১৩. মহাব্যূহসুত্তৰণ্ণনা
৯০২. যে কেচিমেতি মহাব্যূহসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ইদম্পি তস্মিংযেৰ মহাসমযে ‘‘কিং নু খো ইমে দিট্ঠিপরিব্বসানা ৰিঞ্ঞূনং সন্তিকা নিন্দমেৰ লভন্তি, উদাহু পসংসম্পী’’তি উপ্পন্নচিত্তানং একচ্চানং দেৰতানং তমত্থং আৰিকাতুং পুরিমনযেন নিম্মিতবুদ্ধেন অত্তানং পুচ্ছাপেত্ৰা ৰুত্তং. তত্থ অন্ৰানযন্তীতি অনু আনযন্তি, পুনপ্পুনং আহরন্তি.
৯০৩. ইদানি যস্মা তে ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি ৰদন্তা দিট্ঠিগতিকা ৰাদিনো কদাচি কত্থচি পসংসম্পি লভন্তি, যং এতং পসংসাসঙ্খাতং ৰাদফলং, তং অপ্পং রাগাদীনং সমায সমত্থং ন হোতি, কো পন ৰাদো দুতিযে নিন্দাফলে, তস্মা এতমত্থং দস্সেন্তো ইমং তাৰ ৰিস্সজ্জনগাথমাহ. ‘‘অপ্পঞ্হি এতং ন অলং সমায, দুৰে ৰিৰাদস্স ফলানি ব্রূমী’’তিআদি. তত্থ দুৰে ৰিৰাদস্স ফলানীতি নিন্দা পসংসা চ, জযপরাজযাদীনি ৰা তংসভাগানি. এতম্পি দিস্ৰাতি ‘‘নিন্দা অনিট্ঠা এৰ, পসংসা নালং সমাযা’’তি এতম্পি ৰিৰাদফলে আদীনৰং দিস্ৰা. খেমাভিপস্সং অৰিৰাদভূমিন্তি অৰিৰাদভূমিং নিব্বানং ‘‘খেম’’ন্তি পস্সমানো.
৯০৪. এৰঞ্হি অৰিৰদমানো – যা কাচিমাতি গাথা. তত্থ সম্মুতিযোতি দিট্ঠিযো. পুথুজ্জাতি পুথুজ্জনসম্ভৰা. সো উপযং কিমেয্যাতি সো উপগন্তব্বট্ঠেন উপযং রূপাদীসু একম্পি ধম্মং কিং উপেয্য, কেন ৰা কারণেন উপেয্য. দিট্ঠে সুতে খন্তিমকুব্বমানোতি দিট্ঠসুতসুদ্ধীসু পেমং অকরোন্তো.
৯০৫. ইতো বাহিরা পন – সীলুত্তমাতি গাথা. তস্সত্থো – সীলংযেৰ ‘‘উত্তম’’ন্তি মঞ্ঞমানা সীলুত্তমা একে ভোন্তো সংযমমত্তেন সুদ্ধিং ৰদন্তি, হত্থিৰতাদিঞ্চ ৰতং সমাদায উপট্ঠিতা, ইধেৰ দিট্ঠিযং অস্স সত্থুনো সুদ্ধিন্তি ভৰূপনীতা ভৰজ্ঝোসিতা সমানা ৰদন্তি, অপিচ তে কুসলা ৰদানা ‘‘কুসলা ময’’ন্তি এৰং ৰাদা.
৯০৬. এৰং সীলুত্তমেসু চ তেসু তথা পটিপন্নো যো কোচি – সচে চুতোতি গাথা. তস্সত্থো – সচে ততো সীলৰততো পরৰিচ্ছন্দনেন ৰা অনভিসম্ভুণন্তো ৰা চুতো হোতি, সো তং সীলব্বতাদিকম্মং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদিকম্মং ৰা ৰিরাধযিত্ৰা পৰেধতী. ন কেৰলঞ্চ ৰেধতি, অপিচ খো তং সীলব্বতসুদ্ধিং পজপ্পতী চ ৰিপ্পলপতি পত্থযতী চ. কিমিৰ? সত্থাৰ হীনো পৰসং ঘরম্হা. ঘরম্হা পৰসন্তো সত্থতো হীনো যথা তং ঘরং ৰা সত্থং ৰা পত্থেয্যাতি.
