৯. মাগণ্ডিযসুত্তৰণ্ণনা
৮৪২. দিস্ৰান তণ্হন্তি মাগণ্ডিযসুত্তং. কা উপ্পত্তি? একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো পচ্চূসসমযে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো কুরূসু কম্মাসধম্মনিগমৰাসিনো মাগণ্ডিযস্স নাম ব্রাহ্মণস্স সপজাপতিকস্স অরহত্তূপনিস্সযং দিস্ৰা তাৰদেৰ সাৰত্থিতো তত্থ গন্ত্ৰা কম্মাসধম্মস্স অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং ৰনসণ্ডে নিসীদি সুৰণ্ণোভাসং মুঞ্চমানো. মাগণ্ডিযোপি তঙ্খণং তত্থ মুখধোৰনত্থং গতো সুৰণ্ণোভাসং দিস্ৰা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ইতো চিতো চ পেক্খমানো ভগৰন্তং দিস্ৰা অত্তমনো অহোসি. তস্স কির ধীতা সুৰণ্ণৰণ্ণা, তং বহূ খত্তিযকুমারাদযো ৰারযন্তা ন লভন্তি. ব্রাহ্মণো এৰংলদ্ধিকো হোতি ‘‘সমণস্সেৰ নং সুৰণ্ণৰণ্ণস্স দস্সামী’’তি. সো ভগৰন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং মে ধীতায সমানৰণ্ণো, ইমস্স নং দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. তস্মা দিস্ৰাৰ অত্তমনো অহোসি. সো ৰেগেন ঘরং গন্ত্ৰা ব্রাহ্মণিং আহ – ‘‘ভোতি ভোতি মযা ধীতায সমানৰণ্ণো পুরিসো দিট্ঠো, অলঙ্করোহি দারিকং, তস্স নং দস্সামা’’তি. ব্রাহ্মণিযা দারিকং গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৰা ৰত্থপুপ্ফালঙ্কারাদীহি অলঙ্করোন্তিযা এৰ ভগৰতো ভিক্খাচারৰেলা সম্পত্তা. অথ ভগৰা কম্মাসধম্মং পিণ্ডায পাৰিসি.
তেপি খো ধীতরং গহেত্ৰা ভগৰতো নিসিন্নোকাসং অগমংসু. তত্থ ভগৰন্তং অদিস্ৰা ব্রাহ্মণী ইতো চিতো চ ৰিলোকেন্তী ভগৰতো নিসজ্জট্ঠানং তিণসন্থারকং অদ্দস. বুদ্ধানঞ্চ অধিট্ঠানবলেন নিসিন্নোকাসো পদনিক্খেপো চ অব্যাকুলা হোন্তি. সা ব্রাহ্মণং আহ – ‘‘এস, ব্রাহ্মণ, তস্স তিণসন্থারো’’তি? ‘‘আম, ভোতী’’তি. ‘‘তেন হি, ব্রাহ্মণ, অম্হাকং আগমনকম্মং ন সম্পজ্জিস্সতী’’তি. ‘‘কস্মা ভোতী’’তি? ‘‘পস্স, ব্রাহ্মণ, অব্যাকুলো তিণসন্থারো, নেসো কামভোগিনো পরিভুত্তো’’তি. ব্রাহ্মণো ‘‘মা, ভোতি মঙ্গলে পরিযেসিযমানে অৰমঙ্গলং অভণী’’তি আহ. পুনপি ব্রাহ্মণী ইতো চিতো চ ৰিচরন্তী ভগৰতো পদনিক্খেপং দিস্ৰা ব্রাহ্মণং আহ ‘‘অযং তস্স পদনিক্খেপো’’তি? ‘‘আম, ভোতী’’তি. ‘‘পস্স, ব্রাহ্মণ, পদনিক্খেপং, নাযং সত্তো কামেসু গধিতো’’তি. ‘‘কথং ত্ৰং ভোতি জানাসী’’তি চ ৰুত্তা অত্তনো ঞাণবলং দস্সেন্তী আহ –
