৭. সেলসুত্তৰণ্ণনা

এৰং মে সুতন্তি সেলসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অযমেৰ যাস্স নিদানে ৰুত্তা. অত্থৰণ্ণনাক্কমেপি চস্স পুব্বসদিসং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. যং পন অপুব্বং, তং উত্তানত্থানি পদানি পরিহরন্তা ৰণ্ণযিস্সাম. অঙ্গুত্তরাপেসূতি অঙ্গা এৰ সো জনপদো, গঙ্গায পন যা উত্তরেন আপো, তাসং অৰিদূরত্তা ‘‘উত্তরাপো’’তিপি ৰুচ্চতি. কতরগঙ্গায উত্তরেন যা আপোতি? মহামহীগঙ্গায.

তত্রাযং তস্সা নদিযা আৰিভাৰত্থং আদিতো পভুতি ৰণ্ণনা – অযং কির জম্বুদীপো দসসহস্সযোজনপরিমাণো. তত্থ চতুসহস্সযোজনপরিমাণো পদেসো উদকেন অজ্ঝোত্থটো ‘‘সমুদ্দো’’তি সঙ্খং গতো. তিসহস্সযোজনপমাণে মনুস্সা ৰসন্তি. তিসহস্সযোজনপমাণে হিমৰা পতিট্ঠিতো উব্বেধেন পঞ্চযোজনসতিকো চতুরাসীতিসহস্সকূটেহি পটিমণ্ডিতো সমন্ততো সন্দমানপঞ্চসতনদীৰিচিত্তো. যত্থ আযামৰিত্থারেন গম্ভীরতায চ পঞ্ঞাসপঞ্ঞাসযোজনা দিযড্ঢযোজনসতপরিমণ্ডলা পূরল়াসসুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তা অনোতত্তাদযো সত্ত মহাসরা পতিট্ঠিতা.

তেসু অনোতত্তো সুদস্সনকূটং, চিত্রকূটং, কাল়কূটং, গন্ধমাদনকূটং, কেলাসকূটন্তি ইমেহি পঞ্চহি পব্বতেহি পরিক্খিত্তো. তত্থ সুদস্সনকূটং সুৰণ্ণমযং দ্ৰিযোজনসতুব্বেধং অন্তোৰঙ্কং কাকমুখসণ্ঠানং তমেৰ সরং পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠিতং, চিত্রকূটং সব্বরতনমযং, কাল়কূটং অঞ্জনমযং, গন্ধমাদনকূটং সানুমযং অব্ভন্তরে মুগ্গৰণ্ণং নানপ্পকারওসধসঞ্ছন্নং কাল়পক্খুপোসথদিৰসে আদিত্তমিৰ অঙ্গারং জলন্তং তিট্ঠতি, কেলাসকূটং রজতমযং. সব্বানি সুদস্সনেন সমানুব্বেধসণ্ঠানানি তমেৰ সরং পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠিতানি. সব্বানি দেৰানুভাৰেন নাগানুভাৰেন চ ৰস্সন্তি, নদিযো চ তেসু সন্দন্তি. তং সব্বম্পি উদকং অনোতত্তমেৰ পৰিসতি. চন্দিমসূরিযা দক্খিণেন ৰা উত্তরেন ৰা গচ্ছন্তা পব্বতন্তরেন তং ওভাসেন্তি, উজুং গচ্ছন্তা ন ওভাসেন্তি. তেনেৰস্স ‘‘অনোতত্ত’’ন্তি সঙ্খা উদপাদি.

তত্থ মনোহরসিলাতলানি নিম্মচ্ছকচ্ছপানি ফলিকসদিসনিম্মলূদকানি নহানতিত্থানি সুপ্পটিযত্তানি হোন্তি, যেসু বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৰা ইসিগণা চ ন্হাযন্তি, দেৰযক্খাদযো চ উয্যানকীল়িকং কীল়ন্তি.

চতূসু চস্স পস্সেসু সীহমুখং, হত্থিমুখং, অস্সমুখং, উসভমুখন্তি চত্তারি মুখানি হোন্তি, যেহি চতস্সো নদিযো সন্দন্তি. সীহমুখেন নিক্খন্তনদীতীরে সীহা বহুতরা হোন্তি, হত্থিমুখাদীহি হত্থিঅস্সউসভা. পুরত্থিমদিসতো নিক্খন্তনদী অনোতত্তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা ইতরা তিস্সো নদিযো অনুপগম্ম পাচীনহিমৰন্তেনেৰ অমনুস্সপথং গন্ত্ৰা মহাসমুদ্দং পৰিসতি. পচ্ছিমদিসতো চ উত্তরদিসতো চ নিক্খন্তনদিযোপি তথেৰ পদক্খিণং কত্ৰা পচ্ছিমহিমৰন্তেনেৰ উত্তরহিমৰন্তেনেৰ চ অমনুস্সপথং গন্ত্ৰা মহাসমুদ্দং পৰিসন্তি. দক্খিণদিসতো নিক্খন্তনদী পন তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা দক্খিণেন উজুকং পাসাণপিট্ঠেনেৰ সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৰা পব্বতং পহরিত্ৰা ৰুট্ঠায পরিণাহেন তিগাৰুতপমাণা উদকধারা হুত্ৰা আকাসেন সট্ঠি যোজনানি গন্ত্ৰা তিযগ্গল়ে নাম পাসাণে পতিতা, পাসাণো উদকধারাৰেগেন ভিন্নো. তত্র পঞ্ঞাসযোজনপমাণা তিযগ্গল়া নাম পোক্খরণী জাতা. পোক্খরণিযা কূলং ভিন্দিত্ৰা পাসাণং পৰিসিয সট্ঠি যোজনানি গতা. ততো ঘনপথৰিং ভিন্দিত্ৰা উমঙ্গেন সট্ঠি যোজনানি গন্ত্ৰা ৰিঞ্ঝং নাম তিরচ্ছানপব্বতং পহরিত্ৰা হত্থতলে পঞ্চঙ্গুলিসদিসা পঞ্চধারা হুত্ৰা পৰত্ততি. সা তিক্খত্তুং অনোতত্তং পদক্খিণং কত্ৰা গতট্ঠানে ‘‘আৰট্টগঙ্গা’’তি ৰুচ্চতি. উজুকং পাসাণপিট্ঠেন সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে ‘‘কণ্হগঙ্গা’’তি ৰুচ্চতি. আকাসেন সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে ‘‘আকাসগঙ্গা’’তি ৰুচ্চতি. তিযগ্গল়পাসাণে পঞ্ঞাসযোজনোকাসে ‘‘তিযগ্গল়পোক্খরণী’’তি ৰুচ্চতি. কূলং ভিন্দিত্ৰা পাসাণং পৰিসিয সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে ‘‘বহলগঙ্গা’’তি ৰুচ্চতি. পথৰিং ভিন্দিত্ৰা উমঙ্গেন সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে ‘‘উমঙ্গগঙ্গা’’তি ৰুচ্চতি. ৰিঞ্ঝং নাম তিরচ্ছানপব্বতং পহরিত্ৰা পঞ্চধারা হুত্ৰা পৰত্তট্ঠানে ‘‘গঙ্গা, যমুনা, অচিরৰতী, সরভূ, মহী’’তি পঞ্চধা ৰুচ্চতি. এৰমেতা পঞ্চ মহাগঙ্গা হিমৰতা সম্ভৰন্তি. তাসু যা অযং পঞ্চমী মহী নাম, সা ইধ ‘‘মহামহীগঙ্গা’’তি অধিপ্পেতা. তস্সা গঙ্গায উত্তরেন যা আপো, তাসং অৰিদূরত্তা সো জনপদো ‘‘অঙ্গুত্তরাপো’’তি ৰেদিতব্বো. তস্মিং জনপদে অঙ্গুত্তরাপেসু.

