৫. পারাযনৰগ্গো
ৰত্থুগাথাৰণ্ণনা
৯৮৩. কোসলানং পুরা রম্মাতি পারাযনৰগ্গস্স ৰত্থুগাথা. তাসং উপ্পত্তি – অতীতে কির বারাণসিৰাসী একো রুক্খৰড্ঢকী সকে আচরিযকে অদুতিযো, তস্স সোল়স সিস্সা, একমেকস্স সহস্সং অন্তেৰাসিকা. এৰং তে সত্তরসাধিকসোল়সসহস্সা আচরিযন্তেৰাসিনো সব্বেপি বারাণসিং উপনিস্সায জীৰিকং কপ্পেন্তা পব্বতসমীপং গন্ত্ৰা রুক্খে গহেত্ৰা তত্থেৰ নানাপাসাদৰিকতিযো নিট্ঠাপেত্ৰা কুল্লং বন্ধিত্ৰা গঙ্গায বারাণসিং আনেত্ৰা সচে রাজা অত্থিকো হোতি, রঞ্ঞো, একভূমিকং ৰা…পে… সত্তভূমিকং ৰা পাসাদং যোজেত্ৰা দেন্তি. নো চে, অঞ্ঞেসম্পি ৰিকিণিত্ৰা পুত্তদারং পোসেন্তি. অথ নেসং একদিৰসং আচরিযো ‘‘ন সক্কা ৰড্ঢকিকম্মেন নিচ্চং জীৰিকং কপ্পেতুং, দুক্করঞ্হি জরাকালে এতং কম্ম’’ন্তি চিন্তেত্ৰা অন্তেৰাসিকে আমন্তেসি – ‘‘তাতা, উদুম্বরাদযো, অপ্পসাররুক্খে আনেথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা আনযিংসু. সো তেহি কট্ঠসকুণং কত্ৰা তস্স অব্ভন্তরং পৰিসিত্ৰা যন্তং পূরেসি. কট্ঠসকুণো সুপণ্ণরাজা ৰিয আকাসং লঙ্ঘিত্ৰা ৰনস্স উপরি চরিত্ৰা অন্তেৰাসীনং পুরতো ওরুহি. অথ আচরিযো সিস্সে আহ – ‘‘তাতা, ঈদিসানি কট্ঠৰাহনানি কত্ৰা সক্কা সকলজম্বুদীপে রজ্জং গহেতুং, তুম্হেপি, তাতা, এতানি করোথ, রজ্জং গহেত্ৰা জীৰিস্সাম, দুক্খং ৰড্ঢকিসিপ্পেন জীৰিতু’’ন্তি. তে তথা কত্ৰা আচরিযস্স পটিৰেদেসুং. ততো নে আচরিযো আহ – ‘‘কতমং, তাতা, রজ্জং গণ্হামা’’তি? ‘‘বারাণসিরজ্জং আচরিযা’’তি. ‘‘অলং, তাতা, মা এতং রুচ্চি, মযঞ্হি তং গহেত্ৰাপি ‘ৰড্ঢকিরাজা ৰড্ঢকিযুৰরাজা’তি ৰড্ঢকিৰাদা ন মুচ্চিস্সাম, মহন্তো জম্বুদীপো, অঞ্ঞত্থ গচ্ছামা’’তি.
ততো সপুত্তদারা কট্ঠৰাহনানি, অভিরুহিত্ৰা সজ্জাৰুধা হুত্ৰা হিমৰন্তাভিমুখা গন্ত্ৰা হিমৰতি অঞ্ঞতরং নগরং পৰিসিত্ৰা রঞ্ঞো নিৰেসনেযেৰ পচ্চুট্ঠহংসু. তে তত্থ রজ্জং গহেত্ৰা আচরিযং রজ্জে অভিসিঞ্চিংসু. সো ‘‘কট্ঠৰাহনো রাজা’’তি পাকটো অহোসি. তম্পি নগরং তেন গহিতত্তা ‘‘কট্ঠৰাহননগর’’ন্ত্ৰেৰ নামং লভি, তথা সকলরট্ঠম্পি. কট্ঠৰাহনো রাজা ধম্মিকো অহোসি, তথা যুৰরাজা অমচ্চট্ঠানেসু চ ঠপিতা সোল়স সিস্সা. তং রট্ঠং রঞ্ঞা চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি সঙ্গয্হমানং অতিৰিয ইদ্ধং ফীতং নিরুপদ্দৰঞ্চ অহোসি. নাগরা জানপদা রাজানঞ্চ রাজপরিসঞ্চ অতিৰিয মমাযিংসু ‘‘ভদ্দকো নো রাজা লদ্ধো, ভদ্দিকা রাজপরিসা’’তি.
অথেকদিৰসং মজ্ঝিমদেসতো ৰাণিজা ভণ্ডং গহেত্ৰা কট্ঠৰাহননগরং আগমংসু পণ্ণাকারঞ্চ গহেত্ৰা রাজানং পস্সিংসু. রাজা ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি সব্বং পুচ্ছি. ‘‘বারাণসিতো দেৰা’’তি. সো তত্থ সব্বং পৰত্তিং পুচ্ছিত্ৰা – ‘‘তুম্হাকং রঞ্ঞা সদ্ধিং মম মিত্তভাৰং করোথা’’তি আহ. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিংসু. সো তেসং পরিব্বযং দত্ৰা গমনকালে সম্পত্তে পুন আদরেন ৰত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. তে বারাণসিং গন্ত্ৰা তস্স রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা ‘‘কট্ঠৰাহনরট্ঠা আগতানং ৰাণিজকানং অজ্জতগ্গে সুঙ্কং মুঞ্চামী’’তি ভেরিং চরাপেত্ৰা ‘‘অত্থু মে কট্ঠৰাহনো মিত্তো’’তি দ্ৰেপি অদিট্ঠমিত্তা অহেসুং. কট্ঠৰাহনোপি চ সকনগরে ভেরিং চরাপেসি – ‘‘অজ্জতগ্গে বারাণসিতো আগতানং ৰাণিজকানং সুঙ্কং মুঞ্চামি, পরিব্বযো চ নেসং দাতব্বো’’তি. ততো বারাণসিরাজা কট্ঠৰাহনস্স লেখং পেসেসি ‘‘সচে তস্মিং জনপদে দট্ঠুং ৰা সোতুং ৰা অরহরূপং কিঞ্চি অচ্ছরিযং উপ্পজ্জতি, অম্হেপি দক্খাপেতু চ সাৰেতু চা’’তি. সোপিস্স তথেৰ পটিলেখং পেসেসি. এৰং তেসং কতিকং কত্ৰা ৰসন্তানং কদাচি কট্ঠৰাহনস্স অতিমহগ্ঘা অচ্চন্তসুখুমা কম্বলা উপ্পজ্জিংসু বালসূরিযরস্মিসদিসা ৰণ্ণেন. তে দিস্ৰা রাজা ‘‘মম সহাযস্স পেসেমী’’তি দন্তকারেহি অট্ঠ দন্তকরণ্ডকে লিখাপেত্ৰা তেসু করণ্ডকেসু তে কম্বলে পক্খিপিত্ৰা লাখাচরিযেহি বহি লাখাগোল়কসদিসে কারাপেত্ৰা অট্ঠপি লাখাগোল়কে সমুগ্গে পক্খিপিত্ৰা ৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা রাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৰা ‘‘বারাণসিরঞ্ঞো দেথা’’তি অমচ্চে পেসেসি. লেখঞ্চ অদাসি ‘‘অযং পণ্ণাকারো নগরমজ্ঝে অমচ্চপরিৰুতেন পেক্খিতব্বো’’তি.
তে গন্ত্ৰা বারাণসিরঞ্ঞো অদংসু. সো লেখং ৰাচেত্ৰা অমচ্চে সন্নিপাতেত্ৰা নগরমজ্ঝে রাজঙ্গণে লঞ্ছনং ভিন্দিত্ৰা পলিৰেঠনং অপনেত্ৰা সমুগ্গং ৰিৰরিত্ৰা অট্ঠ লাখাগোল়কে দিস্ৰা ‘‘মম সহাযো লাখাগোল়কেহি কীল়নকবালকানং ৰিয ময্হং লাখাগোল়কে পেসেসী’’তি মঙ্কু হুত্ৰা একং লাখাগোল়কং অত্তনো নিসিন্নাসনে পহরি. তাৰদেৰ লাখা পরিপতি, দন্তকরণ্ডকো ৰিৰরং দত্ৰা দ্ৰেভাগো অহোসি. সো অব্ভন্তরে কম্বলং দিস্ৰা ইতরেপি ৰিৰরি সব্বত্থ তথেৰ অহোসি. একমেকো কম্বলো দীঘতো সোল়সহত্থো ৰিত্থারতো অট্ঠহত্থো. পসারিতে কম্বলে রাজঙ্গণং সূরিযপ্পভায ওভাসিতমিৰ অহোসি. তং দিস্ৰা মহাজনো অঙ্গুলিযো ৰিধুনি, চেলুক্খেপঞ্চ অকাসি, ‘‘অম্হাকং রঞ্ঞো অদিট্ঠসহাযো কট্ঠৰাহনরাজা এৰরূপং পণ্ণাকারং পেসেসি, যুত্তং এৰরূপং মিত্তং কাতু’’ন্তি অত্তমনো অহোসি. রাজা ৰোহারিকে পক্কোসাপেত্ৰা একমেকং কম্বলং অগ্ঘাপেসি, সব্বেপি অনগ্ঘা অহেসুং. ততো চিন্তেসি – ‘‘পচ্ছা পেসেন্তেন পঠমং পেসিতপণ্ণাকারতো অতিরেকং পেসেতুং ৰট্টতি, সহাযেন চ মে অনগ্ঘো পণ্ণাকারো পেসিতো, কিং নু, খো, অহং সহাযস্স পেসেয্য’’ন্তি? তেন চ সমযেন কস্সপো ভগৰা উপ্পজ্জিত্ৰা বারাণসিযং ৰিহরতি. অথ রঞ্ঞো এতদহোসি – ‘‘ৰত্থুত্তযরতনতো অঞ্ঞং উত্তমরতনং নত্থি, হন্দাহং ৰত্থুত্তযরতনস্স উপ্পন্নভাৰং সহাযস্স পেসেমী’’তি. সো –
‘‘বুদ্ধো লোকে সমুপ্পন্নো, হিতায সব্বপাণিনং;
ধম্মো লোকে সমুপ্পন্নো, সুখায সব্বপাণিনং;
সঙ্ঘো লোকে সমুপ্পন্নো, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তর’’ন্তি. –
ইমং গাথং, যাৰ অরহত্তং, তাৰ একভিক্খুস্স পটিপত্তিঞ্চ সুৰণ্ণপট্টে জাতিহিঙ্গুলকেন লিখাপেত্ৰা সত্তরতনমযে সমুগ্গে পক্খিপিত্ৰা তং সমুগ্গং মণিমযে সমুগ্গে, মণিমযং মসারগল্লমযে, মসারগল্লমযং লোহিতঙ্গমযে, লোহিতঙ্গমযং, সুৰণ্ণমযে, সুৰণ্ণমযং রজতমযে, রজতমযং দন্তমযে, দন্তমযং সারমযে, সারমযং সমুগ্গং পেল়ায পক্খিপিত্ৰা পেল়ং দুস্সেন ৰেঠেত্ৰা লঞ্ছেত্ৰা মত্তৰরৰারণং সোৰণ্ণদ্ধজং সোৰণ্ণালঙ্কার হেমজালসঞ্ছন্নং কারেত্ৰা তস্সুপরি পল্লঙ্কং পঞ্ঞাপেত্ৰা পল্লঙ্কে পেল়ং আরোপেত্ৰা সেতচ্ছত্তেন ধারিযমানেন সব্বগন্ধপুপ্ফাদীহি পূজায করিযমানায সব্বতাল়াৰচরেহি থুতিসতানি গাযমানেহি যাৰ অত্তনো রজ্জসীমা, তাৰ মগ্গং অলঙ্কারাপেত্ৰা সযমেৰ নেসি. তত্র চ ঠত্ৰা সামন্তরাজূনং পণ্ণাকারং পেসেসি – ‘‘এৰং সক্করোন্তেহি অযং পণ্ণাকারো পেসেতব্বো’’তি. তং সুত্ৰা তে তে রাজানো পটিমগ্গং আগন্ত্ৰা যাৰ কট্ঠৰাহনস্স রজ্জসীমা, তাৰ নযিংসু.