‘‘রত্তস্স হি উক্কুটিকং পদং ভৰে,
দুট্ঠস্স হোতি অনুকড্ঢিতং পদং;
মূল়্হস্স হোতি সহসানুপীল়িতং,
ৰিৰট্টচ্ছদস্স ইদমীদিসং পদ’’ন্তি. (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৬০-২৬১; ধ. প. অট্ঠ. ১.২ সামাৰতীৰত্থু; ৰিসুদ্ধি. ১.৪৫);
অযঞ্চরহি তেসং কথা ৰিপ্পকতা, অথ ভগৰা কতভত্তকিচ্চো তমেৰ ৰনসণ্ডং আগতো. ব্রাহ্মণী ভগৰতো ৰরলক্খণখচিতং ব্যামপ্পভাপরিক্খিত্তং রূপং দিস্ৰা ব্রাহ্মণং আহ – ‘‘এস তযা, ব্রাহ্মণ, দিট্ঠো’’তি? ‘‘আম ভোতী’’তি. ‘‘আগতকম্মং ন সম্পজ্জিস্সতেৰ, এৰরূপো নাম কামে পরিভুঞ্জিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি. তেসং এৰং ৰদন্তানঞ্ঞেৰ ভগৰা তিণসন্থারকে নিসীদি. অথ ব্রাহ্মণো ধীতরং ৰামেন হত্থেন গহেত্ৰা কমণ্ডলুং দক্খিণেন হত্থেন গহেত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ভো, পব্বজিত, ত্ৰঞ্চ সুৰণ্ণৰণ্ণো অযঞ্চ দারিকা, অনুচ্ছৰিকা এসা তৰ, ইমাহং ভোতো ভরিযং পোসাৰনত্থায দম্মী’’তি ৰত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং গন্ত্ৰা দাতুকামো অট্ঠাসি. ভগৰা ব্রাহ্মণং অনালপিত্ৰা অঞ্ঞেন সদ্ধিং সল্লপমানো ৰিয ‘‘দিস্ৰান তণ্হ’’ন্তি ইমং গাথং অভাসি.
তস্সত্থো – অজপালনিগ্রোধমূলে নানারূপানি নিম্মিনিত্ৰা অভিকামমাগতং মারধীতরং দিস্ৰান তণ্হং অরতিং রগঞ্চ ছন্দমত্তম্পি মে মেথুনস্মিং নাহোসি, কিমেৰিদং ইমিস্সা দারিকায মুত্তকরীসপুণ্ণং রূপং দিস্ৰা ভৰিস্সতি সব্বথা পাদাপি নং সম্ফুসিতুং ন ইচ্ছে, কুতোনেন সংৰসিতুন্তি.
৮৪৩. ততো মাগণ্ডিযো ‘‘পব্বজিতা নাম মানুসকে কামে পহায দিব্বকামত্থায পব্বজন্তি, অযঞ্চ দিব্বেপি কামে ন ইচ্ছতি, ইদম্পি ইত্থিরতনং, কা নু অস্স দিট্ঠী’’তি পুচ্ছিতুং দুতিযং গাথমাহ. তত্থ এতাদিসং চে রতনন্তি দিব্বিত্থিরতনং সন্ধায ভণতি, নারিন্তি অত্তনো ধীতরং সন্ধায. দিট্ঠিগতং সীলৰতং নু জীৰিতন্তি দিট্ঠিঞ্চ সীলঞ্চ ৰতঞ্চ জীৰিতঞ্চ. ভৰূপপত্তিঞ্চ ৰদেসি কীদিসন্তি অত্তনো ভৰূপপত্তিঞ্চ কীদিসং ৰদসীতি.
