৩. মহাৰগ্গো
১. পব্বজ্জাসুত্তৰণ্ণনা
৪০৮. পব্বজ্জং কিত্তযিস্সামীতি পব্বজ্জাসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰতি কির সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে আযস্মতো আনন্দস্স পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘সারিপুত্তাদীনং মহাসাৰকানং পব্বজ্জা কিত্তিতা, তং ভিক্খূ চ উপাসকা চ জানন্তি. ভগৰতো পন অকিত্তিতা, যংনূনাহং কিত্তেয্য’’ন্তি. সো জেতৰনৰিহারে আসনে নিসীদিত্ৰা চিত্তবীজনিং গহেত্ৰা ভিক্খূনং ভগৰতো পব্বজ্জং কিত্তেন্তো ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ যস্মা পব্বজ্জং কিত্তেন্তেন যথা পব্বজি, তং কিত্তেতব্বং. যথা চ পব্বজি, তং কিত্তেন্তেন যথা ৰীমংসমানো পব্বজ্জং রোচেসি, তং কিত্তেতব্বং. তস্মা ‘‘পব্বজ্জং কিত্তযিস্সামী’’তি ৰত্ৰা ‘‘যথা পব্বজী’’তিআদিমাহ. চক্খুমাতি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা চক্খুসম্পন্নোতি অত্থো. সেসমাদিগাথায উত্তানমেৰ.
৪০৯. ইদানি ‘‘যথা ৰীমংসমানো’’তি তমত্থং পকাসেন্তো আহ ‘‘সম্বাধোয’’ন্তি. তত্থ সম্বাধোতি পুত্তদারাদিসম্পীল়নেন কিলেসসম্পীল়নেন চ কুসলকিরিযায ওকাসরহিতো. রজস্সাযতনন্তি কম্বোজাদযো ৰিয অস্সাদীনং, রাগাদিরজস্স উপ্পত্তিদেসো. অব্ভোকাসোতি ৰুত্তসম্বাধপটিপক্খভাৰেন আকাসো ৰিয ৰিৰটা. ইতি দিস্ৰান পব্বজীতি ইতি ঘরাৰাসপব্বজ্জাসু ব্যাধিজরামরণেহি সুট্ঠুতরং চোদিযমানহদযো আদীনৰমানিসংসঞ্চ ৰীমংসিত্ৰা, মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা, অনোমানদীতীরে খগ্গেন কেসে ছিন্দিত্ৰা, তাৰদেৰ চ দ্ৰঙ্গুলমত্তসণ্ঠিতসমণসারুপ্পকেসমস্সু হুত্ৰা ঘটিকারেন ব্রহ্মুনা উপনীতে অট্ঠ পরিক্খারে গহেত্ৰা ‘‘এৰং নিৰাসেতব্বং পারুপিতব্ব’’ন্তি কেনচি অননুসিট্ঠো অনেকজাতিসহস্সপৰত্তিতেন অত্তনো পব্বজ্জাচিণ্ণেনেৰ সিক্খাপিযমানো পব্বজি. একং কাসাৰং নিৰাসেত্ৰা একং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা একং চীৰরং খন্ধে করিত্ৰা মত্তিকাপত্তং অংসে আলগ্গেত্ৰা পব্বজিতৰেসং অধিট্ঠাসীতি ৰুত্তং হোতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
৪১০. এৰং ভগৰতো পব্বজ্জং কিত্তেত্ৰা ততো পরং পব্বজিতপটিপত্তিং অনোমানদীতীরং হিত্ৰা পধানায গমনঞ্চ পকাসেতুং ‘‘পব্বজিত্ৰান কাযেনা’’তিআদিং সব্বমভাসি. তত্থ কাযেন পাপকম্মং ৰিৰজ্জযীতি তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং ৰজ্জেসি. ৰচীদুচ্চরিতন্তি চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং. আজীৰং পরিসোধযীতি মিচ্ছাজীৰং হিত্ৰা সম্মাজীৰমেৰ পৰত্তযি.
৪১১. এৰং আজীৰট্ঠমকসীলং সোধেত্ৰা অনোমানদীতীরতো তিংসযোজনপ্পমাণং সত্তাহেন অগমা রাজগহং বুদ্ধো. তত্থ কিঞ্চাপি যদা রাজগহং অগমাসি, তদা বুদ্ধো ন হোতি, তথাপি বুদ্ধস্স পুব্বচরিযাতি কত্ৰা এৰং ৰত্তুং লব্ভতি – ‘‘ইধ রাজা জাতো, ইধ রজ্জং অগ্গহেসী’’তিআদি লোকিযৰোহারৰচনং ৰিয. মগধানন্তি মগধানং জনপদস্স নগরন্তি ৰুত্তং হোতি. গিরিব্বজন্তি ইদম্পি তস্স নামং. তঞ্হি পণ্ডৰগিজ্ঝকূটৰেভারইসিগিলিৰেপুল্লনামকানং পঞ্চন্নং গিরীনং মজ্ঝে ৰজো ৰিয ঠিতং, তস্মা ‘‘গিরিব্বজ’’ন্তি ৰুচ্চতি. পিণ্ডায অভিহারেসীতি ভিক্খত্থায তস্মিং নগরে চরি. সো কির নগরদ্ৰারে ঠত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘সচাহং রঞ্ঞো বিম্বিসারস্স অত্তনো আগমনং নিৰেদেয্যং, ‘সুদ্ধোদনস্স পুত্তো সিদ্ধত্থো নাম কুমারো আগতো’তি বহুম্পি মে পচ্চযং অভিহরেয্য. ন খো পন মে তং পতিরূপং পব্বজিতস্স আরোচেত্ৰা পচ্চযগহণং, হন্দাহং পিণ্ডায চরামী’’তি দেৰদত্তিযং পংসুকূলচীৰরং পারুপিত্ৰা মত্তিকাপত্তং গহেত্ৰা পাচীনদ্ৰারেন নগরং পৰিসিত্ৰা অনুঘরং পিণ্ডায অচরি. তেনাহ আযস্মা আনন্দো – ‘‘পিণ্ডায অভিহারেসী’’তি. আকিণ্ণৰরলক্খণোতি সরীরে আকিরিত্ৰা ৰিয ঠপিতৰরলক্খণো ৰিপুলৰরলক্খণো ৰা. ৰিপুলম্পি হি ‘‘আকিণ্ণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘আকিণ্ণলুদ্দো পুরিসো, ধাতিচেলংৰ মক্খিতো’’তি (জা. ১.৬.১১৮; ১.৯.১০৬). ৰিপুললুদ্দোতি অত্থো.
৪১২. তমদ্দসাতি ততো কির পুরিমানি সত্ত দিৰসানি নগরে নক্খত্তং ঘোসিতং অহোসি. তং দিৰসং পন ‘‘নক্খত্তং ৰীতিৰত্তং, কম্মন্তা পযোজেতব্বা’’তি ভেরি চরি. অথ মহাজনো রাজঙ্গণে সন্নিপতি. রাজাপি ‘‘কম্মন্তং সংৰিদহিস্সামী’’তি সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা বলকাযং পস্সন্তো তং পিণ্ডায অভিহারেন্তং মহাসত্তং অদ্দস. তেনাহ আযস্মা আনন্দো – ‘‘তমদ্দসা বিম্বিসারো, পাসাদস্মিং পতিট্ঠিতো’’তি. ইমমত্থং অভাসথাতি ইমং অত্থং অমচ্চানং অভাসি.
৪১৩. ইদানি তং তেসং অমচ্চানং ভাসিতমত্থং দস্সেন্তো আহ – ‘‘ইমং ভোন্তো’’তি. তত্থ ইমন্তি সো রাজা বোধিসত্তং দস্সেতি, ভোন্তোতি অমচ্চে আলপতি. নিসামেথাতি পস্সথ. অভিরূপোতি দস্সনীযঙ্গপচ্চঙ্গো. ব্রহ্মাতি আরোহপরিণাহসম্পন্নো. সুচীতি পরিসুদ্ধছৰিৰণ্ণো. চরণেনাতি গমনেন.
৪১৪-৫. নীচকুলামিৰাতি নীচকুলা ইৰ পব্বজিতো ন হোতীতি অত্থো. মকারো পদসন্ধিকরো. কুহিং ভিক্খু গমিস্সতীতি অযং ভিক্খু কুহিং গমিস্সতি, অজ্জ কত্থ ৰসিস্সতীতি জানিতুং রাজদূতা সীঘং গচ্ছন্তু. দস্সনকামা হি মযং অস্সাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন আহ. গুত্তদ্ৰারো ওক্খিত্তচক্খুতায, সুসংৰুতো সতিযা. গুত্তদ্ৰারো ৰা সতিযা, সুসংৰুতো পাসাদিকেন সঙ্ঘাটিচীৰরধারণেন.
৪১৬. খিপ্পং পত্তং অপূরেসীতি সম্পজানত্তা পতিস্সতত্তা চ অধিকং অগণ্হন্তো ‘‘অলং এত্তাৰতা’’তি অজ্ঝাসযপূরণেন খিপ্পং পত্তং অপূরেসি. মুনীতি মোনত্থায পটিপন্নত্তা অপ্পত্তমুনিভাৰোপি মুনিইচ্চেৰ ৰুত্তো, লোকৰোহারেন ৰা. লোকিযা হি অমোনসম্পত্তম্পি পব্বজিতং ‘‘মুনী’’তি ভণন্তি. পণ্ডৰং অভিহারেসীতি তং পব্বতং অভিরুহি. সো কির মনুস্সে পুচ্ছি ‘‘ইমস্মিং নগরে পব্বজিতা কত্থ ৰসন্তী’’তি. অথস্স তে ‘‘পণ্ডৰস্স উপরি পুরত্থাভিমুখপব্ভারে’’তি আরোচেসুং. তস্মা তমেৰ পণ্ডৰং অভিহারেসি ‘‘এত্থ ৰাসো ভৰিস্সতী’’তি এৰং চিন্তেত্ৰা.
৪১৯-২৩. ব্যগ্ঘুসভোৰ সীহোৰ গিরিগব্ভরেতি গিরিগুহাযং ব্যগ্ঘো ৰিয উসভো ৰিয সীহো ৰিয চ নিসিন্নোতি অত্থো. এতে হি তযো সেট্ঠা ৰিগতভযভেরৰা গিরিগব্ভরে নিসীদন্তি, তস্মা এৰং উপমং অকাসি. ভদ্দযানেনাতি হত্থিঅস্সরথসিৰিকাদিনা উত্তমযানেন. সযানভূমিং যাযিত্ৰাতি যাৰতিকা ভূমি হত্থিঅস্সাদিনা যানেন সক্কা গন্তুং, তং গন্ত্ৰা. আসজ্জাতি পত্ৰা, সমীপমস্স গন্ত্ৰাতি অত্থো. উপাৰিসীতি নিসীদি. যুৰাতি যোব্বনসম্পন্নো. দহরোতি জাতিযা তরুণো. পঠমুপ্পত্তিকো সুসূতি তদুভযৰিসেসনমেৰ. যুৰা সুসূতি অতিযোব্বনো. পঠমুপ্পত্তিকোতি পঠমেনেৰ যোব্বনৰেসেন উট্ঠিতো. দহরো চাসীতি সতি চ দহরত্তে সুসু বালকো ৰিয খাযসীতি.
৪২৪-৫. অনীকগ্গন্তি বলকাযং সেনামুখং. দদামি ভোগে ভুঞ্জস্সূতি এত্থ ‘‘অহং তে অঙ্গমগধেসু যাৰিচ্ছসি, তাৰ দদামি ভোগে. তং ত্ৰং সোভযন্তো অনীকগ্গং নাগসঙ্ঘপুরক্খতো ভুঞ্জস্সূ’’তি এৰং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. উজুং জনপদো রাজাতি ‘‘দদামি ভোগে ভুঞ্জস্সু, জাতিং অক্খাহি পুচ্ছিতো’’তি এৰং কির ৰুত্তো মহাপুরিসো চিন্তেসি – ‘‘সচে অহং রজ্জেন অত্থিকো অস্সং, চাতুমহারাজিকাদযোপি মং অত্তনো অত্তনো রজ্জেন নিমন্তেয্যুং, গেহে ঠিতো এৰ ৰা চক্কৰত্তিরজ্জং কারেয্যং. অযং পন রাজা অজানন্তো এৰমাহ – ‘হন্দাহং, তং জানাপেমী’’’তি বাহং উচ্চারেত্ৰা অত্তনো আগতদিসাভাগং নিদ্দিসন্তো ‘‘উজুং জনপদো রাজা’’তিআদিমাহ. তত্থ হিমৰন্তস্স পস্সতোতি ভণন্তো সস্সসম্পত্তিৰেকল্লাভাৰং দস্সেতি. হিমৰন্তঞ্হি নিস্সায পাসাণৰিৰরসম্ভৰা মহাসালাপি পঞ্চহি ৰুদ্ধীহি ৰড্ঢন্তি, কিমঙ্গং পন খেত্তে ৰুত্তানি সস্সানি. ধনৰীরিযেন সম্পন্নোতি ভণন্তো সত্তহি রতনেহি অৰেকল্লত্তং, পররাজূহি অতক্কনীযং ৰীরপুরিসাধিট্ঠিতভাৰঞ্চস্স দস্সেতি. কোসলেসু নিকেতিনোতি ভণন্তো নৰকরাজভাৰং পটিক্খিপতি. নৰকরাজা হি নিকেতীতি ন ৰুচ্চতি. যস্স পন আদিকালতো পভুতি অন্ৰযৰসেন সো এৰ জনপদো নিৰাসো, সো নিকেতীতি ৰুচ্চতি. তথারূপো চ রাজা সুদ্ধোদনো, যং সন্ধাযাহ ‘‘কোসলেসু নিকেতিনো’’তি. তেন অন্ৰযাগতম্পি ভোগসম্পত্তিং দীপেতি.
৪২৬. এত্তাৰতা অত্তনো ভোগসম্পত্তিং দীপেত্ৰা ‘‘আদিচ্চা নাম গোত্তেন, সাকিযা নাম জাতিযা’’তি ইমিনা জাতিসম্পত্তিঞ্চ আচিক্খিত্ৰা যং ৰুত্তং রঞ্ঞা ‘‘দদামি ভোগে ভুঞ্জস্সূ’’তি, তং পটিক্খিপন্তো আহ – ‘‘তম্হা কুলা পব্বজিতোম্হি, ন কামে অভিপত্থয’’ন্তি. যদি হি অহং কামে অভিপত্থযেয্যং, ন ঈদিসং ধনৰীরিযসম্পন্নং দ্ৰাসীতিসহস্সৰীরপুরিসসমাকুলং কুলং ছড্ডেত্ৰা পব্বজেয্যন্তি অযং কিরেত্থ অধিপ্পাযো.