চারিকং চরমানোতি অদ্ধানগমনং কুরুমানো. তত্থ ভগৰতো দুৰিধা চারিকা তুরিতচারিকা, অতুরিতচারিকা চ. তত্থ দূরেপি ভব্বপুগ্গলে দিস্ৰা সহসা গমনং তুরিতচারিকা. সা মহাকস্সপপচ্চুগ্গমনাদীসু দট্ঠব্বা. তং পচ্চুগ্গচ্ছন্তো হি ভগৰা মুহুত্তেনেৰ তিগাৰুতং অগমাসি, আল়ৰকদমনত্থং তিংসযোজনং, তথা অঙ্গুলিমালস্সত্থায. পুক্কুসাতিস্স পন পঞ্চত্তালীসযোজনং, মহাকপ্পিনস্স ৰীসযোজনসতং, ধনিযস্সত্থায সত্তযোজনসতং অদ্ধানং অগমাসি. অযং তুরিতচারিকা নাম. গামনিগমনগরপটিপাটিযা পন পিণ্ডপাতচরিযাদীহি লোকং অনুগ্গণ্হন্তস্স গমনং অতুরিতচারিকা নাম. অযং ইধ অধিপ্পেতা. এৰং চারিকং চরমানো. মহতাতি সঙ্খ্যামহতা গুণমহতা চ. ভিক্খুসঙ্ঘেনাতি সমণগণেন. অড্ঢতেল়সেহীতি অড্ঢেন তেল়সহি, দ্ৰাদসহি সতেহি পঞ্ঞাসায চ ভিক্খূহি সদ্ধিন্তি ৰুত্তং হোতি. যেন…পে… তদৰসরীতি আপণবহুলতায সো নিগমো ‘‘আপণো’’ ত্ৰেৰ নামং লভি. তস্মিং কির ৰীসতিআপণমুখসহস্সানি ৰিভত্তানি অহেসুং. যেন দিসাভাগেন মগ্গেন ৰা সো অঙ্গুত্তরাপানং রট্ঠস্স নিগমো ওসরিতব্বো, তেন অৰসরি তদৰসরি অগমাসি, তং নিগমং অনুপাপুণীতি ৰুত্তং হোতি.

কেণিযো জটিলোতি কেণিযোতি নামেন, জটিলোতি তাপসো. সো কির ব্রাহ্মণমহাসালো, ধনরক্খণত্থায পন তাপসপব্বজ্জং সমাদায রঞ্ঞো পণ্ণাকারং দত্ৰা ভূমিভাগং গহেত্ৰা তত্থ অস্সমং কারেত্ৰা ৰসতি কুলসহস্সস্স নিস্সযো হুত্ৰা. অস্সমেপি চস্স একো তালরুক্খো দিৰসে দিৰসে একং সুৰণ্ণফলং মুঞ্চতীতি ৰদন্তি. সো দিৰা কাসাযানি ধারেতি জটা চ বন্ধতি, রত্তিং যথাসুখং পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেতি. সক্যপুত্তোতি উচ্চাকুলপরিদীপনং. সক্যকুলা পব্বজিতোতি সদ্ধায পব্বজিতভাৰপরিদীপনং, কেনচি পারিজুঞ্ঞেন অনভিভূতো অপরিক্খীণংযেৰ তং কুলং পহায সদ্ধায পব্বজিতোতি ৰুত্তং হোতি. তং খো পনাতি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৰচনং, তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো. কল্যাণোতি কল্যাণগুণসমন্নাগতো, সেট্ঠোতি ৰুত্তং হোতি. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিযেৰ থুতিঘোসো ৰা.

ইতিপি সো ভগৰাতি আদিম্হি পন অযং তাৰ যোজনা – সো ভগৰা ইতিপি অরহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৰাতি, ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেনাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ আরকত্তা, অরীনং অরানঞ্চ হতত্তা পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰাতি ইমেহি তাৰ কারণেহি সো ভগৰা অরহন্তি ৰেদিতব্বো. আরকা হি সো সব্বকিলেসেহি মগ্গেন সৰাসনানং কিলেসানং ৰিদ্ধংসিতত্তাতি আরকত্তা অরহং. তে চানেন কিলেসারযো মগ্গেন হতাতি অরীনং হতত্তাপি অরহং. যঞ্চেতং অৰিজ্জাভৰতণ্হামযনাভি, পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খারানং জরামরণনেমি, আসৰসমুদযমযেন অক্খেন ৰিজ্ঝিত্ৰা তিভৰরথে সমাযোজিতং অনাদিকালপৰত্তং সংসারচক্কং. তস্সানেন বোধিমণ্ডে ৰীরিযপাদেহি সীলপথৰিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকরঞাণফরসুং গহেত্ৰা সব্বে অরা হতাতি অরানং হতত্তাতিপি অরহং. অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চ চীৰরাদিপচ্চযে সক্কারগরুকারাদীনি চ অরহতীতি পচ্চযাদীনং অরহত্তাপি অরহং. যথা চ লোকে কেচি পণ্ডিতমানিনো বালা অসিলোকভযেন রহো পাপং করোন্তি, এৰং নাযং কদাচি করোতীতি পাপকরণে রহাভাৰতোপি অরহং. হোতি চেত্থ –

‘‘আরকত্তা হতত্তা চ, কিলেসারীন সো মুনি;

হতসংসারচক্কারো, পচ্চযাদীন চারহো;

ন রহো করোতি পাপানি, অরহং তেন পৰুচ্চতী’’তি.

সম্মা সামঞ্চ সচ্চানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো. অতিসযৰিসুদ্ধাহি ৰিজ্জাহি অব্ভুত্তমেন চরণেন চ সমন্নাগতত্তা ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো. সোভনগমনত্তা সুন্দরং ঠানং গতত্তা সুট্ঠু গতত্তা সম্মা গদত্তা চ সুগতো. সব্বথাপি ৰিদিতলোকত্তা লোকৰিদূ. সো হি ভগৰা সভাৰতো সমুদযতো নিরোধতো নিরোধূপাযতোতি সব্বথা খন্ধাযতনাদিভেদং সঙ্খারলোকং অৰেদি, ‘‘একো লোকো সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা. দ্ৰে লোকা নামঞ্চ রূপঞ্চ. তযো লোকা তিস্সো ৰেদনা. চত্তারো লোকা চত্তারো আহারা. পঞ্চ লোকা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ছ লোকা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি. সত্ত লোকা সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. অট্ঠ লোকা অট্ঠ লোকধম্মা. নৰ লোকা নৰ সত্তাৰাসা. দস লোকা দসাযতনানি. দ্ৰাদস লোকা দ্ৰাদসাযতনানি. অট্ঠারস লোকা অট্ঠারস ধাতুযো’’তি (পটি. ম. ১.১১২) এৰং সব্বথা সঙ্খারলোকং অৰেদি. সত্তানং আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চরিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে ভব্বে অভব্বে সত্তে জানাতীতি সব্বথা সত্তলোকং অৰেদি. তথা একং চক্কৰাল়ং আযামতো ৰিত্থারতো চ যোজনানং দ্ৰাদস সতসহস্সানি তীণি সহস্সানি অড্ঢপঞ্চমানি চ সতানি, পরিক্খেপতো ছত্তিংস সতসহস্সানি দস সহস্সানি অড্ঢুড্ঢানি চ সতানি.