৯০৭. এৰং পন সীলুত্তমানং ৰেধকারণং অরিযসাৰকো – সীলব্বতং ৰাপি পহায সব্বন্তি গাথা. তত্থ সাৰজ্জনৰজ্জন্তি সব্বাকুসলং লোকিযকুসলঞ্চ. এতং সুদ্ধিং অসুদ্ধিন্তি অপত্থযানোতি পঞ্চকামগুণাদিভেদং এতং সুদ্ধিং, অকুসলাদিভেদং অসুদ্ধিঞ্চ অপত্থযমানো. ৰিরতো চরেতি সুদ্ধিযা অসুদ্ধিযা চ ৰিরতো চরেয্য. সন্তিমনুগ্গহাযাতি দিট্ঠিং অগহেত্ৰা.
৯০৮. এৰং ইতো বাহিরকে সীলুত্তমে সংযমেন ৰিসুদ্ধিৰাদে তেসং ৰিঘাতং সীলব্বতপ্পহাযিনো অরহতো চ পটিপত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি অঞ্ঞথাপি সুদ্ধিৰাদে বাহিরকে দস্সেন্তো ‘‘তমূপনিস্সাযা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – সন্তঞ্ঞেপি সমণব্রাহ্মণা, তে জিগুচ্ছিতং অমরন্তপং ৰা দিট্ঠসুদ্ধিআদীসু ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরং উপনিস্সায অকিরিযদিট্ঠিযা ৰা উদ্ধংসরা হুত্ৰা ভৰাভৰেসু অৰীততণ্হাসে সুদ্ধিমনুত্থুনন্তি ৰদন্তি কথেন্তীতি.
৯০৯. এৰং তেসং অৰীততণ্হানং সুদ্ধিং অনুত্থুনন্তানং যোপি সুদ্ধিপ্পত্তমেৰ অত্তানং মঞ্ঞেয্য, তস্সপি অৰীততণ্হত্তা ভৰাভৰেসু তং তং ৰত্থুং পত্থযমানস্স হি জপ্পিতানি পুনপ্পুনং হোন্তিযেৰাতি অধিপ্পাযো. তণ্হা হি আসেৰিতা তণ্হং ৰড্ঢযতেৰ. ন কেৰলঞ্চ জপ্পিতানি, পৰেধিতং ৰাপি পকপ্পিতেসু, তণ্হাদিট্ঠীহি চস্স পকপ্পিতেসু ৰত্থূসু পৰেধিতম্পি হোতীতি ৰুত্তং হোতি. ভৰাভৰেসু পন ৰীততণ্হত্তা আযতিং চুতূপপাতো ইধ যস্স নত্থি, সকেন ৰেধেয্য কুহিংৰ জপ্পেতি অযমেতিস্সা গাথায সম্বন্ধো. সেসং নিদ্দেসে ৰুত্তনযমেৰ.
৯১০-১১. যমাহূতি পুচ্ছাগাথা. ইদানি যস্মা একোপি এত্থ ৰাদো সচ্চো নত্থি, কেৰলং দিট্ঠিমত্তকেন হি তে ৰদন্তি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সকঞ্হী’’তি ইমং তাৰ ৰিস্সজ্জনগাথমাহ. তত্থ সম্মুতিন্তি দিট্ঠিং.
৯১২. এৰমেতেসু সকং ধম্মং পরিপুণ্ণং ব্রুৰন্তেসু অঞ্ঞস্স পন ধম্মং ‘‘হীন’’ন্তি ৰদন্তেসু যস্স কস্সচি – পরস্স চে ৰম্ভযিতেন হীনোতি গাথা. তস্সত্থো – যদি পরস্স নিন্দিতকারণা হীনো ভৰেয্য, ন কোচি ধম্মেসু ৰিসেসি অগ্গো ভৰেয্য. কিং কারণং? পুথূ হি অঞ্ঞস্স ৰদন্তি ধম্মং, নিহীনতো সব্বেৰ তে সম্হি দল়্হং ৰদানা সকধম্মে দল়্হৰাদা এৰ.