৪২৭. এৰং রঞ্ঞো ৰচনং পটিক্খিপিত্ৰা ততো পরং অত্তনো পব্বজ্জাহেতুং দস্সেন্তো আহ – ‘‘কামেস্ৰাদীনৰং দিস্ৰা, নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতো’’তি. এতং ‘‘পব্বজিতোম্হী’’তি ইমিনা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থ দট্ঠূতি দিস্ৰা. সেসমেত্থ ইতো পুরিমগাথাসু চ যং যং ন ৰিচারিতং, তং তং সব্বং উত্তানত্থত্তা এৰ ন ৰিচারিতন্তি ৰেদিতব্বং. এৰং অত্তনো পব্বজ্জাহেতুং ৰত্ৰা পধানত্থায গন্তুকামো রাজানং আমন্তেন্তো আহ – ‘‘পধানায গমিস্সামি, এত্থ মে রঞ্জতী মনো’’তি. তস্সত্থো – যস্মাহং, মহারাজ, নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতো পব্বজিতো, তস্মা তং পরমত্থনেক্খম্মং নিব্বানামতং সব্বধম্মানং অগ্গট্ঠেন পধানং পত্থেন্তো পধানত্থায গমিস্সামি, এত্থ মে পধানে রঞ্জতি মনো, ন কামেসূতি. এৰং ৰুত্তে কির রাজা বোধিসত্তং আহ – ‘‘পুব্বেৰ মেতং, ভন্তে, সুতং ‘সুদ্ধোদনরঞ্ঞো কির পুত্তো সিদ্ধত্থকুমারো চত্তারি পুব্বনিমিত্তানি দিস্ৰা পব্বজিত্ৰা বুদ্ধো ভৰিস্সতী’তি, সোহং, ভন্তে, তুম্হাকং অধিমুত্তিং দিস্ৰা এৰংপসন্নো ‘অদ্ধা বুদ্ধত্তং পাপুণিস্সথা’তি. সাধু, ভন্তে, বুদ্ধত্তং পত্ৰা পঠমং মম ৰিজিতং ওক্কমেয্যাথা’’তি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পব্বজ্জাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পধানসুত্তৰণ্ণনা
৪২৮. তং মং পধানপহিতত্তন্তি পধানসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ‘‘পধানায গমিস্সামি, এত্থ মে রঞ্জতী মনো’’তি আযস্মা আনন্দো পব্বজ্জাসুত্তং নিট্ঠাপেসি. ভগৰা গন্ধকুটিযং নিসিন্নো চিন্তেসি – ‘‘মযা ছব্বস্সানি পধানং পত্থযমানেন দুক্করকারিকা কতা, তং অজ্জ ভিক্খূনং কথেস্সামী’’তি. অথ গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা বুদ্ধাসনে নিসিন্নো ‘‘তং মং পধানপহিতত্ত’’ন্তি আরভিত্ৰা ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ তং মন্তি দ্ৰীহিপি ৰচনেহি অত্তানমেৰ নিদ্দিসতি. পধানপহিতত্তন্তি নিব্বানত্থায পেসিতচিত্তং পরিচ্চত্তঅত্তভাৰং ৰা. নদিং নেরঞ্জরং পতীতি লক্খণং নিদ্দিসতি. লক্খণঞ্হি পধানপহিতত্তায নেরঞ্জরা নদী. তেনেৰ চেত্থ উপযোগৰচনং. অযং পনত্থো ‘‘নদিযা নেরঞ্জরাযা’’তি, নেরঞ্জরায তীরেতি ৰুত্তং হোতি. ৰিপরক্কম্মাতি অতীৰ পরক্কমিত্ৰা. ঝাযন্তন্তি অপ্পাণকজ্ঝানমনুযুঞ্জন্তং. যোগক্খেমস্স পত্তিযাতি চতূহি যোগেহি খেমস্স নিব্বানস্স অধিগমত্থং.
৪২৯. নমুচীতি মারো. সো হি অত্তনো ৰিসযা নিক্খমিতুকামে দেৰমনুস্সে ন মুঞ্চতি, অন্তরাযং নেসং করোতি, তস্মা ‘‘নমুচী’’তি ৰুচ্চতি. করুণং ৰাচন্তি অনুদ্দযাযুত্তং ৰাচং. ভাসমানো উপাগমীতি ইদং উত্তানমেৰ. কস্মা পন উপাগতো? মহাপুরিসো কির একদিৰসং চিন্তেসি – ‘‘সব্বদা আহারং পরিযেসমানো জীৰিতে সাপেক্খো হোতি, ন চ সক্কা জীৰিতে সাপেক্খেন অমতং অধিগন্তু’’ন্তি. ততো আহারুপচ্ছেদায পটিপজ্জি, তেন কিসো দুব্বণ্ণো চ অহোসি. অথ মারো ‘‘অযং সম্বোধায মগ্গো হোতি, ন হোতীতি অজানন্তো অতিঘোরং তপং করোতি, কদাচি মম ৰিসযং অতিক্কমেয্যা’’তি ভীতো ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ৰত্ৰা ৰারেস্সামী’’তি আগতো. তেনেৰাহ – ‘‘কিসো ত্ৰমসি দুব্বণ্ণো, সন্তিকে মরণং তৰা’’তি.
৪৩০. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা অথস্স মরণসন্তিকভাৰং সাৰেন্তো আহ – ‘‘সহস্সভাগো মরণস্স, একংসো তৰ জীৰিত’’ন্তি. তস্সত্থো – সহস্সং ভাগানং অস্সাতি সহস্সভাগো. কো সো? মরণস্স পচ্চযোতি পাঠসেসো. একো অংসোতি একংসো. ইদং ৰুত্তং হোতি – অযং অপ্পাণকজ্ঝানাদিসহস্সভাগো তৰ মরণস্স পচ্চযো, ততো পন তে একো এৰ ভাগো জীৰিতং, এৰং সন্তিকে মরণং তৰাতি. এৰং মরণস্স সন্তিকভাৰং সাৰেত্ৰা অথ নং জীৰিতে সমুস্সাহেন্তো আহ ‘‘জীৰ ভো জীৰিতং সেয্যো’’তি. কথং সেয্যোতি চে. জীৰং পুঞ্ঞানি কাহসীতি.
৪৩১. অথ অত্তনা সম্মতানি পুঞ্ঞানি দস্সেন্তো আহ – ‘‘চরতো চ তে ব্রহ্মচরিয’’ন্তি. তত্থ ব্রহ্মচরিযন্তি কালেন কালং মেথুনৰিরতিং সন্ধাযাহ, যং তাপসা করোন্তি. জূহতোতি জুহন্তস্স. সেসমেত্থ পাকটমেৰ.
৪৩২. দুগ্গো মগ্গোতি ইমং পন অড্ঢগাথং পধানৰিচ্ছন্দং জনেন্তো আহ. তত্থ অপ্পাণকজ্ঝানাদিগহনত্তা দুক্খেন গন্তব্বোতি দুগ্গো, দুক্খিতকাযচিত্তেন কত্তব্বত্তা দুক্করো, সন্তিকমরণেন তাদিসেনাপি পাপুণিতুং অসক্কুণেয্যতো দুরভিসম্ভৰোতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. ইতো পরং ইমা গাথা ভণং মারো, অট্ঠা বুদ্ধস্স সন্তিকেতি অযমুপড্ঢগাথা সঙ্গীতিকারেহি ৰুত্তা. সকলগাথাপীতি একে. ভগৰতা এৰ পন পরং ৰিয অত্তানং নিদ্দিসন্তেন সব্বমেত্থ এৰংজাতিকং ৰুত্তন্তি অযমম্হাকং খন্তি. তত্থ অট্ঠাতি অট্ঠাসি. সেসং উত্তানমেৰ.
৪৩৩. ছট্ঠগাথায যেনত্থেনাতি এত্থ পরেসং অন্তরাযকরণেন অত্তনো অত্থেন ত্ৰং, পাপিম, আগতোসীতি অযমধিপ্পাযো. সেসং উত্তানমেৰ.
৪৩৪. ‘‘জীৰং পুঞ্ঞানি কাহসী’’তি ইদং পন ৰচনং পটিক্খিপন্তো ‘‘অণুমত্তোপী’’তি ইমং গাথমাহ. তত্থ পুঞ্ঞেনাতি ৰট্টগামিং মারেন ৰুত্তং পুঞ্ঞং সন্ধায ভণতি. সেসং উত্তানমেৰ.
৪৩৫. ইদানি ‘‘একংসো তৰ জীৰিত’’ন্তি ইদং ৰচনং আরব্ভ মারং সন্তজ্জেন্তো ‘‘অত্থি সদ্ধা’’তি ইমং গাথমাহ. তত্রাযমধিপ্পাযো – অরে, মার, যো অনুত্তরে সন্তিৰরপদে অস্সদ্ধো ভৰেয্য, সদ্ধোপি ৰা কুসীতো, সদ্ধো আরদ্ধৰীরিযো সমানোপি ৰা দুপ্পঞ্ঞো, তং ত্ৰং জীৰিতমনুপুচ্ছমানো সোভেয্যাসি, ময্হং পন অনুত্তরে সন্তিৰরপদে ওকপ্পনসদ্ধা অত্থি, তথা কাযিকচেতসিকমসিথিলপরক্কমতাসঙ্খাতং ৰীরিযং, ৰজিরূপমা পঞ্ঞা চ মম ৰিজ্জতি, সো ত্ৰং এৰং মং পহিতত্তং উত্তমজ্ঝাসযং কিং জীৰমনুপুচ্ছসি, কস্মা জীৰিতং পুচ্ছসি. পঞ্ঞা চ মমাতি এত্থ চ সদ্দেন সতি সমাধি চ. এৰং সন্তে যেহি পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহি সমন্নাগতা নিব্বানং পাপুণন্তি, তেসু একেনাপি অৰিরহিতং এৰং মং পহিতত্তং কিং জীৰমনুপুচ্ছসি? ননু – একাহং জীৰিতং সেয্যো, ৰীরিযমারভতো দল়্হং (ধ. প. ১১২). পঞ্ঞৰন্তস্স ঝাযিনো, পস্সতো উদযব্বযন্তি (ধ. প. ১১১, ১১৩).
৪৩৬-৮. এৰং মারং সন্তজ্জেত্ৰা অত্তনো দেহচিত্তপ্পৰত্তিং দস্সেন্তো ‘‘নদীনমপী’’পি গাথাত্তযমাহ. তমত্থতো পাকটমেৰ. অযং পন অধিপ্পাযৰণ্ণনা – য্ৰাযং মম সরীরে অপ্পাণকজ্ঝানৰীরিযৰেগসমুট্ঠিতো ৰাতো ৰত্ততি, লোকে গঙ্গাযমুনাদীনং নদীনম্পি সোতানি অযং ৰিসোসযে, কিঞ্চ মে এৰং পহিতত্তস্স চতুনাল়িমত্তং লোহিতং ন উপসোসেয্য. ন কেৰলঞ্চ মে লোহিতমেৰ সুস্সতি, অপিচ খো পন তম্হি লোহিতে সুস্সমানম্হি বদ্ধাবদ্ধভেদং সরীরানুগতং পিত্তং, অসিতপীতাদিপটিচ্ছাদকং চতুনাল়িমত্তমেৰ সেম্হঞ্চ, কিঞ্চাপরং তত্তকমেৰ মুত্তঞ্চ ওজঞ্চ সুস্সতি, তেসু চ সুস্সমানেসু মংসানিপি খীযন্তি, তস্স মে এৰং অনুপুব্বেন মংসেসু খীযমানেসু ভিয্যো চিত্তং পসীদতি, ন ত্ৰেৰ তপ্পচ্চযা সংসীদতি. সো ত্ৰং ঈদিসং চিত্তমজানন্তো সরীরমত্তমেৰ দিস্ৰা ভণসি ‘‘কিসো ত্ৰমসি দুব্বণ্ণো, সন্তিকে মরণং তৰা’’তি. ন কেৰলঞ্চ মে চিত্তমেৰ পসীদতি, অপিচ খো পন ভিয্যো সতি চ পঞ্ঞা চ সমাধি মম তিট্ঠতি, অণুমত্তোপি পমাদো ৰা সম্মোহো ৰা চিত্তৰিক্খেপো ৰা নত্থি, তস্স ময্হং এৰং ৰিহরতো যে কেচি সমণব্রাহ্মণা অতীতং ৰা অদ্ধানং অনাগতং ৰা এতরহি ৰা ওপক্কমিকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, তাসং নিদস্সনভূতং পত্তস্স উত্তমৰেদনং. যথা অঞ্ঞেসং দুক্খেন ফুট্ঠানং সুখং, সীতেন উণ্হং, উণ্হেন সীতং, খুদায ভোজনং, পিপাসায ফুট্ঠানং উদকং অপেক্খতে চিত্তং, এৰং পঞ্চসু কামগুণেসু এককামম্পি নাপেক্খকে চিত্তং. ‘‘অহো ৰতাহং সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা সুখসেয্যং সযেয্য’’ন্তি ঈদিসেনাকারেন মম চিত্তং ন উপ্পন্নং, পস্স, ত্ৰং মার, সত্তস্স সুদ্ধতন্তি.
৪৩৯-৪১. এৰং অত্তনো সুদ্ধতং দস্সেত্ৰা ‘‘নিৰারেস্সামি ত’’ন্তি আগতস্স মারস্স মনোরথভঞ্জনত্থং মারসেনং কিত্তেত্ৰা তায অপরাজিতভাৰং দস্সেন্তো ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিকা ছ গাথাযো আহ.
তত্থ যস্মা আদিতোৰ অগারিযভূতে সত্তে ৰত্থুকামেসু কিলেসকামা মোহযন্তি, তে অভিভুয্য অনগারিযভাৰং উপগতানং পন্তেসু ৰা সেনাসনেসু অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেসু ৰা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অরতি উপ্পজ্জতি. ৰুত্তঞ্চেতং ‘‘পব্বজিতেন খো, আৰুসো, অভিরতি দুক্করা’’তি (সং. নি. ৪.৩৩১). ততো তে পরপটিবদ্ধজীৰিকত্তা খুপ্পিপাসা বাধেতি, তায বাধিতানং পরিযেসনতণ্হা চিত্তং কিলমযতি, অথ নেসং কিলন্তচিত্তানং থিনমিদ্ধং ওক্কমতি. ততো ৰিসেসমনধিগচ্ছন্তানং দুরভিসম্ভৰেসু অরঞ্ঞৰনপত্থেসু সেনাসনেসু ৰিহরতং উত্রাসসঞ্ঞিতা ভীরু জাযতি, তেসং উস্সঙ্কিতপরিসঙ্কিতানং দীঘরত্তং ৰিৰেকরসমনস্সাদযমানানং ৰিহরতং ‘‘ন সিযা নু খো এস মগ্গো’’তি পটিপত্তিযং ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, তং ৰিনোদেত্ৰা ৰিহরতং অপ্পমত্তকেন ৰিসেসাধিগমেন মানমক্খথম্ভা জাযন্তি, তেপি ৰিনোদেত্ৰা ৰিহরতং ততো অধিকতরং ৰিসেসাধিগমং নিস্সায লাভসক্কারসিলোকা উপ্পজ্জন্তি, লাভাদিমুচ্ছিতা ধম্মপতিরূপকানি পকাসেন্তা মিচ্ছাযসং অধিগন্ত্ৰা তত্থ ঠিতা জাতিআদীহি অত্তানং উক্কংসেন্তি, পরং ৰম্ভেন্তি, তস্মা কামাদীনং পঠমসেনাদিভাৰো ৰেদিতব্বো.