তত্থ –

দুৰে সতসহস্সানি, চত্তারি নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৰসুন্ধরা.

চত্তারি সতসহস্সানি, অট্ঠেৰ নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, জলং ৰাতে পতিট্ঠিতং.

নৰ সতসহস্সানি, মালুতো নভমুগ্গতো;

সট্ঠি চেৰ সহস্সানি, এসা লোকস্স সণ্ঠিতি’’.

এৰং সণ্ঠিতে চেত্থ যোজনানং –

চতুরাসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে;

অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, সিনেরু পব্বতুত্তমো.

ততো উপড্ঢুপড্ঢেন, পমাণেন যথাক্কমং;

অজ্ঝোগাল়্হুগ্গতা দিব্বা, নানারতনচিত্তিতা.

যুগন্ধরো ঈসধরো, করৰীকো সুদস্সনো;

নেমিন্ধরো ৰিনতকো, অস্সকণ্ণো গিরি ব্রহা.

এতে সত্ত মহাসেলা, সিনেরুস্স সমন্ততো;

মহারাজানমাৰাসা, দেৰযক্খনিসেৰিতা.

যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৰা পঞ্চ পব্বতো;

যোজনানং সহস্সানি, তীণি আযতৰিত্থতো.

চতুরাসীতিসহস্সেহি, কূটেহি পটিমণ্ডিতো;

তিপঞ্চযোজনক্খন্ধ-পরিক্খেপা নগৰ্হযা.

পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধ-সাখাযামা সমন্ততো;

সত্তযোজনৰিত্থিণ্ণা, তাৰদেৰ চ উগ্গতা.

জম্বূ যস্সানুভাৰেন, জম্বুদীপো পকাসিতো;

দ্ৰে অসীতিসহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে.

অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, চক্কৰাল়সিলুচ্চযো;

পরিক্খিপিত্ৰা তং সব্বং, চক্কৰাল়মযং ঠিতো’’.

তত্থ চন্দমণ্ডলং একূনপঞ্ঞাসযোজনং, সূরিযমণ্ডলং পঞ্ঞাসযোজনং, তাৰতিংসভৰনং দসসহস্সযোজনং, তথা অসুরভৰনং অৰীচিমহানিরযো জম্বুদীপো চ. অপরগোযানং সত্তসহস্সযোজনং, তথা পুব্বৰিদেহো, উত্তরকুরু অট্ঠসহস্সযোজনো. একমেকো চেত্থ মহাদীপো পঞ্চসতপঞ্চসতপরিত্তদীপপরিৰারো. তং সব্বম্পি একং চক্কৰাল়ং একা লোকধাতু. চক্কৰাল়ন্তরেসু লোকন্তরিকনিরযা. এৰং অনন্তানি চক্কৰাল়ানি অনন্তা লোকধাতুযো, অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন অঞ্ঞাসীতি সব্বথা ওকাসলোকং অৰেদি. এৰং সো ভগৰা সব্বথা. ৰিদিতলোকত্তা লোকৰিদূতি ৰেদিতব্বো.

অত্তনো পন গুণেহি ৰিসিট্ঠতরস্স কস্সচি অভাৰা অনুত্তরো. ৰিচিত্তেহি ৰিনযনূপাযেহি পুরিসদম্মে সারেতীতি পুরিসদম্মসারথি. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং অনুসাসতি নিত্থারেতি চাতি সত্থা. দেৰমনুস্সগ্গহণং উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন ভব্বপুগ্গলপরিগ্গহৰসেন চ কতং, নাগাদিকেপি পন এস লোকিযত্থেন অনুসাসতি. যদত্থি নেয্যং নাম, সব্বস্স বুদ্ধত্তা ৰিমোক্খন্তিকঞাণৰসেন বুদ্ধো. যতো পন সো –

‘‘ভগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;

ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততো’’তি.

অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেতানি পদানি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৪-১২৫) ৰুত্তানি.

সো ইমং লোকন্তি সো ভগৰা ইমং লোকং. ইদানি ৰত্তব্বং নিদস্সেতি. সদেৰকন্তিআদীনি কসিভারদ্ৰাজআল়ৰকসুত্তেসু ৰুত্তনযানেৰ. সযন্তি সামং অপরনেয্যো হুত্ৰা. অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায. সচ্ছিকত্ৰাতি পচ্চক্খং কত্ৰা. পৰেদেতীতি বোধেতি ঞাপেতি পকাসেতি. সো ধম্মং দেসেতি…পে… পরিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৰা সত্তেসু কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ অনুত্তরং ৰিৰেকসুখং হিত্ৰাপি ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৰা বহুং ৰা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকারমেৰ দেসেতি. কথং? একগাথাপি হি সমন্তভদ্দকত্তা ধম্মস্স পঠমপাদেন আদিকল্যাণা, দুতিযততিযপাদেহি মজ্ঝেকল্যাণা, পচ্ছিমপাদেন পরিযোসানকল্যাণা. একানুসন্ধিকং সুত্তং নিদানেন আদিকল্যাণং, নিগমনেন পরিযোসানকল্যাণং, সেসেন মজ্ঝেকল্যাণং. নানানুসন্ধিকং পঠমানুসন্ধিনা আদিকল্যাণং, পচ্ছিমেন পরিযোসানকল্যাণং, সেসেহি মজ্ঝেকল্যাণং. সকলোপি সাসনধম্মো অত্তনো অত্থভূতেন সীলেন আদিকল্যাণো, সমথৰিপস্সনামগ্গফলেহি মজ্ঝেকল্যাণো, নিব্বানেন পরিযোসানকল্যাণো. সীলসমাধীহি ৰা আদিকল্যাণো, ৰিপস্সনামগ্গেহি মজ্ঝেকল্যাণো, ফলনিব্বানেহি পরিযোসানকল্যাণো. বুদ্ধসুবোধিতায ৰা আদিকল্যাণো, ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণো, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা পরিযোসানকল্যাণো. তং সুত্ৰা তথত্তায পটিপন্নেন অধিগন্তব্বায অভিসম্বোধিযা ৰা আদিকল্যাণো, পচ্চেকবোধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, সাৰকবোধিযা পরিযোসানকল্যাণো. সুয্যমানো চেস নীৰরণাদিৰিক্খম্ভনতো সৰনেনপি কল্যাণমেৰ আৰহতীতি আদিকল্যাণো, পটিপজ্জমানো সমথৰিপস্সনাসুখাৰহনতো পটিপত্তিযাপি কল্যাণমেৰ আৰহতীতি মজ্ঝেকল্যাণো, তথা পটিপন্নো চ পটিপত্তিফলে নিট্ঠিতে তাদিভাৰাৰহনতো পটিপত্তিফলেনপি কল্যাণমেৰ আৰহতীতি পরিযোসানকল্যাণো. নাথপ্পভৰত্তা চ পভৰসুদ্ধিযা আদিকল্যাণো, অত্থসুদ্ধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, কিচ্চসুদ্ধিযা পরিযোসানকল্যাণো. যতো অপ্পং ৰা বহুং ৰা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকারমেৰ দেসেতীতি ৰেদিতব্বো.

সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি এৰমাদীসু পন যস্মা ইমং ধম্মং দেসেন্তো সাসনব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ পকাসেতি, নানানযেহি দীপেতি, তঞ্চ যথাসম্ভৰং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিঅত্থপদসমাযোগতো সাত্থং, অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. অত্থগম্ভীরতাপটিৰেধগম্ভীরতাহি সাত্থং, ধম্মগম্ভীরতাদেসনাগম্ভীরতাহি সব্যঞ্জনং. অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাৰিসযতো সাত্থং, ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাৰিসযতো সব্যঞ্জনং. পণ্ডিতৰেদনীযতো সরিক্খকজনপ্পসাদকন্তি সাত্থং, সদ্ধেয্যতো লোকিযজনপ্পসাদকন্তি সব্যঞ্জনং. গম্ভীরাধিপ্পাযতো সাত্থং, উত্তানপদতো সব্যঞ্জনং. উপনেতব্বস্সাভাৰতো সকলপরিপুণ্ণভাৰেন কেৰলপরিপুণ্ণং, অপনেতব্বস্স অভাৰতো নিদ্দোসভাৰেন পরিসুদ্ধং. সিক্খত্তযপরিগ্গহিতত্তা ব্রহ্মভূতেহি সেট্ঠেহি চরিতব্বতো তেসঞ্চ চরিযভাৰতো ব্রহ্মচরিযং. তস্মা ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জনং…পে… ব্রহ্মচরিযং পকাসেতী’’তি ৰুচ্চতি.

অপিচ যস্মা সনিদানং সউপ্পত্তিকঞ্চ দেসেন্তো আদিকল্যাণং দেসেতি, ৰিনেয্যানং অনুরূপতো অত্থস্স অৰিপরীততায হেতুদাহরণযোগতো চ মজ্ঝেকল্যাণং, সোতূনং সদ্ধাপটিলাভেন নিগমনেন চ পরিযোসানকল্যাণং. এৰং দেসেন্তো চ ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. তঞ্চ পটিপত্তিযা অধিগমব্যত্তিতো সাত্থং, পরিযত্তিযা আগমব্যত্তিতো সব্যঞ্জনং, সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধযুত্ততো কেৰলপরিপুণ্ণং, নিরুপক্কিলেসতো নিত্থরণত্থায পৰত্তিতো লোকামিসনিরপেক্খতো চ পরিসুদ্ধং, সেট্ঠট্ঠেন ব্রহ্মভূতানং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং চরিযতো ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুচ্চতি, তস্মাপি ‘‘সো ধম্মং দেসেতি…পে… ব্রহ্মচরিযং পকাসেতী’’তি ৰুচ্চতি.

সাধু খো পনাতি সুন্দরং খো পন, অত্থাৰহং সুখাৰহন্তি ৰুত্তং হোতি. ধম্মিযা কথাযাতি পানকানিসংসপটিসংযুত্তায. অযঞ্হি কেণিযো সাযন্হসমযে ভগৰতো আগমনং অস্সোসি. ‘‘তুচ্ছহত্থো ভগৰন্তং দস্সনায গন্তুং লজ্জমানো ৰিকালভোজনা ৰিরতানম্পি পানকং কপ্পতী’’তি চিন্তেত্ৰা পঞ্চহি কাজসতেহি সুসঙ্খতং বদরপানং গাহাপেত্ৰা অগমাসি. যথাহ ভেসজ্জক্খন্ধকে ‘‘অথ খো কেণিযস্স জটিলস্স এতদহোসি, কিং নু খো অহং সমণস্স গোতমস্স হরাপেয্য’’ন্তি (মহাৰ. ৩০০) সব্বং ৰেদিতব্বং. ততো নং ভগৰা যথা সেক্খসুত্তে (ম. নি. ২.২২ আদযো) সাকিযে আৰসথানিসংসপটিসংযুত্তায কথায, গোসিঙ্গসালৰনে (ম. নি. ১.৩২৫ আদযো) তযো কুলপুত্তে সামগ্গিরসানিসংসপটিসংযুত্তায, রথৰিনীতে (ম. নি. ১.২৫২ আদযো) জাতিভূমকে ভিক্খূ দসকথাৰত্থুপটিসংযুত্তায, এৰং তঙ্খণানুরূপায পানকানিসংসপটিসংযুত্তায কথায পানকদানানিসংসং সন্দস্সেসি, তথারূপানং পুঞ্ঞানং পুনপি কত্তব্বতায নিযোজেন্তো সমাদপেসি, অব্ভুস্সাহং জনেন্তো সমুত্তেজেসি, সন্দিট্ঠিকসম্পরাযিকেন ফলৰিসেসেন পহংসেন্তো সম্পহংসেসি. তেনাহ ‘‘ধম্মিযা কথায…পে… সম্পহংসেসী’’তি. সো ভিয্যোসোমত্তায ভগৰতি পসন্নো ভগৰন্তং নিমন্তেসি, ভগৰা চস্স তিক্খত্তুং পটিক্খিপিত্ৰা অধিৰাসেসি. তেনাহ ‘‘অথ খো কেণিযো জটিলো…পে… অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেনা’’তি.

কিমত্থং পন পটিক্খিপি ভগৰাতি? পুনপ্পুনং যাচনায চস্স পুঞ্ঞৰুড্ঢি ভৰিস্সতি, বহুতরঞ্চ পটিযাদেস্সতি, ততো অড্ঢতেলসানং ভিক্খুসতানং পটিযত্তং অড্ঢসোল়সন্নং পাপুণিস্সতীতি. কুতো অপরানি তীণি সতানীতি চে? অপ্পটিযত্তেযেৰ হি ভত্তে সেলো ব্রাহ্মণো তীহি মাণৰকসতেহি সদ্ধিং পব্বজিস্সতি, তং দিস্ৰা ভগৰা এৰমাহাতি. মিত্তামচ্চেতি মিত্তে চ কম্মকরে চ. ঞাতিসালোহিতেতি সমানলোহিতে একযোনিসম্বন্ধে পুত্তধীতাদযো অৰসেসবন্ধৰে চ. যেনাতি যস্মা. মেতি ময্হং. কাযৰেয্যাৰটিকন্তি কাযেন ৰেয্যাৰচ্চং. মণ্ডলমাল়ং পটিযাদেতীতি সেতৰিতানমণ্ডপং করোতি.

তিণ্ণং ৰেদানন্তি ইরুব্বেদযজুব্বেদসামৰেদানং. সহ নিঘণ্ডুনা চ কেটুভেন চ সনিঘণ্ডুকেটুভানং. নিঘণ্ডূতি নামনিঘণ্ডুরুক্খাদীনং ৰেৰচনপ্পকাসকং সত্থং. কেটুভন্তি কিরিযাকপ্পৰিকপ্পো কৰীনং উপকারায সত্থং. সহ অক্খরপ্পভেদেন সাক্খরপ্পভেদানং. অক্খরপ্পভেদোতি সিক্খা চ নিরুত্তি চ. ইতিহাসপঞ্চমানন্তি অথব্বনৰেদং চতুত্থং কত্ৰা ‘‘ইতিহ আস ইতিহ আসা’’তি ঈদিসৰচনপটিসংযুত্তো পুরাণকথাসঙ্খাতো ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা. তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং. পদং তদৰসেসঞ্চ ব্যাকরণং অজ্ঝেতি ৰেদেতি চাতি পদকো ৰেয্যাকরণো. লোকাযতে ৰিতণ্ডৰাদসত্থে মহাপুরিসলক্খণাধিকারে চ দ্ৰাদসসহস্সে মহাপুরিসলক্খণসত্থে অনূনো পরিপূরকারীতি লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনৰযো, অৰযো ন হোতীতি ৰুত্তং হোতি. অৰযো নাম যো তানি অত্থতো চ গন্থতো চ সন্ধারেতুং ন সক্কোতি.