৯১৩. কিঞ্চ ভিয্যো – সদ্ধম্মপূজাতি গাথা. তস্সত্থো – তে চ তিত্থিযা যথা পসংসন্তি সকাযনানি, সদ্ধম্মপূজাপি নেসং তথেৰ ৰত্ততি. তে হি অতিৰিয সত্থারাদীনি সক্করোন্তি. তত্থ যদি তে পমাণা সিযুং, এৰং সন্তে সব্বেৰ ৰাদা তথিযা ভৰেয্যুং. কিং কারণং? সুদ্ধী হি নেসং পচ্চত্তমেৰ, ন সা অঞ্ঞত্র সিজ্ঝতি, নাপি পরমত্থতো. অত্তনি দিট্ঠিগাহমত্তমেৰ হি তং তেসং পরপচ্চযনেয্যবুদ্ধীনং.
৯১৪. যো ৰা পন ৰিপরীতো বাহিতপাপত্তা ব্রাহ্মণো, তস্স – ন ব্রাহ্মণস্স পরনেয্যমত্থীতি গাথা. তস্সত্থো – ব্রাহ্মণস্স হি ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তিআদিনা (ধ. প. ২৭৭; নেত্তি. ৫) নযেন সুদিট্ঠত্তা পরেন নেতব্বং ঞাণং নত্থি, দিট্ঠিধম্মেসু ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি নিচ্ছিনিত্ৰা সমুগ্গহীতম্পি নত্থি. তংকারণা সো দিট্ঠিকলহানি অতীতো, ন চ সো সেট্ঠতো পস্সতি ধম্মমঞ্ঞং অঞ্ঞত্র সতিপট্ঠানাদীহি.
৯১৫. জানামীতি গাথায সম্বন্ধো অত্থো চ – এৰং তাৰ পরমত্থব্রাহ্মণো ন হি সেট্ঠতো পস্সতি ধম্মমঞ্ঞং, অঞ্ঞে পন তিত্থিযা পরচিত্তঞাণাদীহি জানন্তা পস্সন্তাপি ‘‘জানামি পস্সামি তথেৰ এত’’ন্তি এৰং ৰদন্তাপি চ দিট্ঠিযা সুদ্ধিং পচ্চেন্তি. কস্মা? যস্মা তেসু একোপি অদ্দক্খি চে অদ্দস চেপি তেন পরচিত্তঞাণাদিনা যথাভূতং অত্থং, কিঞ্হি তুমস্স তেন তস্স তেন দস্সনেন কিং কতং, কিং দুক্খপরিঞ্ঞা সাধিতা, উদাহু সমুদযপহানাদীনং অঞ্ঞতরং, যতো সব্বথাপি অতিক্কমিত্ৰা অরিযমগ্গং তে তিত্থিযা অঞ্ঞেনেৰ ৰদন্তি সুদ্ধিং, অতিক্কমিত্ৰা ৰা তে তিত্থিযে বুদ্ধাদযো অঞ্ঞেনেৰ ৰদন্তি সুদ্ধিন্তি.
৯১৬. পস্সং নরোতি গাথায সম্বন্ধো অত্থো চ. কিঞ্চ ভিয্যো? য্ৰাযং পরচিত্তঞাণাদীহি অদ্দক্খি, সো পস্সং নরো দক্খতি নামরূপং, ন ততো পরং দিস্ৰান ৰা ঞস্সতি তানিমেৰ নামরূপানি নিচ্চতো সুখতো ৰা ন অঞ্ঞথা. সো এৰং পস্সন্তো কামং বহুং পস্সতু অপ্পকং ৰা নামরূপং নিচ্চতো সুখতো চ, অথস্স এৰরূপেন দস্সনেন ন হি তেন সুদ্ধিং কুসলা ৰদন্তীতি.