৪৪২-৩. এৰমেতং দসৰিধং সেনং উদ্দিসিত্ৰা যস্মা সা কণ্হধম্মসমন্নাগতত্তা কণ্হস্স নমুচিনো উপকারায সংৰত্ততি, তস্মা নং তৰ সেনাতি নিদ্দিসন্তো আহ – ‘‘এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহারিনী’’তি. তত্থ অভিপ্পহারিনীতি সমণব্রাহ্মণানং ঘাতনী নিপ্পোথনী, অন্তরাযকরীতি অত্থো. ন নং অসূরো জিনাতি, জেত্ৰা চ লভতে সুখন্তি এৰং তৰ সেনং অসূরো কাযে চ জীৰিতে চ সাপেক্খো পুরিসো ন জিনাতি, সূরো পন জিনাতি, জেত্ৰা চ মগ্গসুখং ফলসুখঞ্চ অধিগচ্ছতি. যস্মা চ লভতে সুখং, তস্মা সুখং পত্থযমানো অহম্পি এস মুঞ্জং পরিহরেতি. সঙ্গামাৰচরা অনিৰত্তিনো পুরিসা অত্তনো অনিৰত্তনকভাৰৰিঞ্ঞাপনত্থং সীসে ৰা ধজে ৰা আৰুধে ৰা মুঞ্জতিণং বন্ধন্তি, তং অযম্পি পরিহরতিচ্চেৰ মং ধারেহি. তৰ সেনায পরাজিতস্স ধিরত্থু মম জীৰিতং, তস্মা এৰং ধারেহি – সঙ্গামে মে মতং সেয্যো, যঞ্চে জীৰে পরাজিতো, যেন জীৰিতেন পরাজিতো জীৰে, তস্মা জীৰিতা তযা সম্মাপটিপন্নানং অন্তরাযকরেন সদ্ধিং সঙ্গামে মতং মম সেয্যোতি অত্থো.
৪৪৪. কস্মা মতং সেয্যোতি চে? যস্মা পগাল়্হেত্থ…পে… সুব্বতা, এত্থ কামাদিকায অত্তুক্কংসনপরৰম্ভনপরিযোসানায তৰ সেনায পগাল়্হা নিমুগ্গা অনুপৰিট্ঠা একে সমণব্রাহ্মণা ন দিস্সন্তি, সীলাদীহি গুণেহি নপ্পকাসন্তি, অন্ধকারং পৰিট্ঠা ৰিয হোন্তি. এতে এৰং পগাল়্হা সমানা সচেপি কদাচি উম্মুজ্জিত্ৰা নিমুজ্জনপুরিসো ৰিয ‘‘সাহু সদ্ধা’’তিআদিনা নযেন উম্মুজ্জন্তি, তথাপি তায সেনায অজ্ঝোত্থটত্তা তঞ্চ মগ্গং ন জানন্তি খেমং নিব্বানগামীনং, সব্বেপি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধাদযো যেন গচ্ছন্তি সুব্বতাতি. ইমং পন গাথং সুত্ৰা মারো পুন কিঞ্চি অৰত্ৰা এৰ পক্কামি.
৪৪৫-৬. পক্কন্তে পন তস্মিং মহাসত্তো তায দুক্করকারিকায কিঞ্চিপি ৰিসেসং অনধিগচ্ছন্তো অনুক্কমেন ‘‘সিযা নু খো অঞ্ঞো মগ্গো বোধাযা’’তিআদীনি চিন্তেত্ৰা ওল়ারিকাহারং আহারেত্ৰা, বলং গহেত্ৰা, ৰিসাখপুণ্ণমদিৰসে পগেৰ সুজাতায পাযাসং পরিভুঞ্জিত্ৰা, ভদ্রৰনসণ্ডে দিৰাৰিহারং নিসীদিত্ৰা, তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেন্তো দিৰসং ৰীতিনামেত্ৰা সাযন্হসমযে মহাবোধিমণ্ডাভিমুখো গন্ত্ৰা সোত্থিযেন দিন্না অট্ঠ তিণমুট্ঠিযো বোধিমূলে ৰিকিরিত্ৰা দসসহস্সলোকধাতুদেৰতাহি কতসক্কারবহুমানো –
‘‘কামং তচো চ ন্হারু চ, অট্ঠি চ অৰসিস্সতু;
উপসুস্সতু নিস্সেসং, সরীরে মংসলোহিত’’ন্তি. –
চতুরঙ্গৰীরিযং অধিট্ঠহিত্ৰা ‘‘ন দানি বুদ্ধত্তং অপাপুণিত্ৰা পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞং কত্ৰা অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসীদি. তং ঞত্ৰা মারো পাপিমা ‘‘অজ্জ সিদ্ধত্থো পটিঞ্ঞং কত্ৰা নিসিন্নো, অজ্জেৰ দানিস্স সা পটিঞ্ঞা পটিবাহিতব্বা’’তি বোধিমণ্ডতো যাৰ চক্কৰাল়মাযতং দ্ৰাদসযোজনৰিত্থারং উদ্ধং নৰযোজনমুগ্গতং মারসেনং সমুট্ঠাপেত্ৰা দিযড্ঢযোজনসতপ্পমাণং গিরিমেখলং হত্থিরাজানং আরুয্হ বাহুসহস্সং মাপেত্ৰা নানাৰুধানি গহেত্ৰা ‘‘গণ্হথ, হনথ, পহরথা’’তি ভণন্তো আল়ৰকসুত্তে ৰুত্তপ্পকারা ৰুট্ঠিযো মাপেসি, তা মহাপুরিসং পত্ৰা তত্থ ৰুত্তপ্পকারা এৰ সম্পজ্জিংসু. ততো ৰজিরঙ্কুসেন হত্থিং কুম্ভে পহরিত্ৰা মহাপুরিসস্স সমীপং নেত্ৰা ‘‘উট্ঠেহি, ভো সিদ্ধত্থ, পল্লঙ্কা’’তি আহ. মহাপুরিসো ‘‘ন উট্ঠহামি মারা’’তি ৰত্ৰা তং ধজিনিং সমন্তা ৰিলোকেন্তো ইমা গাথাযো অভাসি ‘‘সমন্তা ধজিনি’’ন্তি.
তত্থ ধজিনিন্তি সেনং. যুত্তন্তি উয্যুত্তং. সৰাহনন্তি গিরিমেখলনাগরাজসহিতং. পচ্চুগ্গচ্ছামীতি অভিমুখো উপরি গমিস্সামি, সো চ খো তেজেনেৰ, ন কাযেন. কস্মা? মা মং ঠানা অচাৰযি, মং এতস্মা ঠানা অপরাজিতপল্লঙ্কা মারো মা চালেসীতি ৰুত্তং হোতি. নপ্পসহতীতি সহিতুং ন সক্কোতি, নাভিভৰতি ৰা. আমং পত্তন্তি কাচজাতং মত্তিকাভাজনং. অস্মনাতি পাসাণেন. সেসমেত্থ পাকটমেৰ.
৪৪৭-৮. ইদানি ‘‘এতং তে মারসেনং ভিন্দিত্ৰা ততো পরং ৰিজিতসঙ্গামো সম্পত্তধম্মরাজাভিসেকো ইদং করিস্সামী’’তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰসীকরিত্ৰা’’তি. তত্থ ৰসীকরিত্ৰা সঙ্কপ্পন্তি মগ্গভাৰনায সব্বং মিচ্ছাসঙ্কপ্পং পহায সম্মাসঙ্কপ্পস্সেৰ পৰত্তনেন ৰসীকরিত্ৰা সঙ্কপ্পং. সতিঞ্চ সূপতিট্ঠিতন্তি কাযাদীসু চতূসু ঠানেসু অত্তনো সতিঞ্চ সুট্ঠু উপট্ঠিতং করিত্ৰা এৰং ৰসীকতসঙ্কপ্পো সুপ্পতিট্ঠিতস্সতি রট্ঠা রট্ঠং ৰিচরিস্সামি দেৰমনুস্সভেদে পুথূ সাৰকে ৰিনযন্তো. অথ মযা ৰিনীযমানা তে অপ্পমত্তা…পে… ন সোচরে, তং নিব্বানামতমেৰাতি অধিপ্পাযো.
৪৪৯-৫১. অথ মারো ইমা গাথাযো সুত্ৰা আহ – ‘‘এৰরূপং পক্খং দিস্ৰা ন ভাযসি ভিক্খূ’’তি? ‘‘আম, মার, ন ভাযামী’’তি. ‘‘কস্মা ন ভাযসী’’তি? ‘‘দানাদীনং পারমিপুঞ্ঞানং কতত্তা’’তি. ‘‘কো এতং জানাতি দানাদীনি ত্ৰমকাসী’’তি? ‘‘কিং এত্থ পাপিম সক্খিকিচ্চেন, অপিচ একস্মিংযেৰ ভৰে ৰেস্সন্তরো হুত্ৰা যং দানমদাসিং, তস্সানুভাৰেন সত্তক্খত্তুং ছহি পকারেহি সঞ্জাতকম্পা অযং মহাপথৰীযেৰ সক্খী’’তি. এৰং ৰুত্তে উদকপরিযন্তং কত্ৰা মহাপথৰী কম্পি ভেরৰসদ্দং মুঞ্চমানা, যং সুত্ৰা মারো অসনিহতো ৰিয ভীতো ধজং পণামেত্ৰা পলাযি সদ্ধিং পরিসায. অথ মহাপুরিসো তীহি যামেহি তিস্সো ৰিজ্জা সচ্ছিকত্ৰা অরুণুগ্গমনে ‘‘অনেকজাতিসংসারং…পে… তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি ইমং উদানং উদানেসি. মারো উদানসদ্দেন আগন্ত্ৰা ‘‘অযং‘বুদ্ধো অহ’ন্তি পটিজানাতি, হন্দ নং অনুবন্ধামি আভিসমাচারিকং পস্সিতুং. সচস্স কিঞ্চি কাযেন ৰা ৰাচায ৰা খলিতং ভৰিস্সতি, ৰিহেঠেস্সামি ন’’ন্তি পুব্বে বোধিসত্তভূমিযং ছব্বস্সানি অনুবন্ধিত্ৰা বুদ্ধত্তং পত্তং একং ৰস্সং অনুবন্ধি. ততো ভগৰতো কিঞ্চি খলিতং অপস্সন্তো ‘‘সত্ত ৰস্সানী’’তি ইমা নিব্বেজনীযগাথাযো অভাসি.
তত্থ ওতারন্তি রন্ধং ৰিৰরং. নাধিগচ্ছিস্সন্তি নাধিগমিং. মেদৰণ্ণন্তি মেদপিণ্ডসদিসং. অনুপরিযগাতি পরিতো পরিতো অগমাসি. মুদুন্তি মুদুকং. ৰিন্দেমাতি অধিগচ্ছেয্যাম. অস্সাদনাতি সাদুভাৰো. ৰাযসেত্তোতি ৰাযসো এত্তো. সেসমেত্থ পাকটমেৰ.
অযং পন যোজনা – সত্ত ৰস্সানি ভগৰন্তং ওতারাপেক্খো অনুবন্ধিং কত্থচি অৰিজহন্তো পদাপদং, এৰং অনুবন্ধিত্ৰাপি চ ওতারং নাধিগমিং. সোহং যথা নাম মেদৰণ্ণং পাসাণং মেদসঞ্ঞী ৰাযসো একস্মিং পস্সে মুখতুণ্ডকেন ৰিজ্ঝিত্ৰা অস্সাদং অৰিন্দমানো ‘‘অপ্পেৰ নাম এত্থ মুদু ৰিন্দেম, অপি ইতো অস্সাদনা সিযা’’তি সমন্তা তথেৰ ৰিজ্ঝন্তো অনুপরিযাযিত্ৰা কত্থচি অস্সাদং অলদ্ধা ‘‘পাসাণোৰায’’ন্তি নিব্বিজ্জ পক্কমেয্য, এৰমেৰাহং ভগৰন্তং কাযকম্মাদীসু অত্তনো পরিত্তপঞ্ঞামুখতুণ্ডকেন ৰিজ্ঝন্তো সমন্তা অনুপরিযগা ‘‘অপ্পেৰ নাম কত্থচি অপরিসুদ্ধকাযসমাচারাদিমুদুভাৰং ৰিন্দেম, কুতোচি অস্সাদনা সিযা’’তি, তে দানি মযং অস্সাদং অলভমানা কাকোৰ সেলমাসজ্জ নিব্বিজ্জাপেম গোতমং আসজ্জ ততো গোতমা নিব্বিজ্জ অপেমাতি. এৰং ৰদতো কির মারস্স সত্ত ৰস্সানি নিপ্ফলপরিস্সমং নিস্সায বলৰসোকো উদপাদি. তেনস্স ৰিসীদমানঙ্গপচ্চঙ্গস্স বেলুৰপণ্ডু নাম ৰীণা কচ্ছতো পতিতা. যা সকিং কুসলেহি ৰাদিতা চত্তারো মাসে মধুরস্সরং মুঞ্চতি, যং গহেত্ৰা সক্কো পঞ্চসিখস্স অদাসি. তং সো পতমানম্পি ন বুজ্ঝি. তেনাহ ভগৰা –
৪৫২. ‘‘তস্স সোকপরেতস্স, ৰীণা কচ্ছা অভস্সথ;
ততো সো দুম্মনো যক্খো, তত্থেৰন্তরধাযথা’’তি.
সঙ্গীতিকারকা আহংসূতি একে, অম্হাকং পনেতং নক্খমতীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পধানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সুভাসিতসুত্তৰণ্ণনা
এৰং মে সুতন্তি সুভাসিতসুত্তং. অত্তজ্ঝাসযতো চস্স উপ্পত্তি. ভগৰা হি সুভাসিতপ্পিযো, সো অত্তনো সুভাসিতসমুদাচারপ্পকাসনেন সত্তানং দুব্ভাসিতসমুদাচারং পটিসেধেন্তো ইমং সুত্তমভাসি. তত্থ এৰং মে সুতন্তিআদি সঙ্গীতিকারৰচনং. তত্থ তত্র খো ভগৰা…পে… ভদন্তেতি তে ভিক্খূতি এতং অপুব্বং, সেসং ৰুত্তনযমেৰ. তস্মা অপুব্বপদৰণ্ণনত্থমিদং ৰুচ্চতি – তত্রাতি দেসকালপরিদীপনং. তঞ্হি যং সমযং ৰিহরতি, তত্র সমযে, যস্মিঞ্চ আরামে ৰিহরতি, তত্র আরামেতি দীপেতি. ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে দীপেতি. ন হি ভগৰা অযুত্তে দেসে কালে ৰা ধম্মং ভাসতি. ‘‘অকালো খো, তাৰ, বাহিযা’’তিআদি (উদা. ১০) চেত্থ সাধকং. খোতি পদপূরণমত্তে অৰধারণাদিকালত্থে ৰা নিপাতো. ভগৰাতি লোকগরুপরিদীপনং. ভিক্খূতি কথাসৰনযুত্তপুগ্গলপরিদীপনং. আমন্তেসীতি আলপি অভাসি সম্বোধেসি.