জঙ্ঘায হিতং ৰিহারং জঙ্ঘাৰিহারং, চিরাসনাদিজনিতং পরিস্সমং ৰিনোদেতুং জঙ্ঘাপসারণত্থং অদীঘচারিকন্তি ৰুত্তং হোতি. অনুচঙ্কমমানোতি চঙ্কমমানো এৰ. অনুৰিচরমানোতি ইতো চিতো চ চরমানো. কেণিযস্স জটিলস্স অস্সমোতি কেণিযস্স অস্সমং নিৰেসনং. আৰাহোতি কঞ্ঞাগহণং. ৰিৰাহোতি কঞ্ঞাদানং. মহাযঞ্ঞোতি মহাযজনং. মাগধোতি মগধানং ইস্সরো. মহতিযা সেনায সমন্নাগতত্তা সেনিযো. বিম্বীতি সুৰণ্ণং, তস্মা সারসুৰণ্ণসদিসৰণ্ণতায বিম্বিসারো. সো মে নিমন্তিতোতি সো মযা নিমন্তিতো.

অথ ব্রাহ্মণো পুব্বে কতাধিকারত্তা বুদ্ধসদ্দং সুত্ৰাৰ অমতেনেৰাভিসিত্তো ৰিম্হযরূপত্তা আহ – ‘‘বুদ্ধোতি, ভো কেণিয, ৰদেসী’’তি. ইতরো যথাভূতং আচিক্খন্তো আহ – ‘‘বুদ্ধোতি, ভো সেল, ৰদামী’’তি. ততো নং পুনপি দল়্হীকরণত্থং পুচ্ছি, ইতরোপি তথেৰ আরোচেসি. অথ কপ্পসতসহস্সেহিপি বুদ্ধসদ্দস্স দুল্লভভাৰং দস্সেন্তো আহ – ‘‘ঘোসোপি খো এসো দুল্লভো লোকস্মিং যদিদং বুদ্ধো’’তি. তত্থ যদিদন্তি নিপাতো, যো এসোতি ৰুত্তং হোতি.

অথ ব্রাহ্মণো বুদ্ধসদ্দং সুত্ৰা ‘‘কিং নু খো সো সচ্চমেৰ বুদ্ধো, উদাহু নামমত্তমেৰস্স বুদ্ধো’’তি ৰীমংসিতুকামো চিন্তেসি, অভাসি এৰ ৰা ‘‘আগতানি খো পন…পে… ৰিৰট্টচ্ছদো’’তি. তত্থ ‘‘মন্তেসূ’’তি ৰেদেসু. ‘‘তথাগতো কির উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পটিকচ্চেৰ সুদ্ধাৰাসদেৰা ব্রাহ্মণৰেসেন লক্খণানি পক্খিপিত্ৰা ৰেদে ৰাচেন্তি ‘‘তদনুসারেন মহেসক্খা সত্তা তথাগতং জানিস্সন্তী’’তি. তেন পুব্বে ৰেদেসু মহাপুরিসলক্খণানি আগচ্ছন্তি. পরিনিব্বুতে পন তথাগতে কমেন অন্তরধাযন্তি, তেন এতরহি নত্থি. মহাপুরিসস্সাতি পণিধিসমাদানঞাণসমাদানকরুণাদিগুণমহতো পুরিসস্স. দ্ৰেৰ গতিযোতি দ্ৰে এৰ নিট্ঠা. কামঞ্চাযং গতিসদ্দো ‘‘পঞ্চ খো ইমা, সারিপুত্ত, গতিযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫৩) ভৰভেদে, ‘‘গতী মিগানং পৰন’’ন্তিআদীসু (পরি. ৩৩৯) নিৰাসট্ঠানে, ‘‘এৰং অধিমত্তগতিমন্তো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৬১) পঞ্ঞাযং, ‘‘গতিগত’’ন্তিআদীসু (চূল়ৰ. ২০৪) ৰিসটভাৰে ৰত্ততি, ইধ পন নিট্ঠাযং ৰেদিতব্বো. তত্থ কিঞ্চাপি যেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো রাজা হোতি চক্কৰত্তি, ন তেহি এৰ বুদ্ধো. জাতিসামঞ্ঞতো পন তানিযেৰ তানীতি ৰুচ্চন্তি. তস্মা ৰুত্তং ‘‘যেহি সমন্নাগতস্সা’’তি.

সচে অগারং অজ্ঝাৰসতীতি যদি অগারে ৰসতি. রাজা হোতি চক্কৰত্তীতি চতূহি অচ্ছরিযধম্মেহি সঙ্গহৰত্থূহি চ লোকং রঞ্জনতো রাজা. চক্করতনং ৰত্তেতি, চতূহি সম্পত্তিচক্কেহি, ৰত্ততি, তেহি চ পরং ৰত্তেতি, পরহিতায চ ইরিযাপথচক্কানং ৰত্তো এতস্মিং অত্থীতি চক্কৰত্তি. এত্থ চ রাজাতি সামঞ্ঞং, চক্কৰত্তীতি ৰিসেসনং. ধম্মেন চরতীতি ধম্মিকো, ঞাযেন সমেন ৰত্ততীতি অত্থো. ধম্মেন রজ্জং লভিত্ৰা রাজা জাতোতি ধম্মরাজা. পরহিতধম্মকরণেন ৰা ধম্মিকো, অত্তহিতধম্মকরণেন ধম্মরাজা. চতুরন্তায ইস্সরোতি চাতুরন্তো, চতুসমুদ্দন্তায চত্তুব্বিধদীপৰিভূসিতায চ পথৰিযা ইস্সরোতি অত্থো. অজ্ঝত্তং কোধাদিপচ্চত্থিকে বহিদ্ধা চ সব্বরাজানো ৰিজেসীতি ৰিজিতাৰী. জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তোতি জনপদে ধুৰভাৰং থাৰরভাৰং পত্তো, ন সক্কা কেনচি চালেতুং, জনপদো ৰা তম্হি থাৰরিযপ্পত্তো অনুস্সুক্কো সকম্মনিরতো অচলো অসম্পৰেধীতিপি জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তো.

সেয্যথিদন্তি নিপাতো, তস্স এতানি কতমানীতি অত্থো. চক্করতনং…পে… পরিণাযকরতনমেৰ সত্তমন্তি তানি সব্বপ্পকারতো রতনসুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তানি. তেসু অযং চক্কৰত্তিরাজা চক্করতনেন অজিতং জিনাতি, হত্থিঅস্সরতনেহি ৰিজিতে যথাসুখমনুৰিচরতি, পরিণাযকরতনেন ৰিজিতমনুরক্খতি, সেসেহি উপভোগসুখমনুভৰতি. পঠমেন চস্স উস্সাহসত্তিযোগো, হত্থিঅস্সগহপতিরতনেহি পভুসত্তিযোগো, পরিণাযকরতনেন মন্তসত্তিযোগো সুপরিপুণ্ণো হোতি, ইত্থিমণিরতনেহি চ তিৰিধসত্তিযোগফলং. সো ইত্থিমণিরতনেহি ভোগসুখমনুভোতি, সেসেহি ইস্সরিযসুখং. ৰিসেসতো চস্স পুরিমানি তীণি অদোসকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেন সম্পজ্জন্তি, মজ্ঝিমানি অলোভকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেন, পচ্ছিমমেকং অমোহকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেনাতি ৰেদিতব্বং.