কট্ঠৰাহনোপি সুত্ৰা পটিমগ্গং আগন্ত্ৰা তথেৰ পূজেন্তো নগরং পৰেসেত্ৰা অমচ্চে চ নাগরে চ সন্নিপাতাপেত্ৰা রাজঙ্গণে পলিৰেঠনদুস্সং অপনেত্ৰা পেল়ং ৰিৰরিত্ৰা পেল়ায সমুগ্গং পস্সিত্ৰা অনুপুব্বেন সব্বসমুগ্গে ৰিৰরিত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে লেখং পস্সিত্ৰা ‘‘কপ্পসতসহস্সেহি অতিদুল্লভং মম সহাযো পণ্ণাকাররতনং পেসেসী’’তি অত্তমনো হুত্ৰা ‘‘অসুতপুব্বং ৰত সুণিম্হা ‘বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো’তি, যংনূনাহং গন্ত্ৰা বুদ্ধঞ্চ পস্সেয্যং ধম্মঞ্চ সুণেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা অমচ্চে আমন্তেসি – ‘‘বুদ্ধধম্মসঙ্ঘরতনানি কির লোকে উপ্পন্নানি, কিং কাতব্বং মঞ্ঞথা’’তি. তে আহংসু – ‘‘ইধেৰ তুম্হে, মহারাজ, হোথ, মযং গন্ত্ৰা পৰত্তিং জানিস্সামা’’তি.
ততো সোল়সসহস্সপরিৰারা সোল়স অমচ্চা রাজানং অভিৰাদেত্ৰা ‘‘যদি বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো পুন দস্সনং নত্থি, যদি ন উপ্পন্নো, আগমিস্সামা’’তি নিগ্গতা. রঞ্ঞো পন ভাগিনেয্যো পচ্ছা রাজানং ৰন্দিত্ৰা ‘‘অহম্পি গচ্ছামী’’তি আহ. তাত, ত্ৰং তত্থ বুদ্ধুপ্পাদং ঞত্ৰা পুন আগন্ত্ৰা মম আরোচেহীতি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা অগমাসি. তে সব্বেপি সব্বত্থ একরত্তিৰাসেন গন্ত্ৰা বারাণসিং পত্তা. অসম্পত্তেস্ৰেৰ চ তেসু ভগৰা পরিনিব্বাযি. তে ‘‘কো বুদ্ধো, কুহিং বুদ্ধো’’তি সকলৰিহারং আহিণ্ডন্তা সম্মুখসাৰকে দিস্ৰা পুচ্ছিংসু. তে নেসং ‘‘বুদ্ধো পরিনিব্বুতো’’তি আচিক্খিংসু. তে ‘‘অহো দূরদ্ধানং আগন্ত্ৰা দস্সনমত্তম্পি ন লভিম্হা’’তি পরিদেৰমানা ‘‘কিং, ভন্তে, কোচি ভগৰতা দিন্নওৰাদো অত্থী’’তি পুচ্ছিংসু. আম, উপাসকা অত্থি, সরণত্তযে পতিট্ঠাতব্বং, পঞ্চসীলানি সমাদাতব্বানি, অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো উপোসথো উপৰসিতব্বো, দানং দাতব্বং, পব্বজিতব্বন্তি. তে সুত্ৰা তং ভাগিনেয্যং অমচ্চং ঠপেত্ৰা সব্বে পব্বজিংসু. ভাগিনেয্যো পরিভোগধাতুং গহেত্ৰা কট্ঠৰাহনরট্ঠাভিমুখো পক্কামি. পরিভোগধাতু নাম বোধিরুক্খপত্তচীৰরাদীনি. অযং পন ভগৰতো ধম্মকরণং ধম্মধরং ৰিনযধরমেকং থেরঞ্চ গহেত্ৰা পক্কামি, অনুপুব্বেন চ নগরং গন্ত্ৰা ‘‘বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো চ পরিনিব্বুত্তো চা’’তি রঞ্ঞো আরোচেত্ৰা ভগৰতা দিন্নোৰাদং আচিক্খি. রাজা থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা ৰিহারং কারাপেত্ৰা চেতিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা বোধিরুক্খং রোপেত্ৰা সরণত্তযে পঞ্চসু চ নিচ্চসীলেসু পতিট্ঠায অট্ঠঙ্গুপেতং উপোসথং উপৰসন্তো দানাদীনি দেন্তো যাৰতাযুকং ঠত্ৰা কামাৰচরদেৰলোকে নিব্বত্তি. তেপি সোল়সসহস্সা পব্বজিত্ৰা পুথুজ্জনকালকিরিযং কত্ৰা তস্সেৰ রঞ্ঞো পরিৰারা সম্পজ্জিংসু.
তে একং বুদ্ধন্তরং দেৰলোকে খেপেত্ৰা অম্হাকং ভগৰতি অনুপ্পন্নেযেৰ দেৰলোকতো চৰিত্ৰা আচরিযো পসেনদিরঞ্ঞো পিতু পুরোহিতস্স পুত্তো জাতো নামেন ‘‘বাৰরী’’তি, তীহি মহাপুরিসলক্খণেহি সমন্নাগতো তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ, পিতুনো চ অচ্চযেন পুরোহিতট্ঠানে অট্ঠাসি. অৰসেসাপি সোল়সাধিকসোল়সসহস্সা তত্থেৰ সাৰত্থিযা ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তা. তেসু সোল়স জেট্ঠন্তেৰাসিনো বাৰরিস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গহেসুং, ইতরে সোল়সসহস্সা তেসংযেৰ সন্তিকেতি এৰং তে পুনপি সব্বে সমাগচ্ছিংসু. মহাকোসলরাজাপি কালমকাসি, ততো পসেনদিং রজ্জে অভিসিঞ্চিংসু. বাৰরী তস্সাপি পুরোহিতো অহোসি. রাজা পিতরা দিন্নঞ্চ অঞ্ঞঞ্চ ভোগং বাৰরিস্স অদাসি. সো হি দহরকালে তস্সেৰ সন্তিকে সিপ্পং উগ্গহেসি. ততো বাৰরী রঞ্ঞো আরোচেসি – ‘‘পব্বজিস্সামহং, মহারাজা’’তি. ‘‘আচরিয, তুম্হেসু ঠিতেসু মম পিতা ঠিতো ৰিয হোতি, মা পব্বজিত্থা’’তি. ‘‘অলং, মহারাজ, পব্বজিস্সামী’’তি. রাজা ৰারেতুং অসক্কোন্তো ‘‘সাযং পাতং মম দস্সনট্ঠানে রাজুয্যানে পব্বজথা’’তি যাচি. আচরিযো সোল়সসহস্সপরিৰারেহি সোল়সহি সিস্সেহি সদ্ধিং তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা রাজুয্যানে ৰসি, রাজা চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহতি. সাযং পাতঞ্চস্স উপট্ঠানং গচ্ছতি.
অথেকদিৰসং অন্তেৰাসিনো আচরিযং আহংসু – ‘‘নগরসমীপে ৰাসো নাম মহাপলিবোধো, ৰিজনসম্পাতং আচরিয ওকাসং গচ্ছাম, পন্তসেনাসনৰাসো নাম বহূপকারো পব্বজিতান’’ন্তি. আচরিযো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা তিক্খত্তুং ৰারেত্ৰা ৰারেতুং অসক্কোন্তো দ্ৰেসতসহস্সানি কহাপণানি দত্ৰা দ্ৰে অমচ্চে আণাপেসি ‘‘যত্থ ইসিগণো ৰাসং ইচ্ছতি, তত্থ অস্সমং কত্ৰা দেথা’’তি. ততো আচরিযো সোল়সাধিকসোল়সসহস্সজটিলপরিৰুতো অমচ্চেহি অনুগ্গহমানো উত্তরজনপদা দক্খিণজনপদাভিমুখো অগমাসি. তমত্থং গহেত্ৰা আযস্মা আনন্দো সঙ্গীতিকালে পারাযনৰগ্গস্স নিদানং আরোপেন্তো ইমা গাথাযো অভাসি.
তত্থ কোসলানং পুরাতি কোসলরট্ঠস্স নগরা, সাৰত্থিতোতি ৰুত্তং হোতি. আকিঞ্চঞ্ঞন্তি অকিঞ্চনভাৰং, পরিগ্গহূপকরণৰিৰেকন্তি ৰুত্তং হোতি.
৯৮৪. সো অস্সকস্স ৰিসযে, অল়কস্স সমাসনেতি সো ব্রাহ্মণো অস্সকস্স চ অল়কস্স চাতি দ্ৰিন্নম্পি রাজূনং সমাসন্নে ৰিসযে আসন্নে রট্ঠে, দ্ৰিন্নম্পি রট্ঠানং মজ্ঝেতি অধিপ্পাযো. গোধাৰরী কূলেতি গোধাৰরিযা নদিযা কূলে. যত্থ গোধাৰরী দ্ৰিধা ভিজ্জিত্ৰা তিযোজনপ্পমাণং অন্তরদীপমকাসি সব্বং কপিট্ঠৰনসঞ্ছন্নং, যত্থ পুব্বেসরভঙ্গাদযো ৰসিংসু, তস্মিং দেসেতি অধিপ্পাযো. সো কির তং পদেসং দিস্ৰা ‘‘অযং পুব্বসমণালযো পব্বজিতসারুপ্প’’ন্তি অমচ্চানং নিৰেদেসি. অমচ্চা ভূমিগ্গহণত্থং অস্সকরঞ্ঞো সতসহস্সং, অল়করঞ্ঞো সতসহস্সং অদংসু. তে তঞ্চ পদেসং অঞ্ঞঞ্চ দ্ৰিযোজনমত্তন্তি সব্বম্পি পঞ্চযোজনমত্তং পদেসং অদংসু. তেসং কির রজ্জসীমন্তরে সো পদেসো হোতি. অমচ্চা তত্থ অস্সমং কারেত্ৰা সাৰত্থিতো চ অঞ্ঞম্পি ধনং আহরাপেত্ৰা গোচরগামং নিৰেসেত্ৰা অগমংসু. উঞ্ছে ন চ ফলেন চাতি উঞ্ছাচরিযায চ ৰনমূলফলেন চ. তস্মা ৰুত্তং ‘‘তস্সেৰ উপনিস্সায, গামো চ ৰিপুলো অহূ’’তি.
৯৮৫. তত্থ তস্সাতি তস্স গোধাৰরীকূলস্স, তস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স উপযোগত্থে চেতং সামিৰচনং, তং উপনিস্সাযাতি অত্থো. ততো জাতেন আযেন, মহাযঞ্ঞমকপ্পযীতি তস্মিং গামে কসিকম্মাদিনা সতসহস্সং আযো উপ্পজ্জি, তং গহেত্ৰা কুটুম্বিকা রঞ্ঞো অস্সকস্স সন্তিকং অগমংসু ‘‘সাদিযতু দেৰো আয’’ন্তি. সো ‘‘নাহং সাদিযামি, আচরিযস্সেৰ উপনেথা’’তি আহ. আচরিযোপি তং অত্তনো অগ্গহেত্ৰা দানযঞ্ঞং অকপ্পযি. এৰং সো সংৰচ্ছরে সংৰচ্ছরে দানমদাসি.
৯৮৬. মহাযঞ্ঞন্তি গাথাযত্থো – সো এৰং সংৰচ্ছরে সংৰচ্ছরে দানযঞ্ঞং যজন্তো একস্মিং সংৰচ্ছরে তং মহাযঞ্ঞং যজিত্ৰা ততো গামা নিক্খম্ম পুন পাৰিসি অস্সমং. পৰিট্ঠো চ পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা ‘‘সুট্ঠু দিন্ন’’ন্তি দানং অনুমজ্জন্তো নিসীদি. এৰং তস্মিং পটিপৰিট্ঠম্হি তরুণায ব্রাহ্মণিযা ঘরে কম্মং অকাতুকামায ‘‘এসো, ব্রাহ্মণ, বাৰরী গোধাৰরীতীরে অনুসংৰচ্ছরং সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেতি, গচ্ছ ততো পঞ্চসতানি যাচিত্ৰা দাসিং মে আনেহী’’তি পেসিতো অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্রাহ্মণোতি.
৯৮৭-৮. উগ্ঘট্টপাদোতি মগ্গগমনেন ঘট্টপাদতলো, পণ্হিকায ৰা পণ্হিকং, গোপ্ফকেন ৰা গোপ্ফকং, জণ্ণুকেন ৰা জণ্ণুকং আহচ্চ ঘট্টপাদো. সুখঞ্চ কুসলং পুচ্ছীতি সুখঞ্চ কুসলঞ্চ পুচ্ছি ‘‘কচ্চি তে, ব্রাহ্মণ, সুখং, কচ্চি কুসল’’ন্তি.
৯৮৯-৯১. অনুজানাহীতি অনুমঞ্ঞাহি সদ্দহাহি. সত্তধাতি সত্তৰিধেন. অভিসঙ্খরিত্ৰাতি গোমযৰনপুপ্ফকুসতিণাদীনি আদায সীঘং সীঘং বাৰরিস্স অস্সমদ্ৰারং গন্ত্ৰা গোমযেন ভূমিং উপলিম্পিত্ৰা পুপ্ফানি ৰিকিরিত্ৰা তিণানি সন্থরিত্ৰা ৰামপাদং কমণ্ডলূদকেন ধোৰিত্ৰা সত্তপাদমত্তং গন্ত্ৰা অত্তনো পাদতলে পরামসন্তো এৰরূপং কুহনং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ভেরৰং সো অকিত্তযীতি ভযজনকং ৰচনং অকিত্তযি, ‘‘সচে মে যাচমানস্সা’’তি ইমং গাথমভাসীতি অধিপ্পাযো. দুক্খিতোতি দোমনস্সজাতো.
৯৯২-৪. উস্সুস্সতীতি তস্স তং ৰচনং কদাচি সচ্চং ভৰেয্যাতি মঞ্ঞমানো সুস্সতি. দেৰতাতি অস্সমে অধিৰত্থা দেৰতা এৰ. মুদ্ধনি মুদ্ধপাতে ৰাতি মুদ্ধে ৰা মুদ্ধপাতে ৰা.
৯৯৫-৬. ভোতী চরহি জানাতীতি ভোতী চে জানাতি. মুদ্ধাধিপাতঞ্চাতি মুদ্ধপাতঞ্চ. ঞাণমেত্থাতি ঞাণং মে এত্থ.
৯৯৮. পুরাতি একূনতিংসৰস্সৰযকালে. বাৰরিব্রাহ্মণে পন গোধাৰরীতীরে ৰসমানে অট্ঠন্নং ৰস্সানং অচ্চযেন বুদ্ধো লোকে উদপাদি. অপচ্চোতি অনুৰংসো.
৯৯৯. সব্বাভিঞ্ঞাবলপ্পত্তোতি সব্বাভিঞ্ঞায বলপ্পত্তো, সব্বা ৰা অভিঞ্ঞাযো চ বলানি চ পত্তো. ৰিমুত্তোতি আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তিযা ৰিমুত্তচিত্তো.
১০০১-৩. সোকস্সাতি সোকো অস্স. পহূতপঞ্ঞোতি মহাপঞ্ঞো. ৰরভূরিমেধসোতি উত্তমৰিপুলপঞ্ঞো ভূতে অভিরতৰরপঞ্ঞো ৰা. ৰিধুরোতি ৰিগতধুরো, অপ্পটিমোতি ৰুত্তং হোতি.
১০০৪-৯. মন্তপারগেতি ৰেদপারগে. পস্সৰ্হোতি পস্সথ অজানতন্তি অজানন্তানং. লক্খণাতি লক্খণানি. ব্যাক্খাতাতি কথিতানি, ৰিত্থারিতানীতি ৰুত্তং হোতি. সমত্তাতি সমত্তানি, পরিপুণ্ণানীতি ৰুত্তং হোতি. ধম্মেন মনুসাসতীতি ধম্মেন অনুসাসতি.
১০১১. জাতিং গোত্তঞ্চ লক্খণন্তি ‘‘কীৰ চিরং জাতো’’তি মম জাতিঞ্চ গোত্তঞ্চ লক্খণঞ্চ. মন্তে সিস্সেতি মযা পরিচিতৰেদে চ মম সিস্সে চ. মনসাযেৰ পুচ্ছথাতি ইমে সত্ত পঞ্হে চিত্তেনেৰ পুচ্ছথ.
১০১৩-৮. তিস্সমেত্তেয্যোতি একোযেৰ এস নামগোত্তৰসেন ৰুত্তো. দুভযোতি উভো. পচ্চেকগণিনোতি ৰিসুং ৰিসুং গণৰন্তো. পুব্বৰাসনৰাসিতাতি পুব্বে কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰা. গতপচ্চাগতৰত্তপুঞ্ঞৰাসনায ৰাসিতচিত্তা. পুরমাহিস্সতিন্তি মাহিস্সতিনামিকং পুরং, নগরন্তি ৰুত্তং হোতি. তঞ্চ নগরং পৰিট্ঠাতি অধিপ্পাযো, এৰং সব্বত্থ. গোনদ্ধন্তি গোধপুরস্স নামং. ৰনসৰ্হযন্তি পৰননগরং ৰুচ্চতি, ‘‘ৰনসাৰত্থি’’ন্তি একে. এৰং ৰনসাৰত্থিতো কোসম্বিং, কোসম্বিতো চ সাকেতং অনুপ্পত্তানং কির তেসং সোল়সন্নং জটিলানং ছযোজনমত্তা পরিসা অহোসি.
১০১৯. অথ ভগৰা ‘‘বাৰরিস্স জটিলা মহাজনং সংৰড্ঢেন্তা আগচ্ছন্তি, ন চ তাৰ নেসং ইন্দ্রিযানি পরিপাকং গচ্ছন্তি, নাপি অযং দেসো সপ্পাযো, মগধখেত্তে পন তেসং পাসাণকচেতিযং সপ্পাযং. তত্র হি মযি ধম্মং দেসেন্তে মহাজনস্স ধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতি, সব্বনগরানি চ পৰিসিত্ৰা আগচ্ছন্তা বহুতরেন জনেন আগমিস্সন্তী’’তি ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো সাৰত্থিতো রাজগহাভিমুখো অগমাসি. তেপি জটিলা সাৰত্থিং আগন্ত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ‘‘কো বুদ্ধো, কুহিং বুদ্ধো’’তি ৰিচিনন্তা গন্ধকুটিমূলং গন্ত্ৰা ভগৰতো পদনিক্খেপং দিস্ৰা ‘‘রত্তস্স হি উক্কুটিকং পদং ভৰে…পে… ৰিৰট্টচ্ছদস্স ইদমীদিসং পদ’’ন্তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬০-২৬১; ধ. প. অট্ঠ. ১.২০ সামাৰতীৰত্থু; ৰিসুদ্ধি. ১.৪৫) ‘‘সব্বঞ্ঞু বুদ্ধো’’তি নিট্ঠং গতা. ভগৰাপি অনুপুব্বেন সেতব্যকপিলৰত্থুআদীনি নগরানি পৰিসিত্ৰা মহাজনং সংৰড্ঢেন্তো পাসাণকচেতিযং গতো. জটিলাপি তাৰদেৰ সাৰত্থিতো নিক্খমিত্ৰা সব্বানি তানি নগরানি পৰিসিত্ৰা পাসাণকচেতিযমেৰ অগমংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘কোসম্বিঞ্চাপি সাকেতং, সাৰত্থিঞ্চ পুরুত্তমং. সেতব্যং কপিলৰত্থু’’ন্তিআদি.
১০২০. তত্থ মাগধং পুরন্তি মগধপুরং রাজগহন্তি অধিপ্পাযো. পাসাণকং চেতিযন্তি মহতো পাসাণস্স উপরি পুব্বে দেৰট্ঠানং অহোসি. উপ্পন্নে পন ভগৰতি ৰিহারো জাতো. সো তেনেৰ পুরিমৰোহারেন ‘‘পাসাণকং চেতিয’’ন্তি ৰুচ্চতি.
১০২১. তসিতোৰুদকন্তি তে হি জটিলা ৰেগসা ভগৰন্তং অনুবন্ধমানা সাযং গতমগ্গং পাতো, পাতো গতমগ্গঞ্চ সাযং গচ্ছন্তা ‘‘এত্থ ভগৰা’’তি সুত্ৰা অতিৰিয পীতিপামোজ্জজাতা তং চেতিযং অভিরুহিংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘তুরিতা পব্বতমারুহু’’ন্তি.
১০২৪. একমন্তং ঠিতো হট্ঠোতি তস্মিং পাসাণকে চেতিযে সক্কেন মাপিতমহামণ্ডপে নিসিন্নং ভগৰন্তং দিস্ৰা ‘‘কচ্চি ইসযো খমনীয’’ন্তিআদিনা নযেন ভগৰতা পটিসম্মোদনীযে কতে ‘‘খমনীযং ভো গোতমা’’তিআদীহি সযম্পি পটিসন্থারং কত্ৰা অজিতো জেট্ঠন্তেৰাসী একমন্তং ঠিতো হট্ঠচিত্তো হুত্ৰা মনোপঞ্হে পুচ্ছি.
১০২৫. তত্থ আদিস্সাতি ‘‘কতিৰস্সো’’তি এৰং উদ্দিস্স. জম্মনন্তি ‘‘অম্হাকং আচরিযস্স জাতিং ব্রূহী’’তি পুচ্ছতি. পারমিন্তি নিট্ঠাগমনং.
১০২৬-৭. ৰীসং ৰস্সসতন্তি ৰীসতিৰস্সাধিকং ৰস্সসতং. লক্খণেতি মহাপুরিসলক্খণে. এতস্মিং ইতো পরেসু চ ইতিহাসাদীসু অনৰযোতি অধিপ্পাযো পরপদং ৰা আনেত্ৰা তেসু পারমিং গতোতি যোজেতব্বং. পঞ্চসতানি ৰাচেতীতি পকতিঅলসদুম্মেধমাণৰকানং পঞ্চসতানি সযং মন্তে ৰাচেতি. সধম্মেতি একে ব্রাহ্মণধম্মে, তেৰিজ্জকে পাৰচনেতি ৰুত্তং হোতি.
১০২৮. লক্খণানং পৰিচযন্তি লক্খণানং ৰিত্থারং, ‘‘কতমানি তানিস্স গত্তে তীণি লক্খণানী’’তি পুচ্ছতি.
১০৩০-৩১. পুচ্ছঞ্হীতি পুচ্ছমানং কমেতং পটিভাসতীতি দেৰাদীসু কং পুগ্গলং এতং পঞ্হৰচনং পটিভাসতীতি.
১০৩২-৩৩. এৰং ব্রাহ্মণো পঞ্চন্নং পঞ্হানং ৰেয্যাকরণং সুত্ৰা অৰসেসে দ্ৰে পুচ্ছন্তো ‘‘মুদ্ধং মুদ্ধাধিপাতঞ্চা’’তি আহ. অথস্স ভগৰা তে ব্যাকরোন্তো ‘‘অৰিজ্জা মুদ্ধা’’তি গাথমাহ. তত্থ যস্মা চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণভূতা অৰিজ্জা সংসারস্স সীসং, তস্মা ‘‘অৰিজ্জা মুদ্ধা’’তি আহ. যস্মা চ অরহত্তমগ্গৰিজ্জা অত্তনা সহজাতেহি সদ্ধাসতিসমাধিকত্তুকম্যতাছন্দৰীরিযেহি সমন্নাগতা ইন্দ্রিযানং একরসট্ঠভাৰমুপগতত্তা তং মুদ্ধং অধিপাতেতি, তস্মা ‘‘ধিজ্জা মুদ্ধাধিপাতিনী’’তিআদিমাহ.
১০৩৪-৮. ততো ৰেদেন মহতাতি অথ ইমং পঞ্হৰেয্যাকরণং সুত্ৰা উপ্পন্নায মহাপীতিযা সন্থম্ভিত্ৰা অলীনভাৰং, কাযচিত্তানং উদগ্গং পত্ৰাতি অত্থো. পতিত্ৰা চ ‘‘বাৰরী’’তি ইমং গাথমাহ. অথ নং অনুকম্পমানো ভগৰা ‘‘সুখিতো’’তি গাথমাহ. ৰত্ৰা চ ‘‘বাৰরিস্স চা’’তি সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেসি. তত্থ সব্বেসন্তি অনৰসেসানং সোল়সসহস্সানং. তত্থ পুচ্ছি তথাগতন্তি তত্থ পাসাণকে চেতিযে, তত্থ ৰা পরিসায, তেসু ৰা পৰারিতেসু অজিতো পঠমং পঞ্হং পুচ্ছীতি. সেসং সব্বগাথাসু পাকটমেৰাতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায ৰত্থুগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. অজিতসুত্তৰণ্ণনা
১০৩৯. তস্মিং পন পঞ্হে নিৰুতোতি পটিচ্ছাদিতো. কিস্সাভিলেপনং ব্রূসীতি কিং অস্স লোকস্স অভিলেপনং ৰদেসি.
১০৪০. ৰেৰিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতীতি মচ্ছরিযহেতু চ পমাদহেতু চ নপ্পকাসতি. মচ্ছরিযং হিস্স দানাদিগুণেহি পকাসিতুং ন দেতি, পমাদো সীলাদীহি. জপ্পাভিলেপনন্তি তণ্হা অস্স লোকস্স মক্কটলেপো ৰিয মক্কটস্স অভিলেপনং. দুক্খন্তি জাতিআদিকং দুক্খং.
১০৪১. সৰন্তি সব্বধি সোতাতি সব্বেসু রূপাদিআযতনেসু তণ্হাদিকা সোতা সন্দন্তি. কিং নিৰারণন্তি তেসং কিং আৰরণং কা রক্খাতি? সংৰরং ব্রূহীতি তং তেসং নিৰারণসঙ্খাতং সংৰরং ব্রূহি. এতেন সাৰসেসপ্পহানং পুচ্ছতি. কেন সোতা পিধিয্যরেতি কেন ধম্মেন এতে সোতা পিধিয্যন্তি পচ্ছিজ্জন্তি. এতেন অনৰসেসপ্পহানং পুচ্ছতি.
১০৪২. সতি তেসং নিৰারণন্তি ৰিপস্সনাযুত্তা. কুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্নেসমানা সতি তেসং সোতানং নিৰারণং. সোতানং সংৰরং ব্রূমীতি তমেৰাহং সতিং সোতানং সংৰরং ব্রূমীতি অধিপ্পাযো. পঞ্ঞাযেতে পিধিয্যরেতি রূপাদীসু পন অনিচ্চতাদিপটিৰেধসাধিকায মগ্গপঞ্ঞায এতে সোতা সব্বসো পিধিয্যন্তীতি.
১০৪৩. পঞ্ঞা চেৰাতি পঞ্হগাথায, যা চাযং তযা ৰুত্তা পঞ্ঞা যা চ সতি, যঞ্চ তদৰসেসং নামরূপং, এতং সব্বম্পি কত্থ নিরুজ্ঝতি, এতং মে পঞ্হং পুট্ঠো ব্রূহীতি এৰং সঙ্খেপত্থো ৰেদিতব্বো.
১০৪৪. ৰিস্সজ্জনগাথায পনস্স যস্মা পঞ্ঞাসতিযো নামেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তস্মা তা ৰিসুং ন ৰুত্তা. অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো – যং মং ত্ৰং, অজিত, এতং পঞ্হং অপুচ্ছি ‘‘কত্থেতং উপরুজ্ঝতী’’তি, তং তে যত্থ নামঞ্চ রূপঞ্চ অসেসং উপরুজ্ঝতি, তং ৰদন্তো ৰদামি, তস্স, তস্স হি ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন সহেৰ অপুব্বং অচরিমং এত্থেতং উপরুজ্ঝতি. এত্থেৰ ৰিঞ্ঞাণনিরোধে নিরুজ্ঝতি এতং, ৰিঞ্ঞাণনিরোধা তস্স নিরোধো হোতি. তং নাতিৰত্ততীতি ৰুত্তং হোতি.
১০৪৫. এত্তাৰতা চ ‘‘দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি ইমিনা পকাসিতং দুক্খসচ্চং, ‘‘যানি সোতানী’’তি ইমিনা সমুদযসচ্চং পঞ্ঞাযেতে পিধিয্যরেতি ইমিনা মগ্গসচ্চং, ‘‘অসেসং উপরুজ্ঝতী’’তি ইমিনা নিরোধসচ্চন্তি এৰং চত্তারি সচ্চানি সুত্ৰাপি অরিযভূমিং অনধিগতো পুন সেখাসেখপটিপদং পুচ্ছন্তো ‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে’’তি গাথমাহ. তত্থ সঙ্খাতধম্মাতি অনিচ্চাদিৰসেন পরিৰীমংসিতধম্মা, অরহতং এতং অধিৰচনং. সেখাতি সীলাদীনি সিক্খমানা অৰসেসা অরিযপুগ্গলা. পুথূতি বহূ সত্তজনা. তেসং মে নিপকো ইরিযং পুট্ঠো পব্রূহীতি তেসং মে সেখাসেখানং নিপকো পণ্ডিতো ত্ৰং পুট্ঠো পটিপত্তিং ব্রূহীতি.
১০৪৬. অথস্স ভগৰা যস্মা সেখেন কামচ্ছন্দনীৰরণং আদিং কত্ৰা সব্বকিলেসা পহাতব্বা এৰ, তস্মা ‘‘কামেসূ’’তি উপড্ঢগাথায সেখপটিপদং দস্সেতি. তস্সত্থো – ৰত্থু ‘‘কামেসু’’ কিলেসকামেন নাভিগিজ্ঝেয্য কাযদুচ্চরিতাদযো চ মনসো আৰিলভাৰকরে ধম্মে পজহন্তো মনসা নাৰিলো সিযাতি. যস্মা পন অসেখো অনিচ্চাদিৰসেন সব্বসঙ্খারাদীনং পরিতুলিতত্তা কুসলো সব্বধম্মেসু কাযানুপস্সনাসতিআদীহি চ সতো সক্কাযদিট্ঠিআদীনং ভিন্নত্তা ভিক্খুভাৰং পত্তো চ হুত্ৰা সব্বিরিযাপথেসু পরিব্বজতি, তস্মা ‘‘কুসলো’’তি উপড্ঢগাথায অসেখপটিপদং দস্সেতি. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি, দেসনাপরিযোসানে অজিতো অরহত্তে পতিট্ঠাসি সদ্ধিং অন্তেৰাসিসহস্সেন, অঞ্ঞেসঞ্চ অনেকসহস্সানং ধম্মচক্খুং উদপাদি. সহ অরহত্তপ্পত্তিযা চ আযস্মতো অজিতস্স অন্তেৰাসিসহস্সস্স চ অজিনজটাৰাকচীরাদীনি অন্তরধাযিংসু. সব্বেৰ ইদ্ধিমযপত্তচীৰরধরা, দ্ৰঙ্গুলকেসা এহিভিক্খূ হুত্ৰা ভগৰন্তং নমস্সমানা পঞ্জলিকা নিসীদিংসূতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায অজিতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. তিস্সমেত্তেয্যসুত্তৰণ্ণনা
১০৪৭. কোধ সন্তুস্সিতোতি তিস্সমেত্তেয্যসুত্তং. কা উপ্পত্তি? সব্বসুত্তানং পুচ্ছাৰসিকা এৰ উপ্পত্তি. তে হি ব্রাহ্মণা ‘‘কতাৰকাসা পুচ্ছৰ্হো’’তি ভগৰতা পৰারিতত্তা অত্তনো অত্তনো সংসযং পুচ্ছিংসু. পুট্ঠো পুট্ঠো চ তেসং ভগৰা ব্যাকাসি. এৰং পুচ্ছাৰসিকানেৰেতানি সুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.
নিট্ঠিতে পন অজিতপঞ্হে ‘‘কথং লোকং অৰেক্খন্তং, মচ্চুরাজা ন পস্সতী’’তি (সু. নি. ১১২৪; চূল়নি. পিঙ্গিযমাণৰপুচ্ছা ১৪৪) এৰং মোঘরাজা পুচ্ছিতুং আরভি. তং ‘‘ন তাৰস্স ইন্দ্রিযানি পরিপাকং গতানী’’তি ঞত্ৰা ভগৰা ‘‘তিট্ঠ ত্ৰং, মোঘরাজ, অঞ্ঞো পুচ্ছতূ’’তি পটিক্খিপি. ততো তিস্সমেত্তেয্যো অত্তনো সংসযং পুচ্ছন্তো ‘‘কোধা’’তি গাথমাহ. তত্থ কোধ সন্তুস্সিতোতি কো ইধ তুট্ঠো. ইঞ্জিতাতি তণ্হাদিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতানি. উভন্তমভিঞ্ঞাযাতি উভো অন্তে অভিজানিত্ৰা. মন্তা ন লিপ্পতীতি পঞ্ঞায ন লিপ্পতি.
১০৪৮-৯. তস্সেতমত্থং ব্যাকরোন্তো ভগৰা ‘‘কামেসূ’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ কামেসু ব্রহ্মচরিযৰাতি কামনিমিত্তং ব্রহ্মচরিযৰা, কামেসু আদীনৰং দিস্ৰা মগ্গব্রহ্মচরিযেন সমন্নাগতোতি ৰুত্তং হোতি. এত্তাৰতা সন্তুসিতং দস্সেতি, ‘‘ৰীততণ্হো’’তিআদীহি অনিঞ্জিতং. তত্থ সঙ্খায নিব্বুতোতি অনিচ্চাদিৰসেন ধম্মে ৰীমংসিত্ৰা রাগাদিনিব্বানেন নিব্বুতো. সেসং তত্থ তত্থ ৰুত্তনযত্তা পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইমম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে অযম্পি ব্রাহ্মণো অরহত্তে পতিট্ঠাসি সদ্ধিং অন্তেৰাসিসহস্সেন, অঞ্ঞেসঞ্চ অনেকসহস্সানং ধম্মচক্খুং উদপাদি. সেসং পুব্বসদিসমেৰাতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায তিস্সমেত্তেয্যসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পুণ্ণকসুত্তৰণ্ণনা
১০৫০. অনেজন্তি পুণ্ণকসুত্তং. ইমম্পি পুরিমনযেনেৰ মোঘরাজানং পটিক্খিপিত্ৰা ৰুত্তং. তত্থ মূলদস্সাৰিন্তি অকুসলমূলাদিদস্সাৰিং. ইসযোতি ইসিনামকা জটিলা. যঞ্ঞন্তি দেয্যধম্মং. অকপ্পযিংসূতি পরিযেসন্তি.
১০৫১. আসীসমানাতি রূপাদীনি পত্থযমানা. ইত্থত্তন্তি ইত্থভাৰঞ্চ পত্থযমানা, মনুস্সাদিভাৰং ইচ্ছন্তাতি ৰুত্তং হোতি. জরং সিতাতি জরং নিস্সিতা. জরামুখেন চেত্থ সব্বৰট্টদুক্খং ৰুত্তং. তেন ৰট্টদুক্খনিস্সিতা ততো অপরিমুচ্চমানা এৰ কপ্পযিংসূতি দীপেতি.
১০৫২. কচ্চিস্সু তে ভগৰা যঞ্ঞপথে অপ্পমত্তা, অতারুং জাতিঞ্চ জরঞ্চ মারিসাতি এত্থ যঞ্ঞোযেৰ যঞ্ঞপথো. ইদং ৰুত্তং হোতি – কচ্চি তে যঞ্ঞে অপ্পমত্তা হুত্ৰা যঞ্ঞং কপ্পযন্তা ৰট্টদুক্খমতরিংসূতি.
১০৫৩. আসীসন্তীতি রূপপটিলাভাদযো পত্থেন্তি. থোমযন্তীতি ‘‘সুযিট্ঠং সুচি দিন্ন’’ন্তিআদিনা নযেন যঞ্ঞাদীনি পসংসন্তি. অভিজপ্পন্তীতি রূপাদিপটিলাভায ৰাচং ভিন্দন্তি. জুহন্তীতি দেন্তি. কামাভিজপ্পন্তি পটিচ্চ লাভন্তি রূপাদিপটিলাভং পটিচ্চ পুনপ্পুনং কামে এৰ অভিজপ্পন্তি, ‘‘অহো ৰত অম্হাকং সিযু’’ন্তি ৰদন্তি, তণ্হঞ্চ তত্থ ৰড্ঢেন্তীতি ৰুত্তং হোতি. যাজযোগাতি যাগাধিমুত্তা. ভৰরাগরত্তাতি এৰমিমেহি আসীসনাদীহি ভৰরাগেনেৰ রত্তা, ভৰরাগরত্তা ৰা হুত্ৰা এতানি আসীসনাদীনি করোন্তা নাতরিংসু জাতিআদিৰট্টদুক্খং ন উত্তরিংসূতি.
১০৫৪-৫. অথকোচরহীতি অথ ইদানি কো অঞ্ঞো অতারীতি. সঙ্খাযাতি ঞাণেন ৰীমংসিত্ৰা. পরোপরানীতি পরানি চ ওরানি চ, পরত্তভাৰসকত্তভাৰাদীনি পরানি চ ওরানি চাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিধূমোতি কাযদুচ্চরিতাদিধূমৰিরহিতো. অনীঘোতি রাগাদিঈঘৰিরহিতো. অতারি সোতি সো এৰরূপো অরহা জাতিজরং অতারি. সেসমেত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইমম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে অযম্পি ব্রাহ্মণো অরহত্তে পতিট্ঠাসি সদ্ধিং অন্তেৰাসিসহস্সেন, অঞ্ঞেসঞ্চ অনেকসতানং ধম্মচক্খুং উদপাদি. সেসং ৰুত্তসদিসমেৰাতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পুণ্ণকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. মেত্তগূসুত্তৰণ্ণনা
১০৫৬. পুচ্ছামি তন্তি মেত্তগুসুত্তং. তত্থ মঞ্ঞামি তং ৰেদগুং ভাৰিতত্তন্তি ‘‘অযং ৰেদগূ’’তি চ ‘‘ভাৰিতত্তো’’তি চ এৰং তং মঞ্ঞামি.
১০৫৭. অপুচ্ছসীতি এত্থ অ-ইতি পদপূরণমত্তে নিপাতো, পুচ্ছসিচ্চেৰ অত্থো. পৰক্খামি যথা পজানন্তি যথা পজানন্তো আচিক্খতি, এৰং আচিক্খিস্সামি. উপধিনিদানা পভৰন্তি দুক্খাতি তণ্হাদিউপধিনিদানা জাতিআদিদুক্খৰিসেসা পভৰন্তি.
১০৫৮. এৰং উপধিনিদানতো পভৰন্তেসু দুক্খেসু – যো ৰে অৰিদ্ৰাতি গাথা. তত্থ পজানন্তি সঙ্খারে অনিচ্চাদিৰসেন জানন্তো. দুক্খস্সজাতিপ্পভৰানুপস্সীতি ৰট্টদুক্খস্স জাতিকারণং ‘‘উপধী’’তি অনুপস্সন্তো.
১০৫৯. সোকপরিদ্দৰঞ্চাতি সোকঞ্চ পরিদেৰঞ্চ. তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মোতি যথা যথা সত্তা জানন্তি, তথা তথা পঞ্ঞাপনৰসেন ৰিদিতো এস ধম্মোতি.
১০৬০-৬১. কিত্তযিস্সামি তে ধম্মন্তি নিব্বানধম্মং নিব্বানগামিনিপটিপদাধম্মঞ্চ তে দেসযিস্সামি. দিট্ঠে ধম্মেতি দিট্ঠে দুক্খাদিধম্মে, ইমস্মিংযেৰ ৰা অত্তভাৰে. অনীতিহন্তি অত্তপচ্চক্খং. যং ৰিদিত্ৰাতি যং ধম্মং ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তিআদিনা নযেন সম্মসন্তো ৰিদিত্ৰা. তঞ্চাহং অভিনন্দামীতি তং ৰুত্তপকারধম্মজোতকং তৰ ৰচনং অহং পত্থযামি. ধম্মমুত্তমন্তি তঞ্চ ধম্মমুত্তমং অভিনন্দামীতি.
১০৬২. উদ্ধং অধো তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি এত্থ উদ্ধন্তি অনাগতদ্ধা ৰুচ্চতি, অধোতি অতীতদ্ধা, তিরিযঞ্চাপি মজ্ঝেতি পচ্চুপ্পন্নদ্ধা. এতেসু নন্দিঞ্চ নিৰেসনঞ্চ, পনুজ্জ ৰিঞ্ঞাণন্তি এতেসু উদ্ধাদীসু তণ্হঞ্চ দিট্ঠিনিৰেসনঞ্চ অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণঞ্চ পনুদেহি, পনুদিত্ৰা চ ভৰে ন তিট্ঠে, এৰং সন্তে দুৰিধেপি ভৰে ন তিট্ঠেয্য. এৰং তাৰ পনুজ্জসদ্দস্স পনুদেহীতি ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে সম্বন্ধো, পনুদিত্ৰাতি এতস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে ভৰে ন তিট্ঠেতি অযমেৰ সম্বন্ধো. এতানি নন্দিনিৰেসনৰিঞ্ঞাণানি পনুদিত্ৰা দুৰিধেপি ভৰে ন তিট্ঠেয্যাতি ৰুত্তং হোতি.
১০৬৩-৪. এতানি ৰিনোদেত্ৰা ভৰে অতিট্ঠন্তো এসো – এৰংৰিহারীতি গাথা. তত্থ ইধেৰাতি ইমস্মিংযেৰ সাসনে, ইমস্মিংযেৰ ৰা অত্তভাৰে. সুকিত্তিতং গোতমনূপধীকন্তি এত্থ অনুপধিকন্তি নিব্বানং. তং সন্ধায ভগৰন্তং আলপন্তো আহ – ‘‘সুকিত্তিতং গোতমনূপধীক’’ন্তি.
১০৬৫. ন কেৰলং দুক্খমেৰ পহাসি – তে চাপীতি গাথা. তত্থ অট্ঠিতন্তি সক্কচ্চং, সদা ৰা. তং তং নমস্সামীতি তস্মা তং নমস্সামি. সমেচ্চাতি উপগন্ত্ৰা. নাগাতি ভগৰন্তং আলপন্তো আহ.
১০৬৬. ইদানি তং ভগৰা ‘‘অদ্ধা হি ভগৰা পহাসি দুক্খ’’ন্তি এৰং তেন ব্রাহ্মণেন ৰিদিতোপি অত্তানং অনুপনেত্ৰাৰ পহীনদুক্খেন পুগ্গলেন ওৰদন্তো ‘‘যং ব্রাহ্মণ’’ন্তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যং ত্ৰং অভিজানন্তো ‘‘অযং বাহিতপাপত্তা ব্রাহ্মণো, ৰেদেহি গতত্তা ৰেদগূ, কিঞ্চনাভাৰেন অকিঞ্চনো, কামেসু চ ভৰেসু চ অসত্তত্তা কামভৰে অসত্তো’’তি জঞ্ঞা জানেয্যাসি. অদ্ধা হি সো ইমং ওঘং অতারি, তিণ্ণো চ পারং অখিলো অকঙ্খো.
১০৬৭. কিঞ্চ ভিয্যো – ৰিদ্ৰা চ যোতি গাথা. তত্থ ইধাতি ইমস্মিং সাসনে, অত্তভাৰে ৰা. ৰিসজ্জাতি ৰোস্সজ্জিত্ৰা. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইমম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে চ ৰুত্তসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মেত্তগূসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ধোতকসুত্তৰণ্ণনা
১০৬৮-৯. পুচ্ছামি তন্তি ধোতকসুত্তং. তত্থ ৰাচাভিকঙ্খামীতি ৰাচং অভিকঙ্খামি. সিক্খে নিব্বানমত্তনোতি অত্তনো রাগাদীনং নিব্বানত্থায অধিসীলাদীনি সিক্খেয্য. ইতোতি মম মুখতো.
১০৭০. এৰং ৰুত্তে অত্তমনো ধোতকো ভগৰন্তং অভিত্থৰমানো কথংকথাপমোক্খং যাচন্তো ‘‘পস্সামহ’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ পস্সামহং দেৰমনুস্সলোকেতি পস্সামি অহং দেৰমনুস্সলোকে. তং তং নমস্সামীতি তং এৰরূপং নমস্সামি. পমুঞ্চাতি পমোচেহি.
১০৭১. অথস্স ভগৰা অত্তাধীনমেৰ কথংকথাপমোক্খং ওঘতরণমুখেন দস্সেন্তো ‘‘নাহ’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ নাহং সহিস্সামীতি অহং ন সহিস্সামি ন সক্খিস্সামি, ন ৰাযমিস্সামীতি ৰুত্তং হোতি. পমোচনাযাতি পমাচেতুং. কথংকথিন্তি সকঙ্খং. তরেসীতি তরেয্যাসি.
১০৭২-৫. এৰং ৰুত্তে অত্তমনতরো ধোতকো ভগৰন্তং অভিত্থৰমানো অনুসাসনিং যাচন্তো ‘‘অনুসাস ব্রহ্মে’’তি গাথমাহ. তত্থ ব্রহ্মাতি সেট্ঠৰচনমেতং. তেন ভগৰন্তং আমন্তযমানো আহ – ‘‘অনুসাস ব্রহ্মে’’তি. ৰিৰেকধম্মন্তি সব্বসঙ্খারৰিৰেকনিব্বানধম্মং. অব্যাপজ্জমানোতি নানপ্পকারতং অনাপজ্জমানো. ইধেৰ সন্তোতি ইধেৰ সমানো. অসিতোতি অনিস্সিতো. ইতো পরা দ্ৰে গাথা মেত্তগুসুত্তে ৰুত্তনযা এৰ. কেৰলঞ্হি তত্থ ধম্মং, ইধ সন্তিন্তি অযং ৰিসেসো. ততিযগাথাযপি পুব্বড্ঢং তত্থ ৰুতনযমেৰ অপরড্ঢে সঙ্গোতি সজ্জনট্ঠানং, লগ্গনন্তি ৰুত্তং হোতি. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইমম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে চ ৰুত্তসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায ধোতকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. উপসীৰসুত্তৰণ্ণনা
১০৭৬. একো অহন্তি উপসীৰসুত্তং. তত্থ মহন্তমোঘন্তি মহন্তং ওঘং. অনিস্সিতোতি পুগ্গলং ৰা ধম্মং ৰা অনিস্সিতো. নো ৰিসহামীতি ন সক্কোমি. আরম্মণন্তি নিস্সযং. যং নিস্সিতোতি যং পুগ্গলং ৰা ধম্মং ৰা নিস্সিতো.
১০৭৭. ইদানি যস্মা সো ব্রাহ্মণো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভী তঞ্চ সন্তম্পি নিস্সযং ন জানাতি, তেনস্স ভগৰা তঞ্চ নিস্সযং উত্তরি চ নিয্যানপথং দস্সেন্তো ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞ’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ পেক্খমানোতি তং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং সতো সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠহিত্ৰা চ অনিচ্চাদিৰসেন পস্সমানো. নত্থীতি নিস্সাযাতি তং ‘‘নত্থি কিঞ্চী’’তি পৰত্তসমাপত্তিং আরম্মণং কত্ৰা. তরস্সু ওঘন্তি ততো পভুতি পৰত্তায ৰিপস্সনায যথানুরূপং চতুব্বিধম্পি ওঘং তরস্সু. কথাহীতি কথংকথাহি. তণ্হক্খযং নত্তমহাভিপস্সাতি রত্তিন্দিৰং নিব্বানং ৰিভূতং কত্ৰা পস্স. এতেনস্স দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং কথেতি.
১০৭৮-৯. ইদানি ‘‘কামে পহাযা’’তি সুত্ৰা ৰিক্খম্ভনৰসেন অত্তনা পহীনে কামে সম্পস্সমানো ‘‘সব্বেসূ’’তি গাথমাহ. তত্থ হিত্ৰা মঞ্ঞন্তি অঞ্ঞং ততো হেট্ঠা ছব্বিধম্পি সমাপত্তিং হিত্ৰা. সঞ্ঞাৰিমোক্খে পরমেতি সত্তসু সঞ্ঞাৰিমোক্খেসু উত্তমে আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে. তিট্ঠে নু সো তত্থ অনানুযাযীতি সো পুগ্গলো তত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনব্রহ্মলোকে অৰিগচ্ছমানো তিট্ঠেয্য নূতি পুচ্ছতি. অথস্স ভগৰা সট্ঠিকপ্পসহস্সমত্তংযেৰ ঠানং অনুজানন্তো ততিযগাথমাহ.
১০৮০. এৰং তস্স তত্থ ঠানং সুত্ৰা ইদানিস্স সস্সতুচ্ছেদভাৰং পুচ্ছন্তো ‘‘তিট্ঠে চে’’তি গাথমাহ. তত্থ পূগম্পি ৰস্সানন্তি অনেকসঙ্খ্যম্পি ৰস্সানং, গণরাসিন্তি অত্থো. ‘‘পূগম্পি ৰস্সানী’’তিপি পাঠো, তত্থ ৰিভত্তিব্যত্তযেন সামিৰচনস্স পচ্চত্তৰচনং কত্তব্বং, পূগন্তি ৰা এতস্স বহূনীতি অত্থো ৰত্তব্বো. ‘‘পূগানী’’তি ৰাপি পঠন্তি, পুরিমপাঠোযেৰ সব্বসুন্দরো. তত্থেৰ সো সীতি সিযা ৰিমুত্তোতি সো পুগ্গলো তত্থেৰাকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নানাদুক্খেহি ৰিমুত্তো সীতিভাৰপ্পত্তো ভৰেয্য, নিব্বানপ্পত্তো সস্সতো হুত্ৰা তিট্ঠেয্যাতি অধিপ্পাযো. চৰেথ ৰিঞ্ঞাণং তথাৰিধস্সাতি উদাহু তথাৰিধস্স ৰিঞ্ঞাণং অনুপাদায পরিনিব্বাযেয্যাতি উচ্ছেদং পুচ্ছতি, পটিসন্ধিগ্গহণত্থং ৰাপি ভৰেয্যাতি পটিসন্ধিম্পি তস্স পুচ্ছতি.
১০৮১. অথস্স ভগৰা উচ্ছেদসস্সতং অনুপগম্ম তত্থ উপ্পন্নস্স অরিযসাৰকস্স অনুপাদায পরিনিব্বানং দস্সেন্তো ‘‘অচ্চী যথা’’তি গাথমাহ. তত্থ অত্থং পলেতীতি অত্থং গচ্ছতি. ন উপেতি সঙ্খন্তি ‘‘অসুকং নাম দিসং গতো’’তি ৰোহারং ন গচ্ছতি. এৰং মুনী নামকাযা ৰিমুত্তোতি এৰং তত্থ উপ্পন্নো সেক্খমুনি পকতিযা পুব্বেৰ রূপকাযা ৰিমুত্তো তত্থ চতুত্থমগ্গং নিব্বত্তেত্ৰা ধম্মকাযস্স পরিঞ্ঞাতত্তা পুন নামকাযাপি ৰিমুত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো খীণাসৰো হুত্ৰা অনুপাদাপরিনিব্বানসঙ্খাতং অত্থং পলেতি, ন উপেতি সঙ্খং ‘‘খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা’’তি এৰমাদিকং.
১০৮২. ইদানি ‘‘অত্থং পলেতী’’তি সুত্ৰা তস্স যোনিসো অত্থং অসল্লক্খেন্তো ‘‘অত্থঙ্গতো সো’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – সো অত্থঙ্গতো উদাহু নত্থি, উদাহু ৰে সস্সতিযা সস্সতভাৰেন অরোগো অৰিপরিণামধম্মো সোতি এৰং তং মে মুনী সাধু ৰিযাকরোহি. কিং কারণং? তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মোতি.
১০৮৩. অথস্স ভগৰা তথা অৰত্তব্বতং দস্সেন্তো ‘‘অত্থঙ্গতস্সা’’তি গাথমাহ. তত্থ অত্থঙ্গতস্সাতি অনুপাদাপরিনিব্বুতস্স. ন পমাণমত্থীতি রূপাদিপ্পমাণং নত্থি. যেন নং ৰজ্জুন্তি যেন রাগাদিনা নং ৰদেয্যুং. সব্বেসু ধম্মেসূতি সব্বেসু খন্ধাদিধম্মেসু. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইমং সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে চ ৰুত্তসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায উপসীৰসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. নন্দসুত্তৰণ্ণনা
১০৮৪-৫. সন্তি লোকেতি নন্দসুত্তং. তত্থ পঠমগাথায অত্থো – লোকে খত্তিযাদযো জনা আজীৰকনিগণ্ঠাদিকে সন্ধায ‘‘সন্তি মুনযো’’তি ৰদন্তি, তযিদং কথংসূতি কিং নু খো তে সমাপত্তিঞাণাদিনা ঞাণেন উপ্পন্নত্তা ঞাণূপপন্নং নো মুনিং ৰদন্তি, এৰংৰিধং নু ৰদন্তি, উদাহু ৰে নানপ্পকারকেন লূখজীৰিতসঙ্খাতেন জীৰিতেনূপপন্নন্তি অথস্স ভগৰা তদুভযং পটিক্খিপিত্ৰা মুনিং দস্সেন্তো ‘‘ন দিট্ঠিযা’’তি গাথমাহ.
১০৮৬-৭. ইদানি ‘‘দিট্ঠাদীহি সুদ্ধী’’তি ৰদন্তানং ৰাদে কঙ্খাপহানত্থং ‘‘যে কেচিমে’’তি পুচ্ছতি. তত্থ অনেকরূপেনাতি কোতূহলমঙ্গলাদিনা. তত্থ যতা চরন্তাতি তত্থ সকায দিট্ঠিযা গুত্তা ৰিহরন্তা. অথস্স তথা সুদ্ধিঅভাৰং দীপেন্তো ভগৰা দুতিযং গাথমাহ.
১০৮৮-৯০. এৰং ‘‘নাতরিংসূ’’তি সুত্ৰা ইদানি যো অতরি, তং সোতুকামো ‘‘যে কেচিমে’’তি পুচ্ছতি. অথস্স ভগৰা ওঘতিণ্ণমুখেন জাতিজরাতিণ্ণে দস্সেন্তো ততিযং গাথমাহ. তত্থ নিৰুতাতি ওৰুটা পরিযোনদ্ধা. যেসীধাতি যেসু ইধ. এত্থ চ সু-ইতি নিপাতমত্তং. তণ্হং পরিঞ্ঞাযাতি তীহি পরিঞ্ঞাহি তণ্হং পরিজানিত্ৰা. সেসং সব্বত্থ পুব্বে ৰুত্তনযত্তা পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসনং নিট্ঠাপেসি, দেসনাপরিযোসানে পন নন্দো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দমানো ‘‘এতাভিনন্দামী’’তি গাথমাহ. ইধাপি চ পুব্বে ৰুত্তসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায নন্দসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. হেমকসুত্তৰণ্ণনা
১০৯১-৪. যে মে পুব্বেতি হেমকসুত্তং. তত্থ যে মে পুব্বে ৰিযাকংসূতি যে বাৰরিআদযো পুব্বে ময্হং সকং লদ্ধিং ৰিযাকংসু. হুরং গোতমসাসনাতি গোতমসাসনা পুব্বতরং. সব্বং তং তক্কৰড্ঢনন্তি সব্বং তং কামৰিতক্কাদিৰড্ঢনং. তণ্হানিগ্ঘাতনন্তি তণ্হাৰিনাসনং. অথস্স ভগৰা তং ধম্মং আচিক্খন্তো ‘‘ইধা’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ এতদঞ্ঞায যে সতাতি এতং নিব্বানপদমচ্চুতং ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তিআদিনা নযেন ৰিপস্সন্তা অনুপুব্বেন জানিত্ৰা যে কাযানুপস্সনাসতিআদীহি সতা. দিট্ঠধম্মাভিনিব্বুতাতি ৰিদিতধম্মত্তা, দিট্ঠধম্মত্তা, রাগাদিনিব্বানেন চ অভিনিব্বুতা. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইমম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে চ পুব্বসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায হেমকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. তোদেয্যসুত্তৰণ্ণনা
১০৯৫. যস্মিং কামাতি তোদেয্যসুত্তং. তত্থ ৰিমোক্খো তস্স কীদিসোতি তস্স কীদিসো ৰিমোক্খো ইচ্ছিতব্বোতি পুচ্ছতি. ইদানি তস্স অঞ্ঞৰিমোক্খাভাৰং দস্সেন্তো ভগৰা দুতিযং গাথমাহ. তত্থ ৰিমোক্খো তস্স নাপরোতি তস্স অঞ্ঞো ৰিমোক্খো নত্থি.
১০৯৭-৮. এৰং ‘‘তণ্হক্খযো এৰ ৰিমোক্খো’’তি ৰুত্তেপি তমত্থং অসল্লক্খেন্তো ‘‘নিরাসসো সো উদ আসসানো’’তি পুন পুচ্ছতি. তত্থ উদ পঞ্ঞকপ্পীতি উদাহু সমাপত্তিঞাণাদিনা ঞাণেন তণ্হাকপ্পং ৰা দিট্ঠিকপ্পং ৰা কপ্পযতি. অথস্স ভগৰা তং আচিক্খন্তো দুতিযং গাথমাহ. তত্থ কামভৰেতি কামে চ ভৰে চ. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইমম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে চ পুব্বসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায তোদেয্যসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. কপ্পসুত্তৰণ্ণনা
১০৯৯. মজ্ঝে সরস্মিন্তি কপ্পসুত্তং. তত্থ মজ্ঝে সরস্মিন্তি পুরিমপচ্ছিমকোটিপঞ্ঞাণাভাৰতো মজ্ঝভূতে সংসারেতি ৰুত্তং হোতি. তিট্ঠতন্তি তিট্ঠমানানং. যথাযিদং নাপরং সিযাতি যথা ইদং দুক্খং পুন ন ভৰেয্য.
১১০১-২. অথস্স ভগৰা তমত্থং ব্যাকরোন্তো তিস্সো গাথাযো অভাসি. তত্থ অকিঞ্চনন্তি কিঞ্চনপটিপক্খং. অনাদানন্তি আদানপটিপক্খং, কিঞ্চনাদানৰূপসমন্তি ৰুত্তং হোতি. অনাপরন্তি অপরপটিভাগদীপৰিরহিতং, সেট্ঠন্তি ৰুত্তং হোতি. ন তে মারস্স পদ্ধগূতি তে মারস্স পদ্ধচরা পরিচারকা সিস্সা ন হোন্তি. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইমম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি দেসনাপরিযোসানে চ পুব্বসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায কপ্পসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. জতুকণ্ণিসুত্তৰণ্ণনা
১১০৩-৪. সুত্ৰানহন্তি জতুকণ্ণিসুত্তং. তত্থ সুত্ৰানহং ৰীরমকামকামিন্তি অহং ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা নযেন ৰীরং কামানং অকামনতো অকামকামিং বুদ্ধং সুত্ৰা. অকামমাগমন্তি নিক্কামং ভগৰন্তং পুচ্ছিতুং আগতোম্হি. সহজনেত্তাতি সহজাতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণচক্খু. যথাতচ্ছন্তি যথাতথং. ব্রূহি মেতি পুন যাচন্তো ভণতি. যাচন্তো হি সহস্সক্খত্তুম্পি ভণেয্য, কো পন ৰাদো দ্ৰিক্খত্তুং. তেজী তেজসাতি তেজেন সমন্নাগতো তেজসা অভিভুয্য. যমহং ৰিজঞ্ঞং জাতিজরায ইধ ৰিপ্পহানন্তি যমহং জাতিজরানং পহানভূতং ধম্মং ইধেৰ জানেয্যং.
১১০৫-৭. অথস্স ভগৰা তং ধম্মমাচিক্খন্তো তিস্সো গাথাযো অভাসি. তত্থ নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতোতি নিব্বানঞ্চ নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদং ‘‘খেম’’ন্তি দিস্ৰা. উগ্গহিতন্তি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন গহিতং. নিরত্তং ৰাতি নিরস্সিতব্বং ৰা, মুঞ্চিতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. মা তে ৰিজ্জিত্থাতি মা তে অহোসি. কিঞ্চনন্তি রাগাদিকিঞ্চনং ৰাপি তে মা ৰিজ্জিত্থ. পুব্বেতি অতীতে সঙ্খারে আরব্ভ উপ্পন্নকিলেসা. ব্রাহ্মণাতি ভগৰা জতুকণ্ণিং আলপতি. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইমম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে চ পুব্বসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায জতুকণ্ণিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. ভদ্রাৰুধসুত্তৰণ্ণনা
১১০৮-৯. ওকঞ্জহন্তি ভদ্রাৰুধসুত্তং. তত্থ ওকঞ্জহন্তি আলযং জহং. তণ্হচ্ছিদন্তি ছতণ্হাকাযচ্ছিদং. অনেজন্তি লোকধম্মেসু নিক্কম্পং. নন্দিঞ্জহন্তি অনাগতরূপাদিপত্থনাজহং. একা এৰ হি তণ্হা থুতিৰসেন ইধ নানপ্পকারতো ৰুত্তা. কপ্পঞ্জহন্তি দুৰিধকপ্পজহং. অভিযাচেতি অতিৰিয যাচামি. সুত্ৰান নাগস্স অপনমিস্সন্তি ইতোতি নাগস্স তৰ ভগৰা ৰচনং সুত্ৰা ইতো পাসাণকচেতিযতো বহূ জনা পক্কমিস্সন্তীতি অধিপ্পাযো. জনপদেহি সঙ্গতাতি অঙ্গাদীহি জনপদেহি ইধ সমাগতা. ৰিযাকরোহীতি ধম্মং দেসেহি.
১১১০. অথস্স আসযানুলোমেন ধম্মং দেসেন্তো ভগৰা দ্ৰে গাথাযো অভাসি. তত্থ আদানতণ্হন্তি রূপাদীনং আদাযিকং গহণতণ্হং, তণ্হুপাদানন্তি ৰুত্তং হোতি. যং যঞ্হি লোকস্মিমুপাদিযন্তীতি এতেসু উদ্ধাদিভেদেসু যং যং গণ্হন্তি. তেনেৰ মারো অন্ৰেতি জন্তুন্তি তেনেৰ উপাদানপচ্চযনিব্বত্তকম্মাভিসঙ্খারনিব্বত্তৰসেন পটিসন্ধিক্খন্ধমারো তং সত্তং অনুগচ্ছতি.
১১১১. তস্মা পজানন্তি তস্মা এতমাদীনৰং অনিচ্চাদিৰসেন ৰা সঙ্খারে জানন্তো. আদানসত্তে ইতি পেক্খমানো, পজং ইমং মচ্চুধেয্যে ৰিসত্তন্তি আদাতব্বট্ঠেন আদানেসু রূপাদীসু সত্তে সব্বলোকে ইমং পজং মচ্চুধেয্যে লগ্গং পেক্খমানো. আদানসত্তে ৰা আদানাভিনিৰিট্ঠে পুগ্গলে আদানসঙ্গহেতুঞ্চ ইমং পজং মচ্চুধেয্যে লগ্গং ততো ৰীতিক্কমিতুং অসমত্থং ইতি পেক্খমানো কিঞ্চনং সব্বলোকে ন উপ্পাদিযেথাতি সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইমম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে চ পুব্বসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায ভদ্রাৰুধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৩. উদযসুত্তৰণ্ণনা
১১১২-৩. ঝাযিন্তি উদযসুত্তং. তত্থ অঞ্ঞাৰিমোক্খন্তি পঞ্ঞানুভাৰনিজ্ঝাতং ৰিমোক্খং পুচ্ছতি. অথ ভগৰা যস্মা উদযো চতুত্থজ্ঝানলাভী, তস্মাস্স পটিলদ্ধজ্ঝানৰসেন নানপ্পকারতো অঞ্ঞাৰিমোক্খং দস্সেন্তো গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ পহানং কামচ্ছন্দানন্তি যমিদং পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেন্তস্স কামচ্ছন্দপ্পহানং, তম্পি অঞ্ঞাৰিমোক্খং পব্রূমি. এৰং সব্বপদানি যোজেতব্বানি.
১১১৪. উপেক্খাসতিসংসুদ্ধন্তি চতুত্থজ্ঝানউপেক্খাসতীহি সংসুদ্ধং. ধম্মতক্কপুরেজৰন্তি ইমিনা তস্মিং চতুত্থজ্ঝানৰিমোক্খে ঠত্ৰা ঝানঙ্গানি ৰিপস্সিত্ৰা অধিগতং অরহত্তৰিমোক্খং ৰদতি. অরহত্তৰিমোক্খস্স হি মগ্গসম্পযুত্তসম্মাসঙ্কপ্পাদিভেদো ধম্মতক্কো পুরেজৰো হোতি. তেনাহ – ‘‘ধম্মতক্কপুরেজৰ’’ন্তি. অৰিজ্জায পভেদনন্তি এতমেৰ চ অঞ্ঞাৰিমোক্খং অৰিজ্জাপভেদনসঙ্খাতং নিব্বানং নিস্সায জাতত্তা কারণোপচারেন ‘‘অৰিজ্জায পভেদন’’ন্তি পব্রূমীতি.
১১১৫-৬. এৰং অৰিজ্জাপভেদনৰচনেন ৰুত্তং নিব্বানং সুত্ৰা ‘‘তং কিস্স ৰিপ্পহানেন ৰুচ্চতী’’তি পুচ্ছন্তো ‘‘কিংসু সংযোজনো’’তি গাথমাহ. তত্থ কিংসু সংযোজনোতি কিং সংযোজনো. ৰিচারণন্তি ৰিচরণকারণং. কিস্সস্স ৰিপ্পহানেনাতি কিং নামকস্স অস্স ধম্মস্স ৰিপ্পহানেন. অথস্স ভগৰা তমত্থং ব্যাকরোন্তো ‘‘নন্দিসংযোজনো’’তি গাথমাহ. তত্থ ৰিতক্কস্সাতি কামৰিতক্কাদিকো ৰিতক্কো অস্স.
১১১৭-৮. ইদানি তস্স নিব্বানস্স মগ্গং পুচ্ছন্তো ‘‘কথং সতস্সা’’তি গাথমাহ. তত্থ ৰিঞ্ঞাণন্তি অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং. অথস্স মগ্গং কথেন্তো ভগৰা ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চা’’তি গাথমাহ. তত্থ এৰং সতস্সাতি এৰং সতস্স সম্পজানস্স. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইমম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে চ পুব্বসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায উদযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৪. পোসালসুত্তৰণ্ণনা
১১১৯-২০. যো অতীতন্তি পোসালসুত্তং. তত্থ যো অতীতং আদিসতীতি যো ভগৰা অত্তনো চ পরেসঞ্চ ‘‘একম্পি জাতি’’ন্তিআদিভেদং অতীতং আদিসতি. ৰিভূতরূপসঞ্ঞিস্সাতি সমতিক্কন্তরূপসঞ্ঞিস্স. সব্বকাযপ্পহাযিনোতি তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰসেন সব্বরূপকাযপ্পহাযিনো, পহীনরূপভৰপটিসন্ধিকস্সাতি অধিপ্পাযো. নত্থি কিঞ্চীতি পস্সতোতি ৰিঞ্ঞাণাভাৰৰিপস্সনেন ‘‘নত্থি কিঞ্চী’’তি পস্সতো, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনোতি ৰুত্তং হোতি. ঞাণং সক্কানুপুচ্ছামীতি সক্কাতি ভগৰন্তং আলপন্তো আহ. তস্স পুগ্গলস্স ঞাণং পুচ্ছামি, কীদিসং পুচ্ছিতব্বন্তি. কথং নেয্যোতি কথং সো নেতব্বো, কথমস্স উত্তরিঞাণং উপ্পাদেতব্বন্তি.
১১২১. অথস্স ভগৰা তাদিসে পুগ্গলে অত্তনো অপ্পটিহতঞাণতং পকাসেত্ৰা তং ঞাণং ব্যাকাতুং গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো সব্বা, অভিজানং তথাগতোতি অভিসঙ্খারৰসেন চতস্সো পটিসন্ধিৰসেন সত্তাতি এৰং সব্বা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো অভিজানন্তো তথাগতো. তিট্ঠন্তমেনং জানাতীতি কম্মাভিসঙ্খারৰসেন তিট্ঠন্তং এতং পুগ্গলং জানাতি ‘‘আযতিং অযং এৰংগতিকো ভৰিস্সতী’’তি. ৰিমুত্তন্তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাদীসু অধিমুত্তং. তপ্পরাযণন্তি তম্মযং.
১১২২. আকিঞ্চঞ্ঞসম্ভৰং ঞত্ৰাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনজনকং কম্মাভিসঙ্খারং ঞত্ৰা ‘‘কিন্তি পলিবোধো অয’’ন্তি. নন্দী সংযোজনং ইতীতি যা চ তত্থ অরূপরাগসঙ্খাতা নন্দী, তঞ্চ সংযোজনং ইতি ঞত্ৰা. ততো তত্থ ৰিপস্সতীতি ততো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিতো ৰুট্ঠহিত্ৰা তং সমাপত্তিং অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সতি. এতং ঞাণং তথং তস্সাতি এতং তস্স পুগ্গলস্স এৰং ৰিপস্সতো অনুক্কমেনেৰ উপ্পন্নং অরহত্তঞাণং অৰিপরীতং. ৰুসীমতোতি ৰুসিতৰন্তস্স. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.