ভিক্খৰোতি আমন্তনাকারপরিদীপনং. তঞ্চ ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধত্তা ৰুত্তং. তেন নেসং হীনাধিকজনসেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৰনিগ্গহং করোতি. ‘‘ভিক্খৰো’’তি ইমিনা চ করুণাৰিপ্ফারসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৰচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে করিত্ৰা তেনেৰ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৰচনেন তেসং সোতুকম্যতং জনেতি, তেনেৰ চ সম্বোধনত্থেন ৰচনেন সাধুকসৰনমনসিকারেপি তে নিযোজেতি. সাধুকসৰনমনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি. অপরেসুপি দেৰমনুস্সেসু ৰিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূ এৰ আমন্তেসীতি চে? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাৰতো. সব্বপরিসসাধারণা হি অযং ধম্মদেসনা, ন পাটিপুগ্গলিকা. পরিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমুপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগারিযভাৰং আদিং কত্ৰা সত্থু চরিযানুৰিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ. আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সত্থু সন্তিকত্তা, সদা সন্নিহিতা সত্থু সন্তিকাৰচরত্তা. তেন ভগৰা সব্বপরিসসাধারণং ধম্মং দেসেন্তো ভিক্খূ এৰ আমন্তেসি. অপিচ ভাজনং তে ইমায কথায যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৰতোতিপি তে এৰ আমন্তেসি. ভদন্তেতি গারৰাধিৰচনমেতং. তে ভিক্খূতি যে ভগৰা আমন্তেসি, তে এৰং ভগৰন্তং আলপন্তা ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি.
চতূহি অঙ্গেহীতি চতূহি কারণেহি অৰযৰেহি ৰা. মুসাৰাদাৰেরমণিআদীনি হি চত্তারি সুভাসিতৰাচায কারণানি. সচ্চৰচনাদযো চত্তারো অৰযৰা, কারণত্থে চ অঙ্গসদ্দো. চতূহীতি নিস্সক্কৰচনং হোতি, অৰযৰত্থে করণৰচনং. সমন্নাগতাতি সমনুআগতা পৰত্তা যুত্তা চ. ৰাচাতি সমুল্লপনৰাচা. যা সা ‘‘ৰাচা গিরা ব্যপ্পথো’’তি (ধ. স. ৬৩৬) চ, ‘‘নেলা কণ্ণসুখা’’তি (দী. নি. ১.৯; ম. নি. ৩.১৪) চ এৰমাদীসু আগচ্ছতি. যা পন ‘‘ৰাচায চে কতং কম্ম’’ন্তি (ধ. স. অট্ঠ. ১ কাযকম্মদ্ৰার) এৰং ৰিঞ্ঞত্তি চ, ‘‘যা চতূহি ৰচীদুচ্চরিতেহি আরতি ৰিরতি…পে… অযং ৰুচ্চতি সম্মাৰাচা’’তি (ধ. স. ২৯৯; ৰিভ. ২০৬) এৰং ৰিরতি চ, ‘‘ফরুসৰাচা, ভিক্খৰে, আসেৰিতা ভাৰিতা বহুলীকতা নিরযসংৰত্তনিকা হোতী’’তি (অ. নি. ৮.৪০) এৰং চেতনা চ ৰাচাতি আগচ্ছতি, সা ইধ ন অধিপ্পেতা. কস্মা? অভাসিতব্বতো. সুভাসিতা হোতীতি সুট্ঠু ভাসিতা হোতি. তেনস্সা অত্থাৰহনতং দীপেতি. ন দুব্ভাসিতাতি ন দুট্ঠু ভাসিতা. তেনস্সা অনত্থানাৰহনতং দীপেতি. অনৰজ্জাতি ৰজ্জসঙ্খাতরাগাদিদোসৰিরহিতা. তেনস্সা কারণসুদ্ধিং ৰুত্তদোসাভাৰঞ্চ দীপেতি. অননুৰজ্জা চাতি অনুৰাদৰিমুত্তা. তেনস্সা সব্বাকারসম্পত্তিং দীপেতি. ৰিঞ্ঞূনন্তি পণ্ডিতানং. তেন নিন্দাপসংসাসু বালা অপ্পমাণাতি দীপেতি.
কতমেহি চতূহীতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ভিক্খৰেতি যেসং কথেতুকামো, তদালপনং. ভিক্খূতি ৰুত্তপ্পকারৰাচাভাসনকপুগ্গলনিদস্সনং. সুভাসিতংযেৰ ভাসতীতি পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায চতূসু ৰাচঙ্গেসু অঞ্ঞতরঙ্গনিদ্দেসৰচনং. নো দুব্ভাসিতন্তি তস্সেৰ ৰাচঙ্গস্স পটিপক্খভাসননিৰারণং. তেন ‘‘মুসাৰাদাদযোপি কদাচি ৰত্তব্বা’’তি দিট্ঠিং নিসেধেতি. ‘‘নো দুব্ভাসিত’’ন্তি ইমিনা ৰা মিচ্ছাৰাচপ্পহানং দীপেতি, ‘‘সুভাসিত’’ন্তি ইমিনা পহীনমিচ্ছাৰাচেন সতা ভাসিতব্বৰচনলক্খণং. তথা পাপস্স অকরণং, কুসলস্স উপসম্পদং. অঙ্গপরিদীপনত্থং পন অভাসিতব্বং পুব্বে অৰত্ৰা ভাসিতব্বমেৰাহ. এস নযো ধম্মংযেৰাতিআদীসুপি.
এত্থ চ ‘‘সুভাসিতংযেৰ ভাসতি নো দুব্ভাসিত’’ন্তি ইমিনা পিসুণদোসরহিতং সমগ্গকরণৰচনং ৰুত্তং, ‘‘ধম্মংযেৰ ভাসতি নো অধম্ম’’ন্তি ইমিনা সম্ফদোসরহিতং ধম্মতো অনপেতং মন্তাৰচনং ৰুত্তং, ইতরেহি দ্ৰীহি ফরুসালিকরহিতানি পিযসচ্চৰচনানি ৰুত্তানি. ইমেহি খোতিআদিনা পন তানি অঙ্গানি পচ্চক্খতো দস্সেন্তো তং ৰাচং নিগমেতি. ৰিসেসতো চেত্থ ‘‘ইমেহি খো, ভিক্খৰে, চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৰাচা সুভাসিতা হোতী’’তি ভণন্তো যদঞ্ঞে পটিঞ্ঞাদীহি অৰযৰেহি নামাদীহি পদেহি লিঙ্গৰচনৰিভত্তিকালকারকাদীহি সম্পত্তীহি চ সমন্নাগতং ৰাচং ‘‘সুভাসিত’’ন্তি মঞ্ঞন্তি, তং ধম্মতো পটিসেধেতি. অৰযৰাদিসম্পন্নাপি হি পেসুঞ্ঞাদিসমন্নাগতা ৰাচা দুব্ভাসিতাৰ হোতি অত্তনো পরেসঞ্চ অনত্থাৰহত্তা. ইমেহি পন চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা সচেপি মিলক্খুভাসাপরিযাপন্না ঘটচেটিকাগীতিকপরিযাপন্না ৰা হোতি, তথাপি সুভাসিতা এৰ লোকিযলোকুত্তরহিতসুখাৰহত্তা. সীহল়দীপে মগ্গপস্সে সস্সং রক্খন্তিযা সীহল়চেটিকায সীহল়কেনেৰ জাতিজরামরণপটিসংযুত্তং গীতং গাযন্তিযা সুত্ৰা মগ্গং গচ্ছন্তা সট্ঠিমত্তা ৰিপস্সকভিক্খূ চেত্থ অরহত্তং পত্তা নিদস্সনং. তথা তিস্সো নাম আরদ্ধৰিপস্সকো ভিক্খু পদুমসরসমীপেন গচ্ছন্তো পদুমসরে পদুমানি ভঞ্জিত্ৰা ভঞ্জিত্ৰা –
‘‘পাতো ফুল্লং কোকনদং, সূরিযালোকেন ভজ্জিযতে;
এৰং মনুস্সত্তগতা সত্তা, জরাভিৰেগেন মদ্দীযন্তী’’তি. –
ইমং গীতং গাযন্তিযা চেটিকায সুত্ৰা অরহত্তং পত্তো, বুদ্ধন্তরে চ অঞ্ঞতরো পুরিসো সত্তহি পুত্তেহি সদ্ধিং ৰনা আগম্ম অঞ্ঞতরায ইত্থিযা মুসলেন তণ্ডুলে কোট্টেন্তিযা –
‘‘জরায পরিমদ্দিতং এতং, মিলাতছৰিচম্মনিস্সিতং;
মরণেন ভিজ্জতি এতং, মচ্চুস্স ঘসমামিসং.
‘‘কিমীনং আলযং এতং, নানাকুণপেন পূরিতং;
অসুচিস্স ভাজনং এতং, কদলিক্খন্ধসমং ইদ’’ন্তি. –
ইমং গীতিকং সুত্ৰা সহ পুত্তেহি পচ্চেকবোধিং পত্তো, অঞ্ঞে চ ঈদিসেহি উপাযেহি অরিযভূমিং পত্তা নিদস্সনং. অনচ্ছরিযং পনেতং, যং ভগৰতা আসযানুসযকুসলেন ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তা গাথাযো সুত্ৰা পঞ্চসতা ভিক্খূ অরহত্তং পাপুণিংসু, অঞ্ঞে চ খন্ধাযতনাদিপটিসংযুত্তা কথা সুত্ৰা অনেকে দেৰমনুস্সাতি. এৰং ইমেহি চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৰাচা সচেপি মিলক্খুভাসাপরিযাপন্না, ঘটচেটিকাগীতিকপরিযাপন্না ৰা হোতি, তথাপি ‘‘সুভাসিতা’’তি ৰেদিতব্বা. সুভাসিতত্তা এৰ চ অনৰজ্জা চ অননুৰজ্জা চ ৰিঞ্ঞূনং অত্থত্থিকানং কুলপুত্তানং অত্থপটিসরণানং, নো ব্যঞ্জনপটিসরণানন্তি.
ইদমৰোচ ভগৰাতি ইদং সুভাসিতলক্খণং ভগৰা অৰোচ. ইদং ৰত্ৰান সুগতো, অথাপরং এতদৰোচ সত্থাতি ইদঞ্চ লক্খণং ৰত্ৰা অথ অঞ্ঞম্পি এতং অৰোচ সত্থা. ইদানি ৰত্তব্বগাথং দস্সেত্ৰা সব্বমেতং সঙ্গীতিকারকা আহংসু. তত্থ অপরন্তি গাথাবন্ধৰচনং সন্ধায ৰুচ্চতি. তং দুৰিধং হোতি – পচ্ছা আগতপরিসং অস্সৰনসুস্সৰনআধারণদল়্হীকরণাদীনি ৰা সন্ধায তদত্থদীপকমেৰ চ. পুব্বে কেনচি কারণেন পরিহাপিতস্স অত্থস্স দীপনেন অত্থৰিসেসদীপকঞ্চ ‘‘পুরিসস্স হি জাতস্স, কুঠারী জাযতে মুখে’’তিআদীসু (সু. নি. ৬৬২) ৰিয. ইধ পন তদত্থদীপকমেৰ.
৪৫৩. তত্থ সন্তোতি বুদ্ধাদযো. তে হি সুভাসিতং ‘‘উত্তমং সেট্ঠ’’ন্তি ৰণ্ণযন্তি. দুতিযং ততিযং চতুত্থন্তি ইদং পন পুব্বে নিদ্দিট্ঠক্কমং উপাদায ৰুত্তং. গাথাপরিযোসানে পন ৰঙ্গীসত্থেরো ভগৰতো সুভাসিতে পসীদি.
সো যং পসন্নাকারং অকাসি, যঞ্চ ৰচনং ভগৰা অভাসি, তং দস্সেন্তা সঙ্গীতিকারকা ‘‘অথ খো আযস্মা’’তিআদিমাহংসু. তত্থ পটিভাতি মন্তি মম ভাগো পকাসতি. পটিভাতু তন্তি তৰ ভাগো পকাসতু. সারুপ্পাহীতি অনুচ্ছৰিকাহি. অভিত্থৰীতি পসংসি.
৪৫৪. ন তাপযেতি ৰিপ্পটিসারেন ন তাপেয্য. ন ৰিহিংসেয্যাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিন্দন্তো ন বাধেয্য. সা ৰে ৰাচাতি সা ৰাচা একংসেনেৰ সুভাসিতা. এত্তাৰতা অপিসুণৰাচায ভগৰন্তং থোমেতি.
৪৫৫. পটিনন্দিতাতি হট্ঠেন হদযেন পটিমুখং গন্ত্ৰা নন্দিতা সম্পিযাযিতা. যং অনাদায পাপানি, পরেসং ভাসতে পিযন্তি যং ৰাচং ভাসন্তো পরেসং পাপানি অপ্পিযানি পটিক্কূলানি ফরুসৰচনানি অনাদায অত্থব্যঞ্জনমধুরং পিযমেৰ ৰচনং ভাসতি, তং পিযৰাচমেৰ ভাসেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. ইমায গাথায পিযৰচনেন ভগৰন্তং অভিত্থৰি.
৪৫৬. অমতাতি অমতসদিসা সাদুভাৰেন. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সচ্চং হৰে সাদুতরং রসান’’ন্তি (সং. নি. ১.৭৩; সু. নি. ১৮৪). নিব্বানামতপচ্চযত্তা ৰা অমতা. এস ধম্মো সনন্তনোতি যাযং সচ্চৰাচা নাম, এস পোরাণো ধম্মো চরিযা পৰেণী, ইদমেৰ হি পোরাণানং আচিণ্ণং, ন তে অলিকং ভাসিংসু. তেনেৰাহ – ‘‘সচ্চে অত্থে চ ধম্মে চ, অহু সন্তো পতিট্ঠিতা’’তি. তত্থ সচ্চে পতিট্ঠিতত্তা এৰ অত্তনো চ পরেসঞ্চ অত্থে পতিট্ঠিতা. অত্থে পতিট্ঠিতত্তা এৰ চ ধম্মে পতিট্ঠিতা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. পরং ৰা দ্ৰযং সচ্চৰিসেসনমিচ্চেৰ ৰেদিতব্বং. সচ্চে পতিট্ঠিতা. কীদিসে? অত্থে চ ধম্মে চ, যং পরেসং অত্থতো অনপেতত্তা অত্থং অনুপরোধং করোতীতি ৰুত্তং হোতি. সতিপি চ অনুপরোধকরত্তে ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মং, যং ধম্মিকমেৰ অত্থং সাধেতীতি ৰুত্তং হোতি. ইমায গাথায সচ্চৰচনেন ভগৰন্তং অভিত্থৰি.