৮৪৪. ইতো পরা দ্ৰে গাথা ৰিসজ্জনপুচ্ছানযেন পৰত্তত্তা পাকটসম্বন্ধাযেৰ. তাসু পঠমগাথায সঙ্খেপত্থো – তস্স ময্হং, মাগণ্ডিয, দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতধম্মেসু নিচ্ছিনিত্ৰা ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি এৰং ইদং ৰদামীতি সমুগ্গহিতং ন হোতি নত্থি ন ৰিজ্জতি. কিংকারণা? অহঞ্হি পস্সন্তো দিট্ঠীসু আদীনৰং কঞ্চি দিট্ঠিং অগ্গহেত্ৰা সচ্চানি পৰিচিনন্তো অজ্ঝত্তং রাগাদীনং সন্তিভাৰেন অজ্ঝত্তসন্তিসঙ্খাতং নিব্বানমেৰ অদ্দসন্তি.
৮৪৫. দুতিযগাথায সঙ্খেপত্থো – যানিমানি দিট্ঠিগতানি তেহি তেহি সত্তেহি ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা গহিতত্তা ৰিনিচ্ছযাতি চ অত্তনো পচ্চযেহি অভিসঙ্খতভাৰাদিনা নযেন পকপ্পিতানি চাতি ৰুচ্চন্তি. তে ত্ৰং মুনি দিট্ঠিগতধম্মে অগ্গহেত্ৰা অজ্ঝত্তসন্তীতি যমেতমত্থং ব্রূসি, আচিক্খ মে, কথং নু ধীরেহি পৰেদিতং কথং পকাসিতং ধীরেহি তং পদন্তি.
৮৪৬. অথস্স ভগৰা যথা যেন উপাযেন তং পদং ধীরেহি পকাসিতং, তং উপাযং সপটিপক্খং দস্সেন্তো ‘‘ন দিট্ঠিযা’’তি গাথমাহ. তত্থ ‘‘ন দিট্ঠিযা’’তিআদীহি দিট্ঠিসুতিঅট্ঠসমাপত্তিঞাণবাহিরসীলব্বতানি পটিক্খিপতি. ‘‘সুদ্ধিমাহা’’তি এত্থ ৰুত্তং আহ-সদ্দং সব্বত্থ নকারেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা পুরিসব্যত্তযং কত্ৰা ‘‘দিট্ঠিযা সুদ্ধিং নাহং কথেমী’’তি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. যথা চেত্থ, এৰং উত্তরপদেসুপি. তত্থ চ অদিট্ঠিযা নাহাতি দসৰত্থুকং সম্মাদিট্ঠিং ৰিনা ন কথেমি. তথা অস্সুতিযাতি নৰঙ্গং সৰনং ৰিনা. অঞাণাতি কম্মস্স কতসচ্চানুলোমিকঞাণং ৰিনা. অসীলতাতি পাতিমোক্খসংৰরং ৰিনা. অব্বতাতি ধুতঙ্গৰতং ৰিনা. নোপি তেনাতি তেসু একমেকেন দিট্ঠিআদিমত্তেনাপি নো কথেমীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. এতে চ নিস্সজ্জ অনুগ্গহাযাতি এতে চ পুরিমে দিট্ঠিআদিভেদে কণ্হপক্খিযে ধম্মে সমুগ্ঘাতকরণেন নিস্সজ্জ, পচ্ছিমে অদিট্ঠিআদিভেদে সুক্কপক্খিযে অতম্মযতাপজ্জনেন অনুগ্গহায. সন্তো অনিস্সায ভৰং ন জপ্পেতি ইমায পটিপত্তিযা রাগাদিৰূপসমেন সন্তো চক্খাদীসু কঞ্চি ধম্মং অনিস্সায একম্পি ভৰং অপিহেতুং অপত্থেতুং সমত্থো সিযা, অযমস্স অজ্ঝত্তসন্তীতি অধিপ্পাযো.
৮৪৭. এৰং ৰুত্তে ৰচনত্থং অসল্লক্খেন্তো মাগণ্ডিযো ‘‘নো চে কিরা’’তি গাথমাহ. তত্থ দিট্ঠাদীনি ৰুত্তনযানেৰ. কণ্হপক্খিযানিযেৰ পন সন্ধায উভযত্রাপি আহ. আহ-সদ্দং পন নোচেকির-সদ্দেন যোজেত্ৰা ‘‘নো চে কিরাহ নো চে কির কথেসী’’তি এৰং অত্থো দট্ঠব্বো. মোমুহন্তি অতিমূল়্হং, মোহনং ৰা. পচ্চেন্তীতি জানন্তি.