৯১৭. নিৰিস্সৰাদীতি গাথায সম্বন্ধো অত্থো চ – তেন চ দস্সনেন সুদ্ধিযা অসতিযাপি যো ‘‘জানামি পস্সামি তথেৰ এত’’ন্তি এৰং নিৰিস্সৰাদী, এতং ৰা দস্সনং পটিচ্চ দিট্ঠিযা সুদ্ধিং পচ্চেন্তো ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি এৰং নিৰিস্সৰাদী, সো সুব্বিনযো ন হোতি তং তথা পকপ্পিতং অভিসঙ্খতং দিট্ঠিং পুরেক্খরানো. সো হি যং সত্থারাদিং নিস্সিতো, তত্থেৰ সুভং ৰদানো সুদ্ধিং ৰদো, ‘‘পরিসুদ্ধৰাদো পরিসুদ্ধদস্সনো ৰা অহ’’ন্তি অত্তানং মঞ্ঞমানো তত্থ তথদ্দসা সো, তত্থ সকায দিট্ঠিযা অৰিপরীতমেৰ সো অদ্দস. যথা সা দিট্ঠি পৰত্ততি, তথেৰ নং অদ্দস, ন অঞ্ঞথা পস্সিতুং ইচ্ছতীতি অধিপ্পাযো.
৯১৮. এৰং পকপ্পিতং দিট্ঠিং পুরেক্খরানেসু তিত্থিযেসু – ন ব্রাহ্মণো কপ্পমুপেতি সঙ্খাতি গাথা. তত্থ সঙ্খাতি সঙ্খায, জানিত্ৰাতি অত্থো. নপি ঞাণবন্ধূতি সমাপত্তিঞাণাদিনা অকততণ্হাদিট্ঠিবন্ধু. তত্থ ৰিগ্গহো – নাপি অস্স ঞাণেন কতো বন্ধু অত্থীতি নপি ঞাণবন্ধু. সম্মুতিযোতি দিট্ঠিসম্মুতিযো. পুথুজ্জাতি পুথুজ্জনসম্ভৰা. উগ্গহণন্তি মঞ্ঞেতি উগ্গহণন্তি অঞ্ঞে, অঞ্ঞে তা সম্মুতিযো উগ্গণ্হন্তীতি ৰুত্তং হোতি.
৯১৯. কিঞ্চ ভিয্যো – ৰিস্সজ্জ গন্থানীতি গাথা. তত্থ অনুগ্গহোতি উগ্গহণৰিরহিতো, সোপি নাস্স উগ্গহোতি অনুগ্গহো, ন ৰা উগ্গণ্হাতীতি অনুগ্গহো.
৯২০. কিঞ্চ ভিয্যো – সো এৰরূপো – পুব্বাসৰেতি গাথা. তত্থ পুব্বাসৰেতি অতীতরূপাদীনি আরব্ভ উপ্পজ্জমানধম্মে কিলেসে. নৰেতি পচ্চুপ্পন্নরূপাদীনি আরব্ভ উপ্পজ্জমানধম্মে. ন ছন্দগূতি ছন্দাদিৰসেন ন গচ্ছতি. অনত্তগরহীতি কতাকতৰসেন অত্তানং অগরহন্তো.
৯২১. এৰং অনত্তগরহী চ – স সব্বধম্মেসূতি গাথা. তত্থ সব্বধম্মেসূতি দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিধম্মেসু ‘‘যং কিঞ্চি দিট্ঠং ৰা’’তি এৰংপভেদেসু. পন্নভারোতি পতিতভারো. ন কপ্পেতীতি ন কপ্পিযো, দুৰিধম্পি কপ্পং ন করোতীতি অত্থো. নূপরতোতি পুথুজ্জনকল্যাণকসেক্খা ৰিয উপরতিসমঙ্গীপি ন হোতি. ন পত্থিযোতি নিত্তণ্হো. তণ্হা হি পত্থিযতীতি পত্থিযা, নাস্স পত্থিযাতি ন পত্থিযোতি. সেসং তত্থ তত্থ পাকটমেৰাতি ন ৰুত্তং. এৰং অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি, দেসনাপরিযোসানে পুরাভেদসুত্তে ৰুত্তসদিসো এৰাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মহাব্যূহসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.