৪৫৭. খেমন্তি অভযং নিরুপদ্দৰং. কেন কারণেনাতি চে? নিব্বানপ্পত্তিযা দুক্খস্সন্তকিরিযায, যস্মা কিলেসনিব্বানং পাপেতি, ৰট্টদুক্খস্স চ অন্তকিরিযায সংৰত্ততীতি অত্থো. অথ ৰা যং বুদ্ধো নিব্বানপ্পত্তিযা দুক্খস্সন্তকিরিযাযাতি দ্ৰিন্নং নিব্বানধাতূনমত্থায খেমমগ্গপ্পকাসনতো খেমং ৰাচং ভাসতি, সা ৰে ৰাচানমুত্তমাতি সা ৰাচা সব্বৰাচানং সেট্ঠাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমায গাথায মন্তাৰচনেন ভগৰন্তং অভিত্থৰন্তো অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসীতি অযমেত্থ অপুব্বপদৰণ্ণনা. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায সুভাসিতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পূরল়াসসুত্ত-(সুন্দরিকভারদ্ৰাজসুত্ত)-ৰণ্ণনা
এৰং মে সুতন্তি পূরল়াসসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰা পচ্ছাভত্তকিচ্চাৰসানে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো সুন্দরিকভারদ্ৰাজব্রাহ্মণং অরহত্তস্স উপনিস্সযসম্পন্নং দিস্ৰা ‘‘তত্থ মযি গতে কথা পৰত্তিস্সতি, ততো কথাৰসানে ধম্মদেসনং সুত্ৰা এস ব্রাহ্মণো পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি চ ঞত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা কথং সমুট্ঠাপেত্ৰা ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ এৰং মে সুতন্তিআদি সঙ্গীতিকারকানং ৰচনং. কিংজচ্চো ভৰন্তিআদি তস্স ব্রাহ্মণস্স, ন ব্রাহ্মণো নোম্হীতিআদি ভগৰতো. তং সব্বম্পি সমোধানেত্ৰা ‘‘পূরল়াসসুত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ ৰুত্তসদিসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং, অৰুত্তং ৰণ্ণযিস্সাম, তঞ্চ খো উত্তানত্থানি পদানি অনামসন্তা. কোসলেসূতি কোসলা নাম জানপদিনো রাজকুমারা. তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হিসদ্দেন ‘‘কোসলা’’তি ৰুচ্চতি. তস্মিং কোসলেসু জনপদে. কেচি পন ‘‘যস্মা পুব্বে মহাপনাদং রাজকুমারং নানানাটকাদীনি দিস্ৰা সিতমত্তম্পি অকরোন্তং সুত্ৰা রাজা আণাপেসি ‘যো মম পুত্তং হসাপেতি, সব্বাভরণেহি নং অলঙ্করোমী’তি. ততো নঙ্গলানি ছড্ডেত্ৰা মহাজনকাযো সন্নিপতি. তে চ মনুস্সা অতিরেকসত্তৰস্সানি নানাকীল়িকাদযো দস্সেন্তাপি তং নাসক্খিংসু হসাপেতুং. ততো সক্কো দেৰনটং পেসেসি, সো দিব্বনাটকং দস্সেত্ৰা হসাপেসি. অথ তে মনুস্সা অত্তনো অত্তনো ৰসনোকাসাভিমুখা পক্কমিংসু. তে পটিপথে মিত্তসুহজ্জাদযো দিস্ৰা পটিসন্থারমকংসু ‘কচ্চি ভো কুসলং, কচ্চি ভো কুসল’ন্তি. তস্মা তং ‘কুসল’ন্তি সদ্দং উপাদায সো পদেসো ‘কোসলো’তি ৰুচ্চতী’’তি ৰণ্ণযন্তি. সুন্দরিকায নদিযা তীরেতি সুন্দরিকাতি এৰংনামিকায নদিযা তীরে.
তেন খো পনাতি যেন সমযেন ভগৰা তং ব্রাহ্মণং ৰিনেতুকামো গন্ত্ৰা তস্সা নদিযা তীরে সসীসং পারুপিত্ৰা রুক্খমূলে নিসজ্জাসঙ্খাতেন ইরিযাপথৰিহারেন ৰিহরতি. সুন্দরিকভারদ্ৰাজোতি সো ব্রাহ্মণো তস্সা নদিযা তীরে ৰসতি অগ্গিঞ্চ জুহতি, ভারদ্ৰাজোতি চস্স গোত্তং, তস্মা এৰং ৰুচ্চতি. অগ্গিং জুহতীতি আহুতিপক্খিপনেন জালেতি. অগ্গিহুত্তং পরিচরতীতি অগ্যাযতনং সম্মজ্জনূপলেপনবলিকম্মাদিনা পযিরুপাসতি. কো নু খো ইমং হব্যসেসং ভুঞ্জেয্যাতি সো কির ব্রাহ্মণো অগ্গিম্হি জুহিত্ৰা অৰসেসং পাযাসং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অগ্গিম্হি তাৰ পক্খিত্তপাযাসো মহাব্রহ্মুনা ভুত্তো, অযং পন অৰসেসো অত্থি. তং যদি ব্রহ্মুনো মুখতো জাতস্স ব্রাহ্মণস্সেৰ দদেয্যং, এৰং মে পিতরা সহ পুত্তোপি সন্তপ্পিতো ভৰেয্য, সুৰিসোধিতো চ ব্রহ্মলোকগামিমগ্গো অস্স, হন্দাহং ব্রাহ্মণং গৰেসামী’’তি. ততো ব্রাহ্মণদস্সনত্থং উট্ঠাযাসনা চতুদ্দিসা অনুৰিলোকেসি – ‘‘কো নু খো ইমং হব্যসেসং ভুঞ্জেয্যা’’তি.
অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলেতি তস্মিং ৰনসণ্ডে সেট্ঠরুক্খমূলে. সসীসং পারুতন্তি সহ সীসেন পারুতকাযং. কস্মা পন ভগৰা এৰমকাসি, কিং নারাযনসঙ্খাতবলোপি হুত্ৰা নাসক্খি হিমপাতং সীতৰাতঞ্চ পটিবাহিতুন্তি? অত্থেতং কারণং. ন হি বুদ্ধা সব্বসো কাযপটিজগ্গনং করোন্তি এৰ, অপিচ ভগৰা ‘‘আগতে ব্রাহ্মণে সীসং ৰিৰরিস্সামি, মং দিস্ৰা ব্রাহ্মণো কথং পৰত্তেস্সতি, অথস্স কথানুসারেন ধম্মং দেসেস্সামী’’তি কথাপৰত্তনত্থং এৰমকাসি. দিস্ৰান ৰামেন…পে… তেনুপসঙ্কমীতি সো কির ভগৰন্তং দিস্ৰা ব্রাহ্মণো ‘‘অযং সসীসং পারুপিত্ৰা সব্বরত্তিং পধানমনুযুত্তো, ইমস্স দক্খিণোদকং দত্ৰা ইমং হব্যসেসং দস্সামী’’তি ব্রাহ্মণসঞ্ঞী হুত্ৰা এৰ উপসঙ্কমি. মুণ্ডো অযং ভৰং, মুণ্ডকো অযং ভৰন্তি সীসে ৰিৰরিতমত্তেৰ কেসন্তং দিস্ৰা ‘‘মুণ্ডো’’তি আহ. ততো সুট্ঠুতরং ওলোকেন্তো পরিত্তম্পি সিখং অদিস্ৰা হীল়েন্তো ‘‘মুণ্ডকো’’তি আহ. এৰরূপা হি নেসং ব্রাহ্মণানং দিট্ঠি. ততো ৰাতি যত্থ ঠিতো অদ্দস, তম্হা পদেসা মুণ্ডাপীতি কেনচি কারণেন মুণ্ডিতসীসাপি হোন্তি.
৪৫৮. ন ব্রাহ্মণো নোম্হীতি এত্থ নকারো পটিসেধে, নোকারো অৰধারণে ‘‘ন নো সম’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৬.৩; সু. নি. ২২৬) ৰিয. তেন নেৰম্হি ব্রাহ্মণোতি দস্সেতি. ন রাজপুত্তোতি খত্তিযো নম্হি. ন ৰেস্সাযনোতি ৰেস্সোপি নম্হি. উদকোচি নোম্হীতি অঞ্ঞোপি সুদ্দো ৰা চণ্ডালো ৰা কোচি ন হোমীতি এৰং একংসেনেৰ জাতিৰাদসমুদাচারং পটিক্খিপতি. কস্মা? মহাসমুদ্দং পত্তা ৰিয হি নদিযো পব্বজ্জূপগতা কুলপুত্তা জহন্তি পুরিমানি নামগোত্তানি. পহারাদসুত্তঞ্চেত্থ (অ. নি. ৮.১৯) সাধকং. এৰং জাতিৰাদং পটিক্খিপিত্ৰা যথাভূতমত্তানং আৰিকরোন্তো আহ – ‘‘গোত্তং পরিঞ্ঞায পুথুজ্জনানং, অকিঞ্চনো মন্ত চরামি লোকে’’তি. কথং গোত্তং পরিঞ্ঞাসীতি চে? ভগৰা হি তীহি পরিঞ্ঞাহি পঞ্চক্খন্ধে পরিঞ্ঞাসি, তেসু চ পরিঞ্ঞাতেসু গোত্তং পরিঞ্ঞাতমেৰ হোতি. রাগাদিকিঞ্চনানং পন অভাৰেন সো অকিঞ্চনো মন্তা জানিত্ৰা ঞাণানুপরিৰত্তীহি কাযকম্মাদীহি চরতি. তেনাহ – ‘‘গোত্তং…পে… লোকে’’তি. মন্তা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, তায চেস চরতি. তেনেৰাহ – ‘‘মন্তং চরামি লোকে’’তি ছন্দৰসেন রস্সং কত্ৰা.
৪৫৯-৬০. এৰং অত্তানং আৰিকত্ৰা ইদানি ‘‘এৰং ওল়ারিকং লিঙ্গম্পি দিস্ৰা পুচ্ছিতব্বাপুচ্ছিতব্বং ন জানাসী’’তি ব্রাহ্মণস্স উপারম্ভং আরোপেন্তো আহ – ‘‘সঙ্ঘাটিৰাসী…পে… গোত্তপঞ্হ’’ন্তি. এত্থ চ ছিন্নসঙ্ঘটিতট্ঠেন তীণিপি চীৰরানি ‘‘সঙ্ঘাটী’’তি অধিপ্পেতানি, তানি নিৰাসেতি পরিদহতীতি সঙ্ঘাটিৰাসী. অগহোতি অগেহো, নিত্তণ্হোতি অধিপ্পাযো. নিৰাসাগারং পন ভগৰতো জেতৰনে মহাগন্ধকুটিকরেরিমণ্ডলমাল়কোসম্বকুটিচন্দনমালাদিঅনেকপ্পকারং, তং সন্ধায ন যুজ্জতি. নিৰুত্তকেসোতি অপনীতকেসো, ওহারিতকেসমস্সূতি ৰুত্তং হোতি. অভিনিব্বুতত্তোতি অতীৰ ৰূপসন্তপরিল়াহচিত্তো, গুত্তচিত্তো ৰা. অলিপ্পমানো ইধ মাণৰেহীতি উপকরণসিনেহস্স পহীনত্তা মনুস্সেহি অলিত্তো অসংসট্ঠো একন্তৰিৰিত্তো. অকল্লং মং ব্রাহ্মণাতি য্ৰাহং এৰং সঙ্ঘাটিৰাসী…পে… অলিপ্পমানো ইধ মাণৰেহি, তং মং ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, পাকতিকানি নামগোত্তানি অতীতং পব্বজিতং সমানং অপ্পতিরূপং গোত্তপঞ্হং পুচ্ছসীতি.
এৰং ৰুত্তে উপারম্ভং মোচেন্তো ব্রাহ্মণো আহ – পুচ্ছন্তি ৰে, ভো ব্রাহ্মণা, ব্রাহ্মণেভি সহ ‘‘ব্রাহ্মণো নো ভৰ’’ন্তি. তত্থ ব্রাহ্মণো নোতি ব্রাহ্মণো নূতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – নাহং ভো অকল্লং পুচ্ছামি. অম্হাকঞ্হি ব্রাহ্মণসমযে ব্রাহ্মণা ব্রাহ্মণেহি সহ সমাগন্ত্ৰা ‘‘ব্রাহ্মণো নু ভৰং, ভারদ্ৰাজো নু ভৰ’’ন্তি এৰং জাতিম্পি গোত্তম্পি পুচ্ছন্তি এৰাতি.
৪৬১-২. এৰং ৰুত্তে ভগৰা ব্রাহ্মণস্স চিত্তমুদুভাৰকরণত্থং মন্তেসু অত্তনো পকতঞ্ঞুতং পকাসেন্তো আহ – ‘‘ব্রাহ্মণো হি চে ত্ৰং ব্রূসি…পে… চতুৰীসতক্খর’’ন্তি. তস্সত্থো – সচে ত্ৰং ‘‘ব্রাহ্মণো অহং’’তি ব্রূসি, মঞ্চ অব্রাহ্মণং ব্রূসি, তস্মা ভৰন্তং সাৰিত্তিং পুচ্ছামি তিপদং চতুৰীসতক্খরং, তং মে ব্রূহীতি. এত্থ চ ভগৰা পরমত্থৰেদানং তিণ্ণং পিটকানং আদিভূতং পরমত্থব্রাহ্মণেহি সব্ববুদ্ধেহি পকাসিতং অত্থসম্পন্নং ব্যঞ্জনসম্পন্নঞ্চ ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামি, ধম্মং সরণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামী’’তি ইমং অরিযসাৰিত্তিং সন্ধায পুচ্ছতি. যদিপি হি ব্রাহ্মণো অঞ্ঞং ৰদেয্য, অদ্ধা নং ভগৰা ‘‘নাযং, ব্রাহ্মণ, অরিযস্স ৰিনযে সাৰিত্তীতি ৰুচ্চতী’’তি তস্স অসারকত্তং দস্সেত্ৰা ইধেৰ পতিট্ঠাপেয্য. ব্রাহ্মণো পন ‘‘সাৰিত্তিং পুচ্ছামি তিপদং চতুৰীসতক্খর’’ন্তি ইদং অত্তনো সমযসিদ্ধং সাৰিত্তিলক্খণব্যঞ্জনকং ব্রহ্মস্সরেন নিচ্ছারিতৰচনং সুত্ৰাৰ ‘‘অদ্ধাযং সমণো ব্রাহ্মণসমযে নিট্ঠং গতো, অহং পন অঞ্ঞাণেন ‘অব্রাহ্মণো অয’ন্তি পরিভৰিং, সাধুরূপো মন্তপারগূ ব্রাহ্মণোৰ এসো’’তি নিট্ঠং গন্ত্ৰা ‘‘হন্দ নং যঞ্ঞৰিধিং দক্খিণেয্যৰিধিঞ্চ পুচ্ছামী’’তি তমত্থং পুচ্ছন্তো ‘‘কিংনিস্সিতা…পে… লোকে’’তি ইমং ৰিসমগাথাপদত্তযমাহ. তস্সত্থো – কিংনিস্সিতা কিমধিপ্পাযা কিং পত্থেন্তা ইসযো চ খত্তিযা চ ব্রাহ্মণা চ অঞ্ঞে চ মনুজা দেৰতানং অত্থায যঞ্ঞং অকপ্পযিংসু. যঞ্ঞমকপ্পযিংসূতি মকারো পদসন্ধিকরো. অকপ্পযিংসূতি সংৰিদহিংসু অকংসু. পুথূতি বহূ অন্নপানদানাদিনা ভেদেন অনেকপ্পকারে পুথূ ৰা ইসযো মনুজা খত্তিযা ব্রাহ্মণা চ কিংনিস্সিতা যঞ্ঞমকপ্পযিংসু. কথং নেসং তং কম্মং সমিজ্ঝতীতি ইমিনাধিপ্পাযেন পুচ্ছতি.