পরোসহস্সন্তি অতিরেকসহস্সং. সূরাতি অভীরুকজাতিকা. ৰীরঙ্গরূপাতি দেৰপুত্তসদিসকাযা, এৰং তাৰেকে. অযং পনেত্থ সভাৰো ৰীরাতি উত্তমসূরা ৰুচ্চন্তি, ৰীরানং অঙ্গং ৰীরঙ্গং, ৰীরকারণং ৰীরিযন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰীরঙ্গং রূপং এতেসন্তি ৰীরঙ্গরূপা, ৰীরিযমযসরীরা ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি. পরসেনপ্পমদ্দনাতি সচে পটিমুখং তিট্ঠেয্য পরসেনা, তং পমদ্দিতুং সমত্থাতি অধিপ্পাযো. ধম্মেনাতি ‘‘পাণো ন হন্তব্বো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.২৪৪; ম. নি. ৩.২৫৭) পঞ্চসীলধম্মেন. অরহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে ৰিৰট্টচ্ছদোতি এত্থ রাগদোসমোহমানদিট্ঠিঅৰিজ্জাদুচ্চরিতছদনেহি সত্তহি পটিচ্ছন্নে কিলেসন্ধকারে লোকে তং ছদনং ৰিৰট্টেত্ৰা সমন্ততো সঞ্জাতালোকো হুত্ৰা ঠিতোতি ৰিৰট্টচ্ছদো. তত্থ পঠমেন পদেন পূজারহতা, দুতিযেন তস্সা হেতু যস্মা সম্মাসম্বুদ্ধোতি. ততিযেন বুদ্ধত্তহেতু ৰিৰট্টচ্ছদতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অথ ৰা ৰিৰট্টো চ ৰিচ্ছদো চাতি ৰিৰট্টচ্ছদো, ৰট্টরহিতো ছদনরহিতো চাতি ৰুত্তং হোতি. তেন অরহং ৰট্টাভাৰেন সম্মাসম্বুদ্ধো ছদনাভাৰেনাতি এৰং পুরিমপদদ্ৰযস্সেৰ হেতুদ্ৰযং ৰুত্তং হোতি. দুতিযেন ৰেসারজ্জেন চেত্থ পুরিমসিদ্ধি, পঠমেন দুতিযসিদ্ধি, ততিযচতুত্থেহি ততিযসিদ্ধি হোতি. পুরিমঞ্চ ধম্মচক্খুং, দুতিযং বুদ্ধচক্খুং, ততিযং সমন্তচক্খুং সাধেতীতি ৰেদিতব্বং.

ইদানি ভগৰতো সন্তিকং গন্তুকামো আহ – ‘‘কহং পন ভো…পে… সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি. এৰং ৰুত্তেতিআদীসু যেনেসাতি যেন দিসাভাগেন এসা. নীলৰনরাজীতি নীলৰণ্ণরুক্খপন্তি. ৰনং কির মেঘপন্তিসদিসং. যত্থ ভগৰা তদা ৰিহাসি, তং নিদ্দিসন্তো আহ – ‘‘যেনেসা ভো, সেল, নীলৰনরাজী’’তি. তত্থ ‘‘সো ৰিহরতী’’তি অযং পনেত্থ পাঠসেসো, ভুম্মত্থে ৰা করণৰচনং. পদে পদন্তি পদসমীপে পদং. তেন তুরিতগমনং পটিসেধেতি. দুরাসদা হীতি কারণং আহ, যস্মা তে দুরাসদা, তস্মা এৰং ভোন্তো আগচ্ছন্তূতি. কিং পন কারণা দুরাসদাতি চে? সীহাৰ একচরা. যথা হি সীহা সহাযকিচ্চাভাৰতো একচরা, এৰং তেপি ৰিৰেককামতায. ‘‘যদা চাহ’’ন্তিআদিনা পন তে মাণৰকে উপচারং সিক্খাপেতি. তত্থ মা ওপাতেথাতি মা পৰেসেথ, মা কথেথাতি ৰুত্তং হোতি. আগমেন্তূতি পটিমানেন্তু, যাৰ কথা পরিযোসানং গচ্ছতি, তাৰ তুণ্হী ভৰন্তূতি অত্থো.

সমন্নেসীতি গৰেসি. যেভুয্যেনাতি বহুকানি অদ্দস, অপ্পকানি নাদ্দস. ততো যানি ন অদ্দস, তানি দীপেন্তো আহ ‘‘ঠপেত্ৰা দ্ৰে’’তি. কঙ্খতীতি কঙ্খং উপ্পাদেতি পত্থনং ‘‘অহো ৰত পস্সেয্য’’ন্তি. ৰিচিকিচ্ছতীতি ততো ততো তানি ৰিচিনন্তো কিচ্ছতি ন সক্কোতি দট্ঠুং. নাধিমুচ্চতীতি তায ৰিচিকিচ্ছায সন্নিট্ঠানং ন গচ্ছতি. ন সম্পসীদতীতি ততো ‘‘পরিপুণ্ণলক্খণো অয’’ন্তি ভগৰতি পসাদং নাপজ্জতি. কঙ্খায ৰা সুদুব্বলৰিমতি ৰুত্তা, ৰিচিকিচ্ছায মজ্ঝিমা, অনধিমুচ্চনতায বলৰতী, অসম্পসাদেন তেহি তীহি ধম্মেহি চিত্তস্স কালুস্সিযভাৰো.

কোসোহিতেতি ৰত্থিকোসেন পটিচ্ছন্নে. ৰত্থগুয্হেতি অঙ্গজাতে. ভগৰতো হি ৰরৰারণস্সেৰ কোসোহিতং ৰত্থগুয্হং সুৰণ্ণৰণ্ণং পদুমগব্ভসমানং. তং সো ৰত্থপটিচ্ছন্নত্তা অপস্সন্তো অন্তোমুখগতায চ জিৰ্হায পহূতভাৰং অসল্লক্খেন্তো তেসু দ্ৰীসু লক্খণেসু কঙ্খী অহোসি ৰিচিকিচ্ছী. তথারূপন্তি কথং রূপং? কিমেত্থ অম্হেহি ৰত্তব্বং, ৰুত্তমেতং নাগসেনত্থেরেনেৰ মিলিন্দরঞ্ঞা পুট্ঠেন (মি. প. ৪.৩.৩) –

‘‘দুক্করং, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা কতন্তি. কিং, মহারাজাতি? মহাজনেন হিরিকরণোকাসং ব্রহ্মাযুব্রাহ্মণস্স চ অন্তেৰাসিউত্তরস্স চ বাৰরিস্স অন্তেৰাসীনং সোল়সন্নং ব্রাহ্মণানঞ্চ সেলস্স ব্রাহ্মণস্স অন্তেৰাসীনং তিসতমাণৰানঞ্চ দস্সেসি, ভন্তেতি. ন, মহারাজ, ভগৰা গুয্হং দস্সেতি, ছাযং ভগৰা দস্সেতি, ইদ্ধিযা অভিসঙ্খরিত্ৰা নিৰাসননিৰত্থং কাযবন্ধনবদ্ধং চীৰরপারুতং ছাযারূপকমত্তং দস্সেতি, মহারাজাতি. ছাযারূপে দিট্ঠে সতি দিট্ঠো এৰ ননু, ভন্তেতি. তিট্ঠতেতং, মহারাজ, হদযরূপং দিস্ৰা বুজ্ঝনকসত্তো ভৰেয্য, হদযমংসং নীহরিত্ৰা দস্সেয্য সম্মাসম্বুদ্ধোতি. কল্লোসি, ভন্তে, নাগসেনা’’তি (মি. প. ৪.৩.৩).

নিন্নামেত্ৰাতি নীহরিত্ৰা. কণ্ণসোতানুমসনেন চেত্থ দীঘভাৰো, নাসিকাসোতানুমসনেন তনুভাৰো, নলাটচ্ছাদনেন পুথুলভাৰো পকাসিতোতি ৰেদিতব্বো. আচরিযপাচরিযানন্তি আচরিযানঞ্চেৰ আচরিযাচরিযানঞ্চ. সকে ৰণ্ণেতি অত্তনো গুণে.

৫৫৪. পরিপুণ্ণকাযোতি লক্খণেহি পরিপুণ্ণতায অহীনঙ্গপচ্চঙ্গতায চ পরিপুণ্ণসরীরো. সুরুচীতি সুন্দরসরীরপ্পভো. সুজাতোতি আরোহপরিণাহসম্পত্তিযা সণ্ঠানসম্পত্তিযা চ সুনিব্বত্তো. চারুদস্সনোতি সুচিরম্পি পস্সন্তানং অতিত্তিজনকং অপ্পটিকূলং রমণীযং চারু এৰ দস্সনং অস্সাতি চারুদস্সনো. কেচি পন ভণন্তি ‘‘চারুদস্সনোতি সুন্দরনেত্তো’’তি. সুৰণ্ণৰণ্ণোতি সুৰণ্ণসদিসৰণ্ণো. অসীতি ভৰসি. এতং সব্বপদেহি যোজেতব্বং. সুসুক্কদাঠোতি সুট্ঠু সুক্কদাঠো. ভগৰতো হি দাঠাহি চন্দকিরণা ৰিয অতিৰিয পণ্ডররংসিযো নিচ্ছরন্তি. তেনাহ – ‘‘সুসুক্কদাঠোসী’’তি.

৫৫৫. মহাপুরিসলক্খণাতি পুব্বে ৰুত্তব্যঞ্জনানেৰ ৰচনন্তরেন নিগমেন্তো আহ.

৫৫৬. ইদানি তেসু লক্খণেসু অত্তনো অভিরুচিতেহি লক্খণেহি ভগৰন্তং থুনন্তো আহ – ‘‘পসন্ননেত্তো’’তিআদি. ভগৰা হি পঞ্চৰণ্ণপসাদসম্পত্তিযা পসন্ননেত্তো, পরিপুণ্ণচন্দমণ্ডলসদিসমুখত্তা সুমুখো, আরোহপরিণাহসম্পত্তিযা ব্রহা, বহ্মুজুগত্ততায উজু, জুতিমন্ততায পতাপৰা. যম্পি চেত্থ পুব্বে ৰুত্তং, তং ‘‘মজ্ঝে সমণসঙ্ঘস্সা’’তি ইমিনা পরিযাযেন থুনতা পুন ৰুত্তং. ঈদিসো হি এৰং ৰিরোচতি. এস নযো উত্তরগাথাযপি.

৫৫৭-৮. উত্তমৰণ্ণিনোতি উত্তমৰণ্ণসম্পন্নস্স. জম্বুসণ্ডস্সাতি জম্বুদীপস্স. পাকটেন ইস্সরিযং ৰণ্ণযন্তো আহ, অপিচ চক্কৰত্তি চতুন্নম্পি দীপানং ইস্সরো হোতি.

৫৫৯. খত্তিযাতি জাতিখত্তিযা. ভোজাতি ভোগিযা. রাজানোতি যে কেচি রজ্জং কারেন্তা. অনুযন্তাতি অনুগামিনো সেৰকা. রাজাভিরাজাতি রাজূনং পূজনিযো রাজা হুত্ৰা, চক্কৰত্তীতি অধিপ্পাযো. মনুজিন্দোতি মনুস্সাধিপতি পরমিস্সরো হুত্ৰা.

৫৬০. এৰং ৰুত্তে ভগৰা ‘‘যে তে ভৰন্তি অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তে সকে ৰণ্ণে ভঞ্ঞমানে অত্তানং পাতুকরোন্তী’’তি ইমং সেলস্স মনোরথং পূরেন্তো আহ ‘‘রাজাহমস্মী’’তি. তত্রাযমধিপ্পাযো – যং খো মং ত্ৰং সেল যাচসি ‘‘রাজা অরহসি ভৰিতুং চক্কৰত্তী’’তি, এত্থ অপ্পোস্সুক্কো হোতি, রাজাহমস্মি, সতি চ রাজত্তে যথা অঞ্ঞো রাজা সমানোপি যোজনসতং ৰা অনুসাসতি, দ্ৰে তীণি ৰা চত্তারি ৰা পঞ্চ ৰা যোজনসতানি যোজনসহস্সং ৰা চক্কৰত্তি হুত্ৰাপি চতুদীপপরিযন্তমত্তং ৰা, নাহমেৰং পরিচ্ছিন্নৰিসযো. অহঞ্হি ধম্মরাজা অনুত্তরো ভৰগ্গতো অৰীচিপরিযন্তং কত্ৰা তিরিযং অপ্পমেয্যা লোকধাতুযো অনুসাসামি. যাৰতা হি অপদদ্ৰিপদাদিভেদা সত্তা, অহং তেসং অগ্গো. ন হি মে কোচি সীলেন ৰা…পে… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেন ৰা পটিভাগো অত্থি. স্ৰাহং এৰং ধম্মরাজা অনুত্তরো অনুত্তরেনেৰ চতুসতিপট্ঠানাদিভেদবোধিপক্খিযসঙ্খাতেন ধম্মেন চক্কং ৰত্তেমি ‘‘ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৰিহরথা’’তিআদিনা আণাচক্কং, ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৰে, দুক্খং অরিযসচ্চ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৪) পরিযত্তিধম্মেন ধম্মচক্কমেৰ ৰা. চক্কং অপ্পটিৰত্তিযন্তি যং চক্কং অপ্পটিৰত্তিযং হোতি সমণেন ৰা…পে… কেনচি লোকস্মিন্তি.

৫৬১-২. এৰং অত্তানং আৰিকরোন্তং ভগৰন্তং দিস্ৰা পীতিসোমনস্সজাতো সেলো দল়্হিকরণত্থং ‘‘সম্বুদ্ধো পটিজানাসী’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ কো নু সেনাপতীতি ধম্মরঞ্ঞো ভোতো, ধম্মেন পৰত্তিতস্স ধম্মচক্কস্স অনুপ্পৰত্তকো সেনাপতি কোতি পুচ্ছি.

৫৬৩. তেন চ সমযেন ভগৰতো দক্খিণপস্সে আযস্মা সারিপুত্তো নিসিন্নো হোতি সুৰণ্ণপুঞ্জো ৰিয সিরিযা সোভমানো, তং দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘মযা পৰত্তিত’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ অনুজাতো তথাগতন্তি তথাগতহেতু অনুজাতো, তথাগতেন হেতুনা জাতোতি অত্থো.

৫৬৪. এৰং ‘‘কো নু সেনাপতী’’তি পঞ্হং ব্যাকরিত্ৰা যং সেলো আহ – ‘‘সম্বুদ্ধো পটিজানাসী’’তি, তত্র নং নিক্কঙ্খং কাতুকামো ‘‘নাহং পটিঞ্ঞামত্তেনেৰ পটিজানামি, অপিচাহং ইমিনা কারণেন বুদ্ধো’’তি ঞাপেতুং ‘‘অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যন্তি ৰিজ্জা চ ৰিমুত্তি চ. মগ্গসচ্চসমুদযসচ্চানি পন ভাৰেতব্বপহাতব্বানি, হেতুৰচনেন পন ফলসিদ্ধিতো তেসং ফলানি নিরোধসচ্চদুক্খসচ্চানিপি ৰুত্তানেৰ ভৰন্তি. যতো সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, পরিঞ্ঞেয্যং পরিঞ্ঞাতন্তি এৰম্পেত্থ ৰুত্তমেৰ হোতি. এৰং চতুসচ্চভাৰনাফলঞ্চ ৰিজ্জাৰিমুত্তিং দস্সেন্তো ‘‘বুজ্ঝিতব্বং বুজ্ঝিত্ৰা বুদ্ধো জাতোস্মী’’তি যুত্তেন হেতুনা বুদ্ধত্তং সাধেতি.

৫৬৫-৭. এৰং নিপ্পরিযাযেন অত্তানং পাতুকত্ৰা অত্তনি কঙ্খাৰিতরণত্থং ব্রাহ্মণং অভিত্থরযমানো ‘‘ৰিনযস্সূ’’তি গাথাত্তযমাহ. তত্থ সল্লকত্তোতি রাগসল্লাদিসত্তসল্লকত্তনো. ব্রহ্মভূতোতি সেট্ঠভূতো. অতিতুলোতি তুলং অতীতো উপমং অতীতো, নিরূপমোতি অত্থো. মারসেনপ্পমদ্দনোতি ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিকায ‘‘পরে চ অৰজানাতী’’তি (সু. নি. ৪৪০; মহানি. ২৮; চূল়নি. নন্দমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) এৰং ৰুত্তায মারপরিসসঙ্খাতায মারসেনায পমদ্দনো. সব্বামিত্তেতি খন্ধকিলেসাভিসঙ্খারমচ্চুদেৰপুত্তমারাদিকে সব্বপচ্চত্থিকে. ৰসীকত্ৰাতি অত্তনো ৰসে ৰত্তেত্ৰা. অকুতোভযোতি কুতোচি অভযো.

৫৬৮-৭০. এৰং ৰুত্তে সেলো ব্রাহ্মণো তাৰদেৰ ভগৰতি সঞ্জাতপ্পসাদো পব্বজ্জাপেক্খো হুত্ৰা ‘‘ইমং ভৰন্তো’’তি গাথাত্তযমাহ যথা তং পরিপাকগতায উপনিস্সযসম্পত্তিযা সম্মা চোদিযমানো. তত্থ কণ্হাভিজাতিকোতি চণ্ডালাদিনীচকুলে জাতো.

৫৭১. ততো তেপি মাণৰকা তথেৰ পব্বজ্জাপেক্খা হুত্ৰা ‘‘এতঞ্চে রুচ্চতি ভোতো’’তি গাথমাহংসু যথা তং তেন সদ্ধিং কতাধিকারা কুলপুত্তা.

৫৭২. অথ সেলো তেসু মাণৰকেসু তুট্ঠচিত্তো তে দস্সেন্তো পব্বজ্জং যাচমানো ‘‘ব্রাহ্মণা’’তি গাথমাহ.

৫৭৩. ততো ভগৰা যস্মা সেলো অতীতে পদুমুত্তরস্স ভগৰতো সাসনে তেসংযেৰ তিণ্ণং পুরিসসতানং গণসেট্ঠো হুত্ৰা তেহি সদ্ধিং পরিৰেণং কারাপেত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি চ কত্ৰা কমেন দেৰমনুস্সসম্পত্তিং অনুভৰমানো পচ্ছিমে ভৰে তেসংযেৰ আচরিযো হুত্ৰা নিব্বত্তো, তঞ্চ নেসং কম্মং ৰিমুত্তিপরিপাকায পরিপক্কং এহিভিক্খুভাৰস্স চ উপনিস্সযভূতং, তস্মা তে সব্বেৰ এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বাজেন্তো ‘‘স্ৰাক্খাত’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ সন্দিট্ঠিকন্তি পচ্চক্খং. অকালিকন্তি মগ্গানন্তরফলুপ্পত্তিতো ন কালন্তরে পত্তব্বফলং. যত্থাতি যন্নিমিত্তা. মগ্গব্রহ্মচরিযনিমিত্তা হি পব্বজ্জা অপ্পমত্তস্স সতিৰিপ্পৰাসৰিরহিতস্স তীসু সিক্খাসু সিক্খতো অমোঘা হোতি. তেনাহ – ‘‘স্ৰাক্খাতং…পে… সিক্খতো’’তি.

এৰঞ্চ ৰত্ৰা ‘‘এথ ভিক্খৰো’’তি ভগৰা অৰোচ. তে সব্বে পত্তচীৰরধরা হুত্ৰা আকাসেনাগম্ম ভগৰন্তং অভিৰাদেসুং. এৰমিমং তেসং এহিভিক্খুভাৰং সন্ধায সঙ্গীতিকারা ‘‘অলত্থ খো সেলো…পে… উপসম্পদ’’ন্তি আহংসু.

ভুত্তাৰিন্তি ভুত্তৰন্তং. ওনীতপত্তপাণিন্তি পত্ততো ওনীতপাণিং, অপনীতহত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. তত্থ ‘‘উপগন্ত্ৰা’’তি পাঠসেসো দট্ঠব্বো. ইতরথা হি ভগৰন্তং একমন্তং নিসীদীতি ন যুজ্জতি.

৫৭৪. অগ্গিহুত্তমুখাতি ভগৰা কেণিযস্স চিত্তানুকূলৰসেন অনুমোদন্তো এৰমাহ. তত্থ অগ্গিপরিচরিযং ৰিনা ব্রাহ্মণানং যঞ্ঞাভাৰতো ‘‘অগ্গিহুত্তমুখা যঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং. অগ্গিহুত্তসেট্ঠা অগ্গিহুত্তপধানাতি অত্থো. ৰেদে সজ্ঝাযন্তেহি পঠমং সজ্ঝাযিতব্বতো সাৰিত্তী ‘‘ছন্দসো মুখ’’ন্তি ৰুত্তা. মনুস্সানং সেট্ঠতো রাজা ‘‘মুখ’’ন্তি ৰুত্তো. নদীনং আধারতো পটিসরণতো চ সাগরো ‘‘মুখ’’ন্তি ৰুত্তো. চন্দযোগৰসেন ‘‘অজ্জ কত্তিকা অজ্জ রোহিনী’’তি সঞ্জাননতো আলোককরণতো সোম্মভাৰতো চ ‘‘নক্খত্তানং মুখং চন্দো’’তি ৰুত্তো. তপন্তানং অগ্গত্তা আদিচ্চো ‘‘তপতং মুখ’’ন্তি ৰুত্তো. দক্খিণেয্যানং পন অগ্গত্তা ৰিসেসেন তস্মিং সমযে বুদ্ধপ্পমুখং সঙ্ঘং সন্ধায ‘‘পুঞ্ঞং আকঙ্খমানানং, সঙ্ঘো ৰে যজতং মুখ’’ন্তি ৰুত্তো. তেন সঙ্ঘো পুঞ্ঞস্স আযমুখন্তি দস্সেতি.

৫৭৬. যং তং সরণন্তি অঞ্ঞব্যাকরণগাথমাহ. তস্সত্থো – পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা ভগৰা, যস্মা মযং ইতো অট্ঠমে দিৰসে তং সরণং অগমম্হ, তস্মা সত্তরত্তেন তৰ সাসনে অনুত্তরেন দমথেন দন্তম্হ. অহো তে সরণস্স আনুভাৰোতি.

৫৭৭-৮. ততো পরং ভগৰন্তং দ্ৰীহি গাথাহি থুনিত্ৰা ততিযায ৰন্দনং যাচতি –

৫৭৯. ‘‘ভিক্খৰো তিসতা ইমে, তিট্ঠন্তি পঞ্জলীকতা;

পাদে ৰীর পসারেহি, নাগা ৰন্দন্তু সত্থুনো’’তি.

পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায সেলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.