি. ‘‘পস্স, ব্রাহ্মণ, পদনিক্খেপং, নাযং সত্তো কামেসু গধিতো’’তি. ‘‘কথং ত্ৰং ভোতি জানাসী’’তি চ ৰুত্তা অত্তনো ঞাণবলং দস্সেন্তী আহ –
‘‘রত্তস্স হি উক্কুটিকং পদং ভৰে,
দুট্ঠস্স হোতি অনুকড্ঢিতং পদং;
মূল়্হস্স হোতি সহসানুপীল়িতং,
ৰিৰট্টচ্ছদস্স ইদমীদিসং পদ’’ন্তি. (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬০-২৬১; ধ. প. অট্ঠ. ১.২ সামাৰতীৰত্থু; ৰিসুদ্ধি. ১.৪৫);
অযঞ্চরহি তেসং কথা ৰিপ্পকতা, অথ ভগৰা কতভত্তকিচ্চো তমেৰ ৰনসণ্ডং আগতো. ব্রাহ্মণী ভগৰতো ৰরলক্খণখচিতং ব্যামপ্পভাপরিক্খিত্তং রূপং দিস্ৰা ব্রাহ্মণং আহ – ‘‘এস তযা, ব্রাহ্মণ, দিট্ঠো’’তি? ‘‘আম ভোতী’’তি. ‘‘আগতকম্মং ন সম্পজ্জিস্সতেৰ, এৰরূপো নাম কামে পরিভুঞ্জিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি. তেসং এৰং ৰদন্তানঞ্ঞেৰ ভগৰা তিণসন্থারকে নিসীদি. অথ ব্রাহ্মণো ধীতরং ৰামেন হত্থেন গহেত্ৰা কমণ্ডলুং দক্খিণেন হত্থেন গহেত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ভো, পব্বজিত, ত্ৰঞ্চ সুৰণ্ণৰণ্ণো অযঞ্চ দারিকা, অনুচ্ছৰিকা এসা তৰ, ইমাহং ভোতো ভরিযং পোসাৰনত্থায দম্মী’’তি ৰত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং গন্ত্ৰা দাতুকামো অট্ঠাসি. ভগৰা ব্রাহ্মণং অনালপিত্ৰা অঞ্ঞেন সদ্ধিং সল্লপমানো ৰিয ‘‘দিস্ৰান তণ্হ’’ন্তি ইমং গাথং অভাসি.
তস্সত্থো – অজপালনিগ্রোধমূলে নানারূপানি নিম্মিনিত্ৰা অভিকামমাগতং মারধীতরং দিস্ৰান তণ্হং অরতিং রগঞ্চ ছন্দমত্তম্পি মে মেথুনস্মিং নাহোসি, কিমেৰিদং ইমিস্সা দারিকায মুত্তকরীসপুণ্ণং রূপং দিস্ৰা ভৰিস্সতি সব্বথা পাদাপি নং সম্ফুসিতুং ন ইচ্ছে, কুতোনেন সংৰসিতুন্তি.
৮৪৩. ততো মাগণ্ডিযো ‘‘পব্বজিতা নাম মানুসকে কামে পহায দিব্বকামত্থায পব্বজন্তি, অযঞ্চ দিব্বেপি কামে ন ইচ্ছতি, ইদম্পি ইত্থিরতনং, কা নু অস্স দিট্ঠী’’তি পুচ্ছিতুং দুতিযং গাথমাহ. তত্থ এতাদিসং চে রতনন্তি দিব্বিত্থিরতনং সন্ধায ভণতি, নারিন্তি অত্তনো ধীতরং সন্ধায. দিট্ঠিগতং সীলৰতং নু জীৰিতন্তি দিট্ঠিঞ্চ সীলঞ্চ ৰতঞ্চ জীৰিতঞ্চ. ভৰূপপত্তিঞ্চ ৰদেসি কীদিসন্তি অত্তনো ভৰূপপত্তিঞ্চ কীদিসং ৰদসীতি.
৮৪৪. ইতো পরা দ্ৰে গাথা ৰিসজ্জনপুচ্ছানযেন পৰত্তত্তা পাকটসম্বন্ধাযেৰ. তাসু পঠমগাথায সঙ্খেপত্থো – তস্স ময্হং, মাগণ্ডিয, দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতধম্মেসু নিচ্ছিনিত্ৰা ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি এৰং ইদং ৰদামীতি সমুগ্গহিতং ন হোতি নত্থি ন ৰিজ্জতি. কিংকারণা? অহঞ্হি পস্সন্তো দিট্ঠীসু আদীনৰং কঞ্চি দিট্ঠিং অগ্গহেত্ৰা সচ্চানি পৰিচিনন্তো অজ্ঝত্তং রাগাদীনং সন্তিভাৰেন অজ্ঝত্তসন্তিসঙ্খাতং নিব্বানমেৰ অদ্দসন্তি.
৮৪৫. দুতিযগাথায সঙ্খেপত্থো – যানিমানি দিট্ঠিগতানি তেহি তেহি সত্তেহি ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা গহিতত্তা ৰিনিচ্ছযাতি চ অত্তনো পচ্চযেহি অভিসঙ্খতভাৰাদিনা নযেন পকপ্পিতানি চাতি ৰুচ্চন্তি. তে ত্ৰং মুনি দিট্ঠিগতধম্মে অগ্গহেত্ৰা অজ্ঝত্তসন্তীতি যমেতমত্থং ব্রূসি, আচিক্খ মে, কথং নু ধীরেহি পৰেদিতং কথং পকাসিতং ধীরেহি তং পদন্তি.
৮৪৬. অথস্স ভগৰা যথা যেন উপাযেন তং পদং ধীরেহি পকাসিতং, তং উপাযং সপটিপক্খং দস্সেন্তো ‘‘ন দিট্ঠিযা’’তি গাথমাহ. তত্থ ‘‘ন দিট্ঠিযা’’তিআদীহি দিট্ঠিসুতিঅট্ঠসমাপত্তিঞাণবাহিরসীলব্বতানি পটিক্খিপতি. ‘‘সুদ্ধিমাহা’’তি এত্থ ৰুত্তং আহ-সদ্দং সব্বত্থ নকারেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা পুরিসব্যত্তযং কত্ৰা ‘‘দিট্ঠিযা সুদ্ধিং নাহং কথেমী’’তি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. যথা চেত্থ, এৰং উত্তরপদেসুপি. তত্থ চ অদিট্ঠিযা নাহাতি দসৰত্থুকং সম্মাদিট্ঠিং ৰিনা ন কথেমি. তথা অস্সুতিযাতি নৰঙ্গং সৰনং ৰিনা. অঞাণাতি কম্মস্স কতসচ্চানুলোমিকঞাণং ৰিনা. অসীলতাতি পাতিমোক্খসংৰরং ৰিনা. অব্বতাতি ধুতঙ্গৰতং ৰিনা. নোপি তেনাতি তেসু একমেকেন দিট্ঠিআদিমত্তেনাপি নো কথেমীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. এতে চ নিস্সজ্জ অনুগ্গহাযাতি এতে চ পুরিমে দিট্ঠিআদিভেদে কণ্হপক্খিযে ধম্মে সমুগ্ঘাতকরণেন নিস্সজ্জ, পচ্ছিমে অদিট্ঠিআদিভেদে সুক্কপক্খিযে অতম্মযতাপজ্জনেন অনুগ্গহায. সন্তো অনিস্সায ভৰং ন জপ্পেতি ইমায পটিপত্তিযা রাগাদিৰূপসমেন সন্তো চক্খাদীসু কঞ্চি ধম্মং অনিস্সায একম্পি ভৰং অপিহেতুং অপত্থেতুং সমত্থো সিযা, অযমস্স অজ্ঝত্তসন্তীতি অধিপ্পাযো.
৮৪৭. এৰং ৰুত্তে ৰচনত্থং অসল্লক্খেন্তো মাগণ্ডিযো ‘‘নো চে কিরা’’তি গাথমাহ. তত্থ দিট্ঠাদীনি ৰুত্তনযানেৰ. কণ্হপক্খিযানিযেৰ পন সন্ধায উভযত্রাপি আহ. আহ-সদ্দং পন নোচেকির-সদ্দেন যোজেত্ৰা ‘‘নো চে কিরাহ নো চে কির কথেসী’’তি এৰং অত্থো দট্ঠব্বো. মোমুহন্তি অতিমূল়্হং, মোহনং ৰা. পচ্চেন্তীতি জানন্তি.
৮৪৮. অথস্স ভগৰা তং দিট্ঠিং নিস্সায পুচ্ছং পটিক্খিপন্তো ‘‘দিট্ঠিঞ্চ নিস্সাযা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – ত্ৰং, মাগণ্ডিয, দিট্ঠিং নিস্সায পুনপ্পুনং পুচ্ছমানো যানি তে দিট্ঠিগতানি সমুগ্গহিতানি, তেস্ৰেৰ সমুগ্গহীতেসু এৰং পমোহং আগতো, ইতো চ মযা ৰুত্তঅজ্ঝত্তসন্তিতো পটিপত্তিতো ধম্মদেসনতো ৰা অণুম্পি যুত্তসঞ্ঞং ন পস্সসি, তেন কারণেন ত্ৰং ইমং ধম্মং মোমুহতো পস্সসীতি.
৮৪৯. এৰং সমুগ্গহিতেসু পমোহেন মাগণ্ডিযস্স ৰিৰাদাপত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি তেসু অঞ্ঞেসু চ ধম্মেসু ৰিগতপ্পমোহস্স অত্তনো নিব্বিৰাদতং দস্সেন্তো ‘‘সমো ৰিসেসী’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যো এৰং তিৰিধমানেন ৰা দিট্ঠিযা ৰা মঞ্ঞতি, সো তেন মানেন তায দিট্ঠিযা তেন ৰা পুগ্গলেন ৰিৰদেয্য. যো পন অম্হাদিসো ইমাসু তীসু ৰিধাসু অৰিকম্পমানো, সমো ৰিসেসীতি ন তস্স হোতি, ন চ হীনোতি পাঠসেসো.
৮৫০. কিঞ্চ ভিয্যো – সচ্চন্তি সোতি গাথা. তস্সত্থো – সো এৰরূপো পহীনমানদিট্ঠিকো মাদিসো বাহিতপাপত্তাদিনা নযেন ব্রাহ্মণো ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি কিং ৰদেয্য কিং ৰত্থুং ভণেয্য, কেন ৰা কারণেন ভণেয্য, ‘‘ময্হং সচ্চং, তুয্হং মুসা’’তি ৰা কেন মানেন দিট্ঠিযা পুগ্গলেন ৰা ৰিৰদেয্য? যস্মিং মাদিসে খীণাসৰে ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি পৰত্তিযা সমং ৰা, ইতরদ্ৰযভাৰেন পৰত্তিযা ৰিসমং ৰা মঞ্ঞিতং নত্থি, সো সমানাদীসু কেন ৰাদং পটিসংযুজেয্য পটিপ্ফরেয্যাতি. ননু একংসেনেৰ এৰরূপো পুগ্গলো – ওকং পহাযাতি গাথা?
৮৫১. তত্থ ওকং পহাযাতি রূপৰত্থাদিৰিঞ্ঞাণস্স ওকাসং তত্র ছন্দরাগপ্পহানেন ছড্ডেত্ৰা. অনিকেতসারীতি রূপনিমিত্তনিকেতাদীনি তণ্হাৰসেন অসরন্তো. গামে অকুব্বং মুনি সন্থৰানীতি গামে গিহিসন্থৰানি অকরোন্তো. কামেহি রিত্তোতি কামেসু ছন্দরাগাভাৰেন সব্বকামেহি পুথুভূতো. অপুরেক্খরানোতি আযতিং অত্তভাৰং অনভিনিব্বত্তেন্তো. কথং ন ৰিগ্গয্হ জনেন কযিরাতি জনেন সদ্ধিং ৰিগ্গাহিককথং ন কথেয্য. সো এৰরূপো – যেহি ৰিৰিত্তোতি গাথা.
৮৫২. তত্থ যেহীতি যেহি দিট্ঠিগতেহি. ৰিৰিত্তো ৰিচরেয্যাতি রিত্তো চরেয্য. ন তানি উগ্গয্হ ৰদেয্য নাগোতি ‘‘আগুং ন করোতী’’তিআদিনা (চূল়নি. ভদ্রাৰুধমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৭০; পারাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০২) নযেন নাগো তানি দিট্ঠিগতানি উগ্গহেত্ৰা ন ৰদেয্য. জলম্বুজন্তি জলসঞ্ঞিতে অম্বুম্হি জাতং কণ্টকনাল়ং ৰারিজং, পদুমন্তি ৰুত্তং হোতি. যথা জলেন পঙ্কেন চ নূপলিত্তন্তি তং পদুমং যথা জলেন চ পঙ্কেন চ অনুপলিত্তং হোতি, এৰং মুনি সন্তিৰাদো অগিদ্ধোতি এৰং অজ্ঝত্তসন্তিৰাদো মুনি গেধাভাৰেন অগিদ্ধো. কামে চ লোকে চ অনূপলিত্তোতি দুৰিধেপি কামে অপাযাদিকে চ লোকে দ্ৰীহিপি লেপেহি অনুপলিত্তো হোতি.
৮৫৩. কিঞ্চ ভিয্যো – ন ৰেদগূতি গাথা. তত্থ ন ৰেদগূ দিট্ঠিযাযকোতি চতুমগ্গৰেদগূ মাদিসো দিট্ঠিযাযকো ন হোতি, দিট্ঠিযা গচ্ছন্তো ৰা, তং সারতো পচ্চেন্তো ৰা ন হোতি. তত্থ ৰচনত্থো – যাযতীতি যাযকো, করণৰচনেন দিট্ঠিযা যাতীতি দিট্ঠিযাযকো. উপযোগত্থে সামিৰচনেন দিট্ঠিযা যাতীতিপি দিট্ঠিযাযকো. ন মুতিযা স মানমেতীতি মুতরূপাদিভেদায মুতিযাপি সো মানং ন এতি. ন হি তম্মযো সোতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন তম্মযো হোতি তপ্পরাযণো, অযং পন ন তাদিসো. ন কম্মুনা নোপি সুতেন নেয্যোতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদিনা কম্মুনা ৰা সুতসুদ্ধিআদিনা সুতেন ৰা সো নেতব্বো ন হোতি. অনূপনীতো স নিৰেসনেসূতি সো দ্ৰিন্নম্পি উপযানং পহীনত্তা সব্বেসু তণ্হাদিট্ঠিনিৰেসনেসু অনূপনীতো. তস্স চ এৰংৰিধস্স – সঞ্ঞাৰিরত্তস্সাতি গাথা.
৮৫৪. তত্থ সঞ্ঞাৰিরত্তস্সাতি নেক্খম্মসঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায ভাৰনায পহীনকামাদিসঞ্ঞস্স. ইমিনা পদেন উভতোভাগৰিমুত্তো সমথযানিকো অধিপ্পেতো. পঞ্ঞাৰিমুত্তস্সাতি ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমায ভাৰনায সব্বকিলেসেহি ৰিমুত্তস্স. ইমিনা সুক্খৰিপস্সকো অধিপ্পেতো. সঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিঞ্চ যে অগ্গহেসুং, তে ঘট্টযন্তা ৰিচরন্তি লোকেতি যে কামসঞ্ঞাদিকং সঞ্ঞং অগ্গহেসুং, তে ৰিসেসতো গহট্ঠা কামাধিকরণং, যে চ দিট্ঠিং অগ্গহেসুং, তে ৰিসেসতো পব্বজিতা ধম্মাধিকরণং অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টেন্তা ৰিচরন্তীতি. সেসমেত্থ যং অৰুত্তং, তং ৰুত্তানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং. দেসনাপরিযোসানে ব্রাহ্মণো চ ব্রাহ্মণী চ পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিংসূতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মাগণ্ডিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পুরাভেদসুত্তৰণ্ণনা
৮৫৫. কথংদস্সীতি পুরাভেদসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ইমস্স সুত্তস্স ইতো পরেসঞ্চ পঞ্চন্নং কলহৰিৰাদচূল়ব্যূহমহাব্যূহতুৰটকঅত্তদণ্ডসুত্তানং সম্মাপরিব্বাজনীযস্স উপ্পত্তিযং ৰুত্তনযেনেৰ সামঞ্ঞতো উপ্পত্তি ৰুত্তা. ৰিসেসতো পন যথেৰ তস্মিং মহাসমযে রাগচরিতদেৰতানং সপ্পাযৰসেন ধম্মং দেসেতুং নিম্মিতবুদ্ধেন অত্তানং পুচ্ছাপেত্ৰা সম্মাপরিব্বাজনীযসুত্তমভাসি, এৰং তস্মিংযেৰ মহাসমযে ‘‘কিং নু খো পুরা সরীরভেদা কত্তব্ব’’ন্তি উপ্পন্নচিত্তানং দেৰতানং চিত্তং ঞত্ৰা তাসং অনুগ্গহত্থং অড্ঢতেল়সভিক্খুসতপরিৰারং নিম্মিতবুদ্ধং আকাসেন আনেত্ৰা তেন অত্তানং পুচ্ছাপেত্ৰা ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ পুচ্ছায তাৰ সো নিম্মিতো কথংদস্সীতি অধিপঞ্ঞং কথংসীলোতি অধিসীলং, উপসন্তোতি অধিচিত্তং পুচ্ছতি. সেসং পাকটমেৰ.
৮৫৬. ৰিস্সজ্জনে পন ভগৰা সরূপেন অধিপঞ্ঞাদীনি অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ অধিপঞ্ঞাদিপ্পভাৰেন যেসং কিলেসানং উপসমা ‘‘উপসন্তো’’তি ৰুচ্চতি, নানাদেৰতানং আসযানুলোমেন তেসং উপসমমেৰ দীপেন্তো ‘‘ৰীততণ্হো’’তিআদিকা গাথাযো অভাসি. তত্থ আদিতো অট্ঠন্নং গাথানং ‘‘তং ব্রূমি উপসন্তো’’তি ইমায গাথায সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. ততো পরাসং ‘‘স ৰে সন্তোতি ৰুচ্চতী’’তি ইমিনা সব্বপচ্ছিমেন পদেন.
অনুপদৰণ্ণনানযেন চ – ৰীততণ্হো পুরা ভেদাতি যো সরীরভেদা পুব্বমেৰ পহীনতণ্হো. পুব্বমন্তমনিস্সিতোতি অতীতদ্ধাদিভেদং পুব্বন্তমনিস্সিতো. ৰেমজ্ঝেনুপসঙ্খেয্যোতি পচ্চুপ্পন্নেপি অদ্ধনি ‘‘রত্তো’’তিআদিনা নযেন ন উপসঙ্খাতব্বো. তস্স নত্থি পুরক্খতন্তি তস্স অরহতো দ্ৰিন্নং পুরেক্খারানং অভাৰা অনাগতে অদ্ধনি পুরক্খতম্পি নত্থি, তং ব্রূমি উপসন্তোতি এৰমেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা. এস নযো সব্বত্থ. ইতো পরং পন যোজনং অদস্সেত্ৰা অনুত্তানপদৰণ্ণনংযেৰ করিস্সাম.
৮৫৭. অসন্তাসীতি তেন তেন অলাভকেন অসন্তসন্তো. অৰিকত্থীতি সীলাদীহি অৰিকত্থনসীলো. অকুক্কুচোতি হত্থকুক্কুচাদিৰিরহিতো. মন্তভাণীতি মন্তায পরিগ্গহেত্ৰা ৰাচং ভাসিতা. অনুদ্ধতোতি উদ্ধচ্চৰিরহিতো. স ৰে ৰাচাযতোতি সো ৰাচায যতো সংযতো চতুদোসৰিরহিতং ৰাচং ভাসিতা হোতি.
৮৫৮. নিরাসত্তীতি নিত্তণ্হো. ৰিৰেকদস্সী ফস্সেসূতি পচ্চুপ্পন্নেসু চক্খুসম্ফস্সাদীসু অত্তাদিভাৰৰিৰেকং পস্সতি. দিট্ঠীসু চ ন নীযতীতি দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠীসু কাযচি দিট্ঠিযা ন নীযতি.