৪৬৩. অথস্স ভগৰা তমত্থং ব্যাকরোন্তো ‘‘যদন্তগূ ৰেদগূ যঞ্ঞকালে. যস্সাহুতিং লভে তস্সিজ্ঝেতি ব্রূমী’’তি ইদং সেসপদদ্ৰযমাহ. তত্থ যদন্তগূতি যো অন্তগূ, ওকারস্স অকারো, দকারো চ পদসন্ধিকরো ‘‘অসাধারণমঞ্ঞেস’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৮.৯) মকারো ৰিয. অযং পন অত্থো – যো ৰট্টদুক্খস্স তীহি পরিঞ্ঞাহি অন্তগতত্তা অন্তগূ, চতূহি চ মগ্গঞাণৰেদেহি কিলেসে ৰিজ্ঝিত্ৰা গতত্তা ৰেদগূ, সো যস্স ইসিমনুজখত্তিযব্রাহ্মণানং অঞ্ঞতরস্স যঞ্ঞকালে যস্মিং কিস্মিঞ্চি আহারে পচ্চুপট্ঠিতে অন্তমসো ৰনপণ্ণমূলফলাদিম্হিপি আহুতিং লভে, ততো কিঞ্চি দেয্যধম্মং লভেয্য, তস্স তং যঞ্ঞকম্মং ইজ্ঝে সমিজ্ঝেয্য, মহপ্ফলং ভৰেয্যাতি ব্রূমীতি.
৪৬৪. অথ ব্রাহ্মণো তং ভগৰতো পরমত্থযোগগম্ভীরং অতিমধুরগিরনিব্বিকারসরসম্পন্নং দেসনং সুত্ৰা সরীরসম্পত্তিসূচিতঞ্চস্স সব্বগুণসম্পত্তিং সম্ভাৰযমানো পীতিসোমনস্সজাতো ‘‘অদ্ধা হি তস্সা’’তি গাথমাহ. তত্থ ইতি ব্রাহ্মণোতি সঙ্গীতিকারানং ৰচনং, সেসং ব্রাহ্মণস্স. তস্সত্থো – অদ্ধা হি তস্স ময্হং হুতমিজ্ঝে, অযং অজ্জ দেয্যধম্মো ইজ্ঝিস্সতি সমিজ্ঝিস্সতি মহপ্ফলো ভৰিস্সতি যং তাদিসং ৰেদগুমদ্দসাম, যস্মা তাদিসং ভৰন্তরূপং ৰেদগুং অদ্দসাম. ত্ৰঞ্ঞেৰ হি সো ৰেদগূ, ন অঞ্ঞো. ইতো পুব্বে পন তুম্হাদিসানং ৰেদগূনং অন্তগূনঞ্চ অদস্সনেন অম্হাদিসানং যঞ্ঞে পটিযত্তং অঞ্ঞো জনো ভুঞ্জতি পূরল়াসং চরুকঞ্চ পূৰঞ্চাতি.
৪৬৫. ততো ভগৰা অত্তনি পসন্নং ৰচনপটিগ্গহণসজ্জং ব্রাহ্মণং ৰিদিত্ৰা যথাস্স সুট্ঠু পাকটা হোন্তি, এৰং নানপ্পকারেহি দক্খিণেয্যে পকাসেতুকামো ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰ’’ন্তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যস্মা মযি পসন্নোসি, তস্মা পন ইহ ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, উপসঙ্কম্ম পুচ্ছাতি অত্তানং দস্সেন্তো আহ. ইদানি ইতো পুব্বং অত্থেনঅত্থিকপদং পরপদেন সম্বন্ধিতব্বং – অত্থেন অত্থিকো তস্স অত্থত্থিকভাৰস্স অনুরূপং কিলেসগ্গিৰূপসমেন সন্তং, কোধধূমৰিগমেন ৰিধূমং, দুক্খাভাৰেন অনীঘং, অনেকৰিধআসাভাৰেন নিরাসং অপ্পেৰিধ একংসেন ইধ ঠিতোৰ ইধ ৰা সাসনে অভিৰিন্দে লচ্ছসি অধিগচ্ছিস্সসি সুমেধং ৰরপঞ্ঞং খীণাসৰদক্খিণেয্যন্তি. অথ ৰা যস্মা মযি পসন্নোসি, তস্মাতিহ, ত্ৰং ব্রাহ্মণ, অত্থেন অত্থিকো সমানো উপসঙ্কম্ম পুচ্ছ সন্তং ৰিধূমং অনীঘং নিরাসন্তি অত্তানং দস্সেন্তো আহ. এৰং পুচ্ছন্তো অপ্পেৰিধ অভিৰিন্দে সুমেধং খীণাসৰদক্খিণেয্যন্তি এৰম্পেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.
৪৬৬. অথ ব্রাহ্মণো যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানো ভগৰন্তং আহ – ‘‘যঞ্ঞে রতোহং…পে… ব্রূহি মেত’’ন্তি. তত্থ যঞ্ঞো যাগো দানন্তি অত্থতো একং. তস্মা দানরতো অহং, তায এৰ দানারামতায দানং দাতুকামো, ন পন জানামি, এৰং অজানন্তং অনুসাসতু মং ভৰং. অনুসাসন্তো চ উত্তানেনেৰ নযেন যত্থ হুতং ইজ্ঝতে ব্রূহি মেতন্তি এৰমেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. ‘‘যথাহুত’’ন্তিপি পাঠো.
৪৬৭. অথস্স ভগৰা ৰত্তুকামো আহ – ‘‘তেন হি…পে… দেসেস্সামী’’তি. ওহিতসোতস্স চস্স অনুসাসনত্থং তাৰ ‘‘মা জাতিং পুচ্ছী’’তি গাথমাহ. তত্থ মা জাতিং পুচ্ছীতি যদি হুতসমিদ্ধিং দানমহপ্ফলতং পচ্চাসীসসি, জাতিং মা পুচ্ছ. অকারণঞ্হি দক্খিণেয্যৰিচারণায জাতি. চরণঞ্চ পুচ্ছাতি অপিচ খো সীলাদিগুণভেদং চরণং পুচ্ছ. এতঞ্হি দক্খিণেয্যৰিচারণায কারণং.
ইদানিস্স তমত্থং ৰিভাৰেন্তো নিদস্সনমাহ – ‘‘কট্ঠা হৰে জাযতি জাতৰেদো’’তিআদি. তত্রাযমধিপ্পাযো – ইধ কট্ঠা অগ্গি জাযতি, ন চ সো সালাদিকট্ঠা জাতো এৰ অগ্গিকিচ্চং করোতি, সাপানদোণিআদিকট্ঠা জাতো ন করোতি, অপিচ খো অত্তনো অচ্চিআদিগুণসম্পন্নত্তা এৰ করোতি. এৰং ন ব্রাহ্মণকুলাদীসু জাতো এৰ দক্খিণেয্যো হোতি, চণ্ডালকুলাদীসু জাতো ন হোতি, অপিচ খো নীচাকুলীনোপি উচ্চাকুলীনোপি খীণাসৰমুনি ধিতিমা হিরীনিসেধো আজানিযো হোতি, ইমায ধিতিহিরিপমুখায গুণসম্পত্তিযা জাতিমা উত্তমদক্খিণেয্যো হোতি. সো হি ধিতিযা গুণে ধারযতি, হিরিযা দোসে নিসেধেতি. ৰুত্তঞ্চেতং ‘‘হিরিযা হি সন্তো ন করোন্তি পাপ’’ন্তি. তেন তে ব্রূমি –
‘‘মা জাতিং পুচ্ছী চরণঞ্চ পুচ্ছ,
কট্ঠা হৰে জাযতি জাতৰেদো;
নীচাকুলীনোপি মুনী ধিতীমা,
আজানিযো হোতি হিরীনিসেধো’’তি. –
এস সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন অস্সলাযনসুত্তানুসারেন (ম. নি. ২.৪০১ আদযো) ৰেদিতব্বো.
৪৬৮. এৰমেতং ভগৰা চাতুৰণ্ণিসুদ্ধিযা অনুসাসিত্ৰা ইদানি যত্থ হুতং ইজ্ঝতে, যথা চ হুতং ইজ্ঝতে, তমত্থং দস্সেতুং ‘‘সচ্চেন দন্তো’’তিআদিগাথমাহ. তত্থ সচ্চেনাতি পরমত্থসচ্চেন. তঞ্হি পত্তো দন্তো হোতি. তেনাহ – ‘‘সচ্চেন দন্তো’’তি. দমসা উপেতোতি ইন্দ্রিযদমেন সমন্নাগতো. ৰেদন্তগূতি ৰেদেহি ৰা কিলেসানং অন্তং গতো, ৰেদানং ৰা অন্তং চতুত্থমগ্গঞাণং গতো. ৰূসিতব্রহ্মচরিযোতি পুন ৰসিতব্বাভাৰতো ৰুত্থমগ্গব্রহ্মচরিযো. কালেন তম্হি হব্যং পৰেচ্ছেতি অত্তনো দেয্যধম্মট্ঠিতকালং তস্স সম্মুখীভাৰকালঞ্চ উপলক্খেত্ৰা তেন কালেন তাদিসে দক্খিণেয্যে দেয্যধম্মং পৰেচ্ছেয্য, পৰেসেয্য পটিপাদেয্য.
৪৬৯-৭১. কামেতি ৰত্থুকামে চ কিলেসকামে চ. সুসমাহিতিন্দ্রিযাতি সুট্ঠু সমাহিতইন্দ্রিযা, অৰিক্খিত্তইন্দ্রিযাতি ৰুত্তং হোতি. চন্দোৰ রাহুগ্গহণা পমুত্তাতি যথা চন্দো রাহুগ্গহণা, এৰং কিলেসগ্গহণা পমুত্তা যে অতীৰ ভাসন্তি চেৰ তপন্তি চ. সতাতি সতিসম্পন্না. মমাযিতানীতি তণ্হাদিট্ঠিমমাযিতানি.
৪৭২. যো কামে হিত্ৰাতি ইতো পভুতি অত্তানং সন্ধায ৰদতি. তত্থ কামে হিত্ৰাতি কিলেসকামে পহায. অভিভুয্যচারীতি তেসং পহীনত্তা ৰত্থুকামে অভিভুয্যচারী. জাতিমরণস্স অন্তং নাম নিব্বানং ৰুচ্চতি, তঞ্চ যো ৰেদি অত্তনো পঞ্ঞাবলেন অঞ্ঞাসি. উদকরহদো ৰাতি যে ইমে অনোতত্তদহো কণ্ণমুণ্ডদহো রথকারদহো ছদ্দন্তদহো কুণালদহো মন্দাকিনিদহো সীহপ্পপাতদহোতি হিমৰতি সত্ত মহারহদা অগ্গিসূরিযসন্তাপেহি অসম্ফুট্ঠত্তা নিচ্চং সীতলা, তেসং অঞ্ঞতরো উদকরহদোৰ সীতো পরিনিব্বুতকিলেসপরিল়াহত্তা.
৪৭৩. সমোতি তুল্যো. সমেহীতি ৰিপস্সিআদীহি বুদ্ধেহি. তে হি পটিৰেধসমত্তা ‘‘সমা’’তি ৰুচ্চন্তি. নত্থি তেসং পটিৰেধেনাধিগন্তব্বেসু গুণেসু, পহাতব্বেসু ৰা দোসেসু ৰেমত্ততা, অদ্ধানআযুকুলপ্পমাণাভিনিক্খমনপধানবোধিরস্মীহি পন নেসং ৰেমত্ততা হোতি. তথা হি তে হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন চতূহি অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পসতসহস্সেন চ পারমিযো পূরেন্তি, উপরিমপরিচ্ছেদেন সোল়সহি অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পসতসহস্সেন চ. অযং নেসং অদ্ধানৰেমত্ততা. হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন চ ৰস্সসতাযুককালে উপ্পজ্জন্তি, উপরিমপরিচ্ছেদেন ৰস্সসতসহস্সাযুককালে. অযং নেসং আযুৰেমত্ততা. খত্তিযকুলে ৰা ব্রাহ্মণকুলে ৰা উপ্পজ্জন্তি. অযং কুলৰেমত্ততা. উচ্চা ৰা হোন্তি অট্ঠাসীতিহত্থপ্পমাণা, নীচা ৰা পন্নরসঅট্ঠারসহত্থপ্পমাণা. অযং পমাণৰেমত্ততা. হত্থিঅস্সরথসিৰিকাদীহি নিক্খমন্তি ৰেহাসেন ৰা. তথা হি ৰিপস্সিককুসন্ধা অস্সরথেন নিক্খমিংসু, সিখীকোণাগমনা হত্থিক্খন্ধেন, ৰেস্সভূ সিৰিকায, কস্সপো ৰেহাসেন, সক্যমুনি অস্সপিট্ঠিযা. অযং নেক্খম্মৰেমত্ততা. সত্তাহং ৰা পধানমনুযুঞ্জন্তি, অড্ঢমাসং, মাসং, দ্ৰেমাসং, তেমাসং, চতুমাসং, পঞ্চমাসং, ছমাসং, একৰস্সং দ্ৰিতিচতুপঞ্চছৰস্সানি ৰা. অযং পধানৰেমত্ততা. অস্সত্থো ৰা বোধিরুক্খো হোতি নিগ্রোধাদীনং ৰা অঞ্ঞতরো. অযং বোধিৰেমত্ততা. ব্যামাসীতিঅনন্তপভাযুত্তা হোন্তি. তত্থ ব্যামপ্পভা ৰা অসীতিপ্পভা ৰা সব্বেসং সমানা, অনন্তপ্পভা পন দূরম্পি গচ্ছতি আসন্নম্পি, একগাৰুতং দ্ৰিগাৰুতং যোজনং অনেকযোজনং চক্কৰাল়পরিযন্তম্পি, মঙ্গলস্স বুদ্ধস্স সরীরপ্পভা দসসহস্সচক্কৰাল়ং অগমাসি. এৰং সন্তেপি মনসা চিন্তাযত্তাৰ সব্ববুদ্ধানং, যো যত্তকমিচ্ছতি, তস্স তত্তকং গচ্ছতি. অযং রস্মিৰেমত্ততা. ইমা অট্ঠ ৰেমত্ততা ঠপেত্ৰা অৰসেসেসু পটিৰেধেনাধিগন্তব্বেসু গুণেসু, পহাতব্বেসু ৰা দোসেসু নত্থি নেসং ৰিসেসো, তস্মা ‘‘সমা’’তি ৰুচ্চন্তি. এৰমেতেহি সমো সমেহি.
ৰিসমেহি দূরেতি ন সমা ৰিসমা, পচ্চেকবুদ্ধাদযো অৰসেসসব্বসত্তা. তেহি ৰিসমেহি অসদিসতায দূরে. সকলজম্বুদীপং পূরেত্ৰা পল্লঙ্কেন পল্লঙ্কং সঙ্ঘট্টেত্ৰা নিসিন্না পচ্চেকবুদ্ধাপি হি গুণেহি একস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং, কো পন ৰাদো সাৰকাদীসু. তেনাহ – ‘‘ৰিসমেহি দূরে’’তি. তথাগতো হোতীতি উভযপদেহি দূরেতি যোজেতব্বং. অনন্তপঞ্ঞোতি অপরিমিতপঞ্ঞো. লোকিযমনুস্সানঞ্হি পঞ্ঞং উপনিধায অট্ঠমকস্স পঞ্ঞা অধিকা, তস্স পঞ্ঞং উপনিধায সোতাপন্নস্স. এৰং যাৰ অরহতো পঞ্ঞং উপনিধায পচ্চেকবুদ্ধস্স পঞ্ঞা অধিকা, পচ্চেকবুদ্ধস্স পঞ্ঞং পন উপনিধায তথাগতস্স পঞ্ঞা অধিকাতি ন ৰত্তব্বা, অনন্তা ইচ্চেৰ পন ৰত্তব্বা. তেনাহ – ‘‘অনন্তপঞ্ঞো’’তি. অনূপলিত্তোতি তণ্হাদিট্ঠিলেপেহি অলিত্তো. ইধ ৰা হুরং ৰাতি ইধলোকে ৰা পরলোকে ৰা. যোজনা পনেত্থ – সমো সমেহি ৰিসমেহি দূরে তথাগতো হোতি. কস্মা? যস্মা অনন্তপঞ্ঞো অনুপলিত্তো ইধ ৰা হুরং ৰা, তেন তথাগতো অরহতি পূরল়াসন্তি.