৮৪৮. অথস্স ভগৰা তং দিট্ঠিং নিস্সায পুচ্ছং পটিক্খিপন্তো ‘‘দিট্ঠিঞ্চ নিস্সাযা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – ত্ৰং, মাগণ্ডিয, দিট্ঠিং নিস্সায পুনপ্পুনং পুচ্ছমানো যানি তে দিট্ঠিগতানি সমুগ্গহিতানি, তেস্ৰেৰ সমুগ্গহীতেসু এৰং পমোহং আগতো, ইতো চ মযা ৰুত্তঅজ্ঝত্তসন্তিতো পটিপত্তিতো ধম্মদেসনতো ৰা অণুম্পি যুত্তসঞ্ঞং ন পস্সসি, তেন কারণেন ত্ৰং ইমং ধম্মং মোমুহতো পস্সসীতি.
৮৪৯. এৰং সমুগ্গহিতেসু পমোহেন মাগণ্ডিযস্স ৰিৰাদাপত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি তেসু অঞ্ঞেসু চ ধম্মেসু ৰিগতপ্পমোহস্স অত্তনো নিব্বিৰাদতং দস্সেন্তো ‘‘সমো ৰিসেসী’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যো এৰং তিৰিধমানেন ৰা দিট্ঠিযা ৰা মঞ্ঞতি, সো তেন মানেন তায দিট্ঠিযা তেন ৰা পুগ্গলেন ৰিৰদেয্য. যো পন অম্হাদিসো ইমাসু তীসু ৰিধাসু অৰিকম্পমানো, সমো ৰিসেসীতি ন তস্স হোতি, ন চ হীনোতি পাঠসেসো.
৮৫০. কিঞ্চ ভিয্যো – সচ্চন্তি সোতি গাথা. তস্সত্থো – সো এৰরূপো পহীনমানদিট্ঠিকো মাদিসো বাহিতপাপত্তাদিনা নযেন ব্রাহ্মণো ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি কিং ৰদেয্য কিং ৰত্থুং ভণেয্য, কেন ৰা কারণেন ভণেয্য, ‘‘ময্হং সচ্চং, তুয্হং মুসা’’তি ৰা কেন মানেন দিট্ঠিযা পুগ্গলেন ৰা ৰিৰদেয্য? যস্মিং মাদিসে খীণাসৰে ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি পৰত্তিযা সমং ৰা, ইতরদ্ৰযভাৰেন পৰত্তিযা ৰিসমং ৰা মঞ্ঞিতং নত্থি, সো সমানাদীসু কেন ৰাদং পটিসংযুজেয্য পটিপ্ফরেয্যাতি. ননু একংসেনেৰ এৰরূপো পুগ্গলো – ওকং পহাযাতি গাথা?
৮৫১. তত্থ ওকং পহাযাতি রূপৰত্থাদিৰিঞ্ঞাণস্স ওকাসং তত্র ছন্দরাগপ্পহানেন ছড্ডেত্ৰা. অনিকেতসারীতি রূপনিমিত্তনিকেতাদীনি তণ্হাৰসেন অসরন্তো. গামে অকুব্বং মুনি সন্থৰানীতি গামে গিহিসন্থৰানি অকরোন্তো. কামেহি রিত্তোতি কামেসু ছন্দরাগাভাৰেন সব্বকামেহি পুথুভূতো. অপুরেক্খরানোতি আযতিং অত্তভাৰং অনভিনিব্বত্তেন্তো. কথং ন ৰিগ্গয্হ জনেন কযিরাতি জনেন সদ্ধিং ৰিগ্গাহিককথং ন কথেয্য. সো এৰরূপো – যেহি ৰিৰিত্তোতি গাথা.
৮৫২. তত্থ যেহীতি যেহি দিট্ঠিগতেহি. ৰিৰিত্তো ৰিচরেয্যাতি রিত্তো চরেয্য. ন তানি উগ্গয্হ ৰদেয্য নাগোতি ‘‘আগুং ন করোতী’’তিআদিনা (চূল়নি. ভদ্রাৰুধমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৭০; পারাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০২) নযেন নাগো তানি দিট্ঠিগতানি উগ্গহেত্ৰা ন ৰদেয্য. জলম্বুজন্তি জলসঞ্ঞিতে অম্বুম্হি জাতং কণ্টকনাল়ং ৰারিজং, পদুমন্তি ৰুত্তং হোতি. যথা জলেন পঙ্কেন চ নূপলিত্তন্তি তং পদুমং যথা জলেন চ পঙ্কেন চ অনুপলিত্তং হোতি, এৰং মুনি সন্তিৰাদো অগিদ্ধোতি এৰং অজ্ঝত্তসন্তিৰাদো মুনি গেধাভাৰেন অগিদ্ধো. কামে চ লোকে চ অনূপলিত্তোতি দুৰিধেপি কামে অপাযাদিকে চ লোকে দ্ৰীহিপি লেপেহি অনুপলিত্তো হোতি.
৮৫৩. কিঞ্চ ভিয্যো – ন ৰেদগূতি গাথা. তত্থ ন ৰেদগূ দিট্ঠিযাযকোতি চতুমগ্গৰেদগূ মাদিসো দিট্ঠিযাযকো ন হোতি, দিট্ঠিযা গচ্ছন্তো ৰা, তং সারতো পচ্চেন্তো ৰা ন হোতি. তত্থ ৰচনত্থো – যাযতীতি যাযকো, করণৰচনেন দিট্ঠিযা যাতীতি দিট্ঠিযাযকো. উপযোগত্থে সামিৰচনেন দিট্ঠিযা যাতীতিপি দিট্ঠিযাযকো. ন মুতিযা স মানমেতীতি মুতরূপাদিভেদায মুতিযাপি সো মানং ন এতি. ন হি তম্মযো সোতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন তম্মযো হোতি তপ্পরাযণো, অযং পন ন তাদিসো. ন কম্মুনা নোপি সুতেন নেয্যোতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদিনা কম্মুনা ৰা সুতসুদ্ধিআদিনা সুতেন ৰা সো নেতব্বো ন হোতি. অনূপনীতো স নিৰেসনেসূতি সো দ্ৰিন্নম্পি উপযানং পহীনত্তা সব্বেসু তণ্হাদিট্ঠিনিৰেসনেসু অনূপনীতো. তস্স চ এৰংৰিধস্স – সঞ্ঞাৰিরত্তস্সাতি গাথা.
৮৫৪. তত্থ সঞ্ঞাৰিরত্তস্সাতি নেক্খম্মসঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায ভাৰনায পহীনকামাদিসঞ্ঞস্স. ইমিনা পদেন উভতোভাগৰিমুত্তো সমথযানিকো অধিপ্পেতো. পঞ্ঞাৰিমুত্তস্সাতি ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমায ভাৰনায সব্বকিলেসেহি ৰিমুত্তস্স. ইমিনা সুক্খৰিপস্সকো অধিপ্পেতো. সঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিঞ্চ যে অগ্গহেসুং, তে ঘট্টযন্তা ৰিচরন্তি লোকেতি যে কামসঞ্ঞাদিকং সঞ্ঞং অগ্গহেসুং, তে ৰিসেসতো গহট্ঠা কামাধিকরণং, যে চ দিট্ঠিং অগ্গহেসুং, তে ৰিসেসতো পব্বজিতা ধম্মাধিকরণং অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টেন্তা ৰিচরন্তীতি. সেসমেত্থ যং অৰুত্তং, তং ৰুত্তানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং. দেসনাপরিযোসানে ব্রাহ্মণো চ ব্রাহ্মণী চ পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিংসূতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মাগণ্ডিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.