৪৭৪. যম্হি ন মাযাতি অযং পন গাথা অঞ্ঞা চ ঈদিসা মাযাদিদোসযুত্তেসু ব্রাহ্মণেসু দক্খিণেয্যসঞ্ঞাপহানত্থং ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ অমমোতি সত্তসঙ্খারেসু ‘‘ইদং মমা’’তি পহীনমমাযিতভাৰো.
৪৭৫. নিৰেসনন্তি তণ্হাদিট্ঠিনিৰেসনং. তেন হি মনো তীসু ভৰেসু নিৰিসতি, তেন তং ‘‘নিৰেসনং মনসো’’তি ৰুচ্চতি. তত্থেৰ ৰা নিৰিসতি তং হিত্ৰা গন্তুং অসমত্থতায. তেনপি ‘‘নিৰেসন’’ন্তি ৰুচ্চতি. পরিগ্গহাতি তণ্হাদিট্ঠিযো এৰ, তাহি পরিগ্গহিতধম্মা ৰা. কেচীতি অপ্পমত্তকাপি. অনুপাদিযানোতি তেসং নিৰেসনপরিগ্গহানং অভাৰা কঞ্চি ধম্মং অনুপাদিযমানো.
৪৭৬. সমাহিতো মগ্গসমাধিনা. উদতারীতি উত্তিণ্ণো. ধম্মং চঞ্ঞাসীতি সব্বঞ্চ ঞেয্যধম্মং অঞ্ঞাসি. পরমায দিট্ঠিযাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন.
৪৭৭. ভৰাসৰাতি ভৰতণ্হাঝাননিকন্তিসস্সতদিট্ঠিসহগতা রাগা. ৰচীতি ৰাচা. খরাতি কক্খল়া ফরুসা. ৰিধূপিতাতি দড্ঢা. অত্থগতাতি অত্থঙ্গতা. ন সন্তীতি ৰিধূপিতত্তা অত্থঙ্গতত্তা চ. উভযেহি পন উভযং যোজেতব্বং সব্বধীতি সব্বেসু খন্ধাযতনাদীসু.
৪৭৮. মানসত্তেসূতি মানেন লগ্গেসু. দুক্খং পরিঞ্ঞাযাতি ৰট্টদুক্খং তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানিত্ৰা. সখেত্তৰত্থুন্তি সহেতুপচ্চযং, সদ্ধিং কম্মকিলেসেহীতি ৰুত্তং হোতি.
৪৭৯. আসং অনিস্সাযাতি তণ্হং অনল্লীযিত্ৰা. ৰিৰেকদস্সীতি নিব্বানদস্সী. পরৰেদিযন্তি পরেহি ঞাপেতব্বং. দিট্ঠিমুপাতিৰত্তোতি দ্ৰাসট্ঠিভেদম্পি মিচ্ছাদিট্ঠিং অতিক্কন্তো. আরম্মণাতি পচ্চযা, পুনব্ভৰকারণানীতি ৰুত্তং হোতি.
৪৮০. পরোপরাতি ৰরাৰরা সুন্দরাসুন্দরা. পরা ৰা বাহিরা, অপরা অজ্ঝত্তিকা. সমেচ্চাতি ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা. ধম্মাতি খন্ধাযতনাদযো ধম্মা. উপাদানখযে ৰিমুত্তোতি নিব্বানে নিব্বানারম্মণতো ৰিমুত্তো, নিব্বানারম্মণৰিমুত্তিলাভীতি অত্থো.
৪৮১. সংযোজনংজাতিখযন্তদস্সীতি সংযোজনক্খযন্তদস্সী জাতিক্খযন্তদস্সী চ. সংযোজনক্খযন্তেন চেত্থ সউপাদিসেসা নিব্বানধাতু, জাতিক্খযন্তেন অনুপাদিসেসা ৰুত্তা. খযন্তোতি হি অচ্চন্তখযস্স সমুচ্ছেদপ্পহানস্সেতং অধিৰচনং. অনুনাসিকলোপো চেত্থ ‘‘ৰিৰেকজং পীতিসুখ’’ন্তিআদীসু ৰিয ন কতো. যোপানুদীতি যো অপনুদি. রাগপথন্তি রাগারম্মণং, রাগমেৰ ৰা. রাগোপি হি দুগ্গতীনং পথত্তা ‘‘রাগপথো’’তি ৰুচ্চতি কম্মপথো ৰিয. সুদ্ধো নিদোসো ৰিমলো অকাচোতি পরিসুদ্ধকাযসমাচারাদিতায সুদ্ধো. যেহি ‘‘রাগদোসা অযং পজা, দোসদোসা, মোহদোসা’’তি ৰুচ্চতি. তেসং অভাৰা নিদোসো. অট্ঠপুরিসমলৰিগমা ৰিমলো, উপক্কিলেসাভাৰতো অকাচো. উপক্কিলিট্ঠো হি উপক্কিলেসেন ‘‘সকাচো’’তি ৰুচ্চতি. সুদ্ধো ৰা যস্মা নিদ্দোসো, নিদ্দোসতায ৰিমলো, বাহিরমলাভাৰেন ৰিমলত্তা অকাচো. সমলো হি ‘‘সকাচো’’তি ৰুচ্চতি. ৰিমলত্তা ৰা আগুং ন করোতি, তেন অকাচো. আগুকিরিযা হি উপঘাতকরণতো ‘‘কাচো’’তি ৰুচ্চতি.
৪৮২. অত্তনো অত্তানং নানুপস্সতীতি ঞাণসম্পযুত্তেন চিত্তেন ৰিপস্সন্তো অত্তনো খন্ধেসু অঞ্ঞং অত্তানং নাম ন পস্সতি, খন্ধমত্তমেৰ পস্সতি. যা চাযং ‘‘অত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামী’’তি তস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, তস্সা অভাৰা অত্তনো অত্তানং নানুপস্সতি, অঞ্ঞদত্থু পঞ্ঞায খন্ধে পস্সতি. মগ্গসমাধিনা সমাহিতো, কাযৰঙ্কাদীনং অভাৰা উজ্জুগতো, লোকধম্মেহি অকম্পনীযতো ঠিতত্তো, তণ্হাসঙ্খাতায এজায পঞ্চন্নং চেতোখিলানঞ্চ অট্ঠট্ঠানায কঙ্খায চ অভাৰা অনেজো অখিলো অকঙ্খো.
৪৮৩. মোহন্তরাতি মোহকারণা মোহপচ্চযা, সব্বকিলেসানমেতং অধিৰচনং. সব্বেসু ধম্মেসু চ ঞাণদস্সীতি সচ্ছিকতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণো. তঞ্হি সব্বেসু ধম্মেসু ঞাণং, তঞ্চ ভগৰা পস্সি, ‘‘অধিগতং মে’’তি সচ্ছিকত্ৰা ৰিহাসি. তেন ৰুচ্চতি ‘‘সব্বেসু ধম্মেসু চ ঞাণদস্সী’’তি. সম্বোধিন্তি অরহত্তং. অনুত্তরন্তি পচ্চেকবুদ্ধসাৰকেহি অসাধারণং. সিৰন্তি খেমং নিরুপদ্দৰং সস্সিরিকং ৰা. যক্খস্সাতি পুরিসস্স. সুদ্ধীতি ৰোদানতা. এত্থ হি মোহন্তরাভাৰেন সব্বদোসাভাৰো, তেন সংসারকারণসমুচ্ছেদো অন্তিমসরীরধারিতা, ঞাণদস্সিতায সব্বগুণসম্ভৰো. তেন অনুত্তরা সম্বোধিপত্তি, ইতো পরঞ্চ পহাতব্বমধিগন্তব্বং ৰা নত্থি. তেনাহ – ‘‘এত্তাৰতা যক্খস্স সুদ্ধী’’তি.
৪৮৪. এৰং ৰুত্তে ব্রাহ্মণো ভিয্যোসোমত্তায ভগৰতি পসন্নো পসন্নাকারং করোন্তো আহ ‘‘হুতঞ্চ ময্হ’’ন্তি. তস্সত্থো – যমহং ইতো পুব্বে ব্রহ্মানং আরব্ভ অগ্গিম্হি অজুহং, তং মে হুতং সচ্চং ৰা হোতি, অলিকং ৰাতি ন জানামি. অজ্জ পন ইদং হুতঞ্চ ময্হং হুতমত্থু সচ্চং, সচ্চহুতমেৰ অত্থূতি যাচন্তো ভণতি. যং তাদিসং ৰেদগুনং অলত্থং, যস্মা ইধেৰ ঠিতো ভৰন্তরূপং ৰেদগুং অলত্থং. ব্রহ্মা হি সক্খি, পচ্চক্খমেৰ হি ত্ৰং ব্রহ্মা, যতো পটিগ্গণ্হাতু মে ভগৰা, পটিগ্গহেত্ৰা চ ভুঞ্জতু মে ভগৰা পূরল়াসন্তি তং হব্যসেসং উপনামেন্তো আহ.
৪৮৭. অথ ভগৰা কসিভারদ্ৰাজসুত্তে ৰুত্তনযেন গাথাদ্ৰযমভাসি. ততো ব্রাহ্মণো ‘‘অযং অত্তনা ন ইচ্ছতি, কম্পি চঞ্ঞং সন্ধায ‘কেৰলিনং মহেসিং খীণাসৰং কুক্কুচ্চৰূপসন্তং অন্নেন পানেন উপট্ঠহস্সূ’তি ভণতী’’তি এৰং গাথায অত্থং অসল্লক্খেত্ৰা তং ঞাতুকামো আহ ‘‘সাধাহং ভগৰা’’তি. তত্থ সাধূতি আযাচনত্থে নিপাতো. তথাতি যেন ত্ৰমাহ, তেন পকারেন. ৰিজঞ্ঞন্তি জানেয্যং. যন্তি যং দক্খিণেয্যং যঞ্ঞকালে পরিযেসমানো উপট্ঠহেয্যন্তি পাঠসেসো. পপ্পুয্যাতি পত্ৰা. তৰ সাসনন্তি তৰ ওৰাদং. ইদং ৰুত্তং হোতি. সাধাহং ভগৰা তৰ ওৰাদং আগম্ম তথা ৰিজঞ্ঞং আরোচেহি মে তং কেৰলিনন্তি অধিপ্পাযো. যো দক্খিণং ভুঞ্জেয্য মাদিসস্স, যং চাহং যঞ্ঞকালে পরিযেসমানো উপট্ঠহেয্যং, তথারূপং মে দক্খিণেয্যং দস্সেহি, সচে ত্ৰং ন ভুঞ্জসীতি.
৪৮৮-৯০. অথস্স ভগৰা পাকটেন নযেন তথারূপং দক্খিণেয্যং দস্সেন্তো ‘‘সারম্ভা যস্সা’’তি গাথাত্তযমাহ. তত্থ সীমন্তানং ৰিনেতারন্তি সীমাতি মরিযাদা সাধুজনৰুত্তি, তস্সা অন্তা পরিযোসানা অপরভাগাতি কত্ৰা সীমন্তা ৰুচ্চন্তি কিলেসা, তেসং ৰিনেতারন্তি অত্থো. সীমন্তাতি বুদ্ধৰেনেয্যা সেক্খা চ পুথুজ্জনা চ, তেসং ৰিনেতারন্তিপি একে. জাতিমরণকোৰিদন্তি ‘‘এৰং জাতি এৰং মরণ’’ন্তি এত্থ কুসলং. মোনেয্যসম্পন্নন্তি পঞ্ঞাসম্পন্নং, কাযমোনেয্যাদিসম্পন্নং ৰা. ভকুটিং ৰিনযিত্ৰানাতি যং একচ্চে দুব্বুদ্ধিনো যাচকং দিস্ৰা ভকুটিং করোন্তি, তং ৰিনযিত্ৰা, পসন্নমুখা হুত্ৰাতি অত্থো. পঞ্জলিকাতি পগ্গহিতঅঞ্জলিনো হুত্ৰা.
৪৯১. অথ ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং থোমযমানো ‘‘বুদ্ধো ভৰ’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ আযাগোতি আযজিতব্বো, ততো ততো আগম্ম ৰা যজিতব্বমেত্থাতিপি আযাগো, দেয্যধম্মানং অধিট্ঠানভূতোতি ৰুত্তং হোতি. সেসমেত্থ ইতো পুরিমগাথাসু চ যং ন ৰণ্ণিতং, তং সক্কা অৰণ্ণিতম্পি জানিতুন্তি উত্তানত্থত্তাযেৰ ন ৰণ্ণিতং. ইতো পরং পন কসিভারদ্ৰাজসুত্তে ৰুত্তনযমেৰাতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পূরল়াসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মাঘসুত্তৰণ্ণনা
এৰং মে সুতন্তি মাঘসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অযমেৰ যাস্স নিদানে ৰুত্তা. অযঞ্হি মাঘো মাণৰো দাযকো অহোসি দানপতি. তস্সেতদহোসি – ‘‘সম্পত্তকপণদ্ধিকাদীনং দানং দিন্নং মহপ্ফলং হোতি, উদাহু নোতি সমণং গোতমং এতমত্থং পুচ্ছিস্সামি, সমণো কির গোতমো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং জানাতী’’তি. সো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি. ভগৰা চস্স পুচ্ছানুরূপং ব্যাকাসি. তযিদং সঙ্গীতিকারানং ব্রাহ্মণস্স ভগৰতোতি তিণ্ণম্পি ৰচনং সমোধানেত্ৰা ‘‘মাঘসুত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি.
তত্থ রাজগহেতি এৰংনামকে নগরে. তঞ্হি মন্ধাতুমহাগোৰিন্দাদীহি পরিগ্গহিতত্তা ‘‘রাজগহ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অঞ্ঞেপেত্থ পকারে ৰণ্ণযন্তি. কিং তেহি, নামমেতং তস্স নগরস্স? তং পনেতং বুদ্ধকালে চ চক্কৰত্তিকালে চ নগরং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপরিগ্গহিতং, তেসং ৰসন্তৰনং হুত্ৰা তিট্ঠতি. এৰং গোচরগামং দস্সেত্ৰা নিৰাসট্ঠানমাহ – ‘‘গিজ্ঝকূটে পব্বতে’’তি. সো চ গিজ্ঝা তস্স কূটেসু ৰসিংসু, গিজ্ঝসদিসানি ৰাস্স কূটানি, তস্মা ‘‘গিজ্ঝকূটো’’তি ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বো.
অথ খো…পে… অৰোচাতি এত্থ মাঘোতি তস্স ব্রাহ্মণস্স নামং. মাণৰোতি অন্তেৰাসিৰাসং অনতীতভাৰেন ৰুচ্চতি, জাতিযা পন মহল্লকো. ‘‘পুব্বাচিণ্ণৰসেনা’’তি একে পিঙ্গিযো মাণৰো ৰিয. সো হি ৰীসৰস্সসতিকোপি পুব্বাচিণ্ণৰসেন ‘‘পিঙ্গিযো মাণৰো’’ ত্ৰেৰ সঙ্খং অগমাসি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
অহঞ্হি, ভো গোতম…পে… পসৰামীতি এত্থ দাযকো দানপতীতি দাযকো চেৰ দানপতি চ. যো হি অঞ্ঞস্স সন্তকং তেনাণত্তো দেতি, সোপি দাযকো হোতি, তস্মিং পন দানে ইস্সরিযাভাৰতো ন দানপতি. অযং পন অত্তনো সন্তকংযেৰ দেতি. তেনাহ – ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, দাযকো দানপতী’’তি. অযমেৰ হি এত্থ অত্থো, অঞ্ঞত্র পন অন্তরন্তরা মচ্ছেরেন অভিভুয্যমানো দাযকো অনভিভূতো দানপতীতিআদিনাপি নযেন ৰত্তুং ৰট্টতি. ৰদঞ্ঞূতি যাচকানং ৰচনং জানামি ৰুত্তমত্তেযেৰ ‘‘অযমিদমরহতি অযমিদ’’ন্তি পুরিসৰিসেসাৰধারণেন বহূপকারভাৰগহণেন ৰা. যাচযোগোতি যাচিতুং যুত্তো. যো হি যাচকে দিস্ৰাৰ ভকুটিং কত্ৰা ফরুসৰচনাদীনি ভণতি, সো ন যাচযোগো হোতি. অহং পন ন তাদিসোতি দীপেতি. ধম্মেনাতি অদিন্নাদাননিকতিৰঞ্চনাদীনি ৰজ্জেত্ৰা ভিক্খাচরিযায, যাচনাযাতি অত্থো. যাচনা হি ব্রাহ্মণানং ভোগপরিযেসনে ধম্মো, যাচমানানঞ্চ নেসং পরেহি অনুগ্গহকামেহি দিন্না ভোগা ধম্মলদ্ধা নাম ধম্মাধিগতা চ হোন্তি, সো চ তথা পরিযেসিত্ৰা লভি. তেনাহ – ‘‘ধম্মেন ভোগে পরিযেসামি…পে… ধম্মাধিগতেহী’’তি. ভিয্যোপি দদামীতি ততো উত্তরিপি দদামি, পমাণং নত্থি, এত্থ লদ্ধভোগপ্পমাণেন দদামীতি দস্সেতি.
তগ্ঘাতি একংসৰচনে নিপাতো. একংসেনেৰ হি সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকেহি পসত্থং দানং অন্তমসো তিরচ্ছানগতানম্পি দীযমানং. ৰুত্তঞ্চেতং ‘‘সব্বত্থ ৰণ্ণিতং দানং, ন দানং গরহিতং ক্ৰচী’’তি. তস্মা ভগৰাপি একংসেনেৰ তং পসংসন্তো আহ – ‘‘তগ্ঘ ত্ৰং মাণৰ…পে… পসৰসী’’তি. সেসং উত্তানত্থমেৰ. এৰং ভগৰতা ‘‘বহুং সো পুঞ্ঞং পসৰতী’’তি ৰুত্তেপি দক্খিণেয্যতো দক্খিণাৰিসুদ্ধিং সোতুকামো ব্রাহ্মণো উত্তরি ভগৰন্তং পুচ্ছি. তেনাহু সঙ্গীতিকারা – ‘‘অথ খো মাঘো মাণৰো ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসী’’তি. তং অত্থতো ৰুত্তনযমেৰ.
৪৯২. পুচ্ছামহন্তিআদিগাথাসু পন ৰদঞ্ঞুন্তি ৰচনৰিদুং, সব্বাকারেন সত্তানং ৰুত্তৰচনাধিপ্পাযঞ্ঞুন্তি ৰুত্তং হোতি. সুজ্ঝেতি দক্খিণেয্যৰসেন সুদ্ধং মহপ্ফলং ভৰেয্য. যোজনা পনেত্থ – যো যাচযোগো দানপতি গহট্ঠো পুঞ্ঞত্থিকো হুত্ৰা পরেসং অন্নপানং দদং যজতি, ন অগ্গিম্হি আহুতিমত্তং পক্খিপন্তো, তঞ্চ খো পুঞ্ঞপেক্খোৰ ন পচ্চুপকারকল্যাণকিত্তিসদ্দাদিঅপেক্খো, তস্স এৰরূপস্স যজমানস্স হুতং কথং সুজ্ঝেয্যাতি?
৪৯৩. আরাধযে দক্খিণেয্যেভি তাদীতি তাদিসো যাচযোগো দক্খিণেয্যেহি আরাধযে সম্পাদযে সোধযে, মহপ্ফলং তং হুতং করেয্য, ন অঞ্ঞথাতি অত্থো. ইমিনাস্স ‘‘কথং হুতং যজমানস্স সুজ্ঝে’’ ইচ্চেতং ব্যাকতং হোতি.
৪৯৪. অক্খাহি মে ভগৰা দক্খিণেয্যেতি এত্থ যো যাচযোগো দদং পরেসং যজতি, তস্স মে ভগৰা দক্খিণেয্যে অক্খাহীতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা.
৪৯৫. অথস্স ভগৰা নানপ্পকারেহি নযেহি দক্খিণেয্যে পকাসেন্তো ‘‘যে ৰে অসত্তা’’তিআদিকা গাথাযো অভাসি. তত্থ অসত্তাতি রাগাদিসঙ্গৰসেন অলগ্গা. কেৰলিনোতি পরিনিট্ঠিতকিচ্চা. যতত্তাতি গুত্তচিত্তা.
৪৯৬-৭. দন্তা অনুত্তরেন দমথেন, ৰিমুত্তা পঞ্ঞাচেতোৰিমুত্তীহি, অনীঘা আযতিং ৰট্টদুক্খাভাৰেন, নিরাসা সম্পতি কিলেসাভাৰেন. ইমিস্সা পন গাথায দুতিযগাথা ভাৰনানুভাৰপ্পকাসননযেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘ভাৰনানুযোগমনুযুত্তস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ৰিহরতো কিঞ্চাপি ন এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য ‘অহো ৰত মে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চেয্যা’তি (অ. নি. ৭.৭১), অথ খ্ৰাস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতী’’তি ইদং চেত্থ সুত্তং সাধকং.
৪৯৮-৫০২. রাগঞ্চ…পে… যেসু ন মাযা…পে… ন তণ্হাসু উপাতিপন্নাতি কামতণ্হাদীসু নাধিমুত্তা. ৰিতরেয্যাতি ৰিতরিত্ৰা. তণ্হাতি রূপতণ্হাদিছব্বিধা. ভৰাভৰাযাতি সস্সতায ৰা উচ্ছেদায ৰা. অথ ৰা ভৰস্স অভৰায ভৰাভৰায, পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি. ইধ ৰা হুরং ৰাতি ইদং পন ‘‘কুহিঞ্চি লোকে’’তি ইমস্স ৰিত্থারৰচনং.
৫০৪. যে ৰীতরাগা…পে… সমিতাৰিনোতি সমিতৰন্তো, কিলেসৰূপসমকারিনোতি অত্থো. সমিতাৰিতত্তা চ ৰীতরাগা অকোপা. ইধ ৰিপ্পহাযাতি ইধলোকে ৰত্তমানে খন্ধে ৰিহায, ততো পরং যেসং গমনং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. ইতো পরং ‘‘যে কামে হিত্ৰা অগহা চরন্তি, সুসঞ্ঞতত্তা তসরংৰ উজ্জু’’ন্তি ইমম্পি গাথং কেচি পঠন্তি.
৫০৬-৮. জহিত্ৰাতি হিত্ৰা. ‘‘জহিত্ৰানা’’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো. অত্তদীপাতি অত্তনো গুণে এৰ অত্তনো দীপং কত্ৰা ৰিচরন্তা খীণাসৰা ৰুচ্চন্তি. যে হেত্থাতি হকারো নিপাতো পদপূরণমত্তে. অযং পনত্থো – যে এত্থ খন্ধাযতনাদিসন্তানে যথা ইদং খন্ধাযতনাদি তথা জানন্তি, যংসভাৰং তংসভাৰংযেৰ সঞ্জানন্তি অনিচ্চাদিৰসেন জানন্তা. অযমন্তিমা নত্থি পুনব্ভৰোতি অযং নো অন্তিমা জাতি, ইদানি নত্থি পুনব্ভৰোতি এৰঞ্চ যে জানন্তীতি.
৫০৯. যো ৰেদগূতি ইদানি অত্তানং সন্ধায ভগৰা ইমং গাথমাহ. তত্থ সতিমাতি ছসততৰিহারসতিযা সমন্নাগতো. সম্বোধিপত্তোতি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো. সরণং বহূনন্তি বহূনং দেৰমনুস্সানং ভযৰিহিংসনেন সরণভূতো.
৫১০. এৰং দক্খিণেয্যে সুত্ৰা অত্তমনো ব্রাহ্মণো আহ – ‘‘অদ্ধা অমোঘা’’তি. তত্থ ত্ৰঞ্হেত্থ জানাসি যথা তথা ইদন্তি ত্ৰঞ্হি এত্থ লোকে ইদং সব্বম্পি ঞেয্যং যথা তথা জানাসি যাথাৰতো জানাসি, যাদিসং তং তাদিসমেৰ জানাসীতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মোতি তথা হি তে এসা ধম্মধাতু সুপ্পটিৰিদ্ধা, যস্সা সুপ্পটিৰিদ্ধতা যং যং ইচ্ছসি, তং তং জানাসীতি অধিপ্পাযো.
৫১১. এৰং সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং পসংসিত্ৰা দক্খিণেয্যসম্পদায যঞ্ঞসম্পদং ঞত্ৰা দাযকসম্পদাযপি তং ছল়ঙ্গপরিপূরং যঞ্ঞসম্পদং সোতুকামো ‘‘যো যাচযোগো’’তি উত্তরিপঞ্হং পুচ্ছি. তত্রাযং যোজনা – যো যাচযোগো দদং পরেসং যজতি, তস্স অক্খাহি মে ভগৰা যঞ্ঞসম্পদন্তি.
৫১২. অথস্স ভগৰা দ্ৰীহি গাথাহি অক্খাসি. তত্থাযং অত্থযোজনা – যজস্সু মাঘ, যজমানো চ সব্বত্থ ৰিপ্পসাদেহি চিত্তং, তীসুপি কালেসু চিত্তং পসাদেহি. এৰং তে যাযং –
‘‘পুব্বেৰ দানা সুমনো, দদং চিত্তং পসাদযে;
দত্ৰা অত্তমনো হোতি, এসা যঞ্ঞস্স সম্পদা’’তি. (অ. নি. ৬.৩৭; পে. ৰ. ৩০৫) –
যঞ্ঞসম্পদা ৰুত্তা, তায সম্পন্নো যঞ্ঞো ভৰিস্সতি. তত্থ সিযা ‘‘কথং চিত্তং পসাদেতব্ব’’ন্তি? দোসপ্পহানেন. কথং দোসপ্পহানং হোতি? যঞ্ঞারম্মণতায. অযঞ্হি আরম্মণং যজমানস্স যঞ্ঞো এত্থ পতিট্ঠায জহাতি দোসং, অযঞ্হি সত্তেসু মেত্তাপুব্বঙ্গমেন সম্মাদিট্ঠিপদীপৰিহতমোহন্ধকারেন চিত্তেন যজমানস্স দেয্যধম্মসঙ্খাতো যঞ্ঞো আরম্মণং হোতি, সো এত্থ যঞ্ঞে আরম্মণৰসেন পৰত্তিযা পতিট্ঠায দেয্যধম্মপচ্চযং লোভং, পটিগ্গাহকপচ্চযং কোধং, তদুভযনিদানং মোহন্তি এৰং তিৰিধম্পি জহাতি দোসং. সো এৰং ভোগেসু ৰীতরাগো, সত্তেসু চ পৰিনেয্য দোসং তপ্পহানেনেৰ পহীনপঞ্চনীৰরণো অনুক্কমেন উপচারপ্পনাভেদং অপরিমাণসত্তফরণেন একসত্তে ৰা অনৰসেসফরণেন অপ্পমাণং মেত্তং চিত্তং ভাৰেন্তো পুন ভাৰনাৰেপুল্লত্থং, রত্তিন্দিৰং সততং সব্বইরিযাপথেসু অপ্পমত্তো হুত্ৰা তমেৰ মেত্তজ্ঝানসঙ্খাতং সব্বা দিসা ফরতে অপ্পমঞ্ঞন্তি.
৫১৪. অথ ব্রাহ্মণো তং মেত্তং ‘‘ব্রহ্মলোকমগ্গো অয’’ন্তি অজানন্তো কেৰলং অত্তনো ৰিসযাতীতং মেত্তাভাৰনং সুত্ৰা সুট্ঠুতরং সঞ্জাতসব্বঞ্ঞুসম্ভাৰনো ভগৰতি অত্তনা ব্রহ্মলোকাধিমুত্তত্তা ব্রহ্মলোকূপপত্তিমেৰ চ সুদ্ধিং মুত্তিঞ্চ মঞ্ঞমানো ব্রহ্মলোকমগ্গং পুচ্ছন্তো ‘‘কো সুজ্ঝতী’’তি গাথমাহ. তত্র চ ব্রহ্মলোকগামিং পুঞ্ঞং করোন্তং সন্ধাযাহ – ‘‘কো সুজ্ঝতি মুচ্চতী’’তি, অকরোন্তং সন্ধায ‘‘বজ্ঝতী চা’’তি. কেনত্তনাতি কেন কারণেন. সক্খি ব্রহ্মজ্জদিট্ঠোতি ব্রহ্মা অজ্জ সক্খি দিট্ঠো. সচ্চন্তি ভগৰতো ব্রহ্মসমত্তং আরব্ভ অচ্চাদরেন সপথং করোতি. কথং উপপজ্জতীতি অচ্চাদরেনেৰ পুনপি পুচ্ছতি. জুতিমাতি ভগৰন্তং আলপতি.
তত্থ যস্মা যো ভিক্খু মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তমেৰ পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সন্তো অরহত্তং পাপুণাতি, সো সুজ্ঝতি মুচ্চতি চ, তথারূপো চ ব্রহ্মলোকং ন গচ্ছতি. যো পন মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘সন্তা এসা সমাপত্তী’’তিআদিনা নযেন তং অস্সাদেতি, সো বজ্ঝতি. অপরিহীনজ্ঝানো চ তেনেৰ ঝানেন ব্রহ্মলোকং গচ্ছতি, তস্মা ভগৰা যো সুজ্ঝতি মুচ্চতি চ, তস্স ব্রহ্মলোকগমনং অননুজানন্তো অনামসিত্ৰাৰ তং পুগ্গলং যো বজ্ঝতি. তস্স তেন ঝানেন ব্রহ্মলোকগমনং দস্সেন্তো ব্রাহ্মণস্স সপ্পাযেন নযেন ‘‘যো যজতী’’তি ইমং গাথমাহ.
৫১৫. তত্থ তিৰিধন্তি তিকালপ্পসাদং সন্ধাযাহ. তেন দাযকতো অঙ্গত্তযং দস্সেতি. আরাধযে দক্খিণেয্যেভি তাদীতি তঞ্চ সো তাদিসো তিৰিধসম্পত্তিসাধকো পুগ্গলো তিৰিধং যঞ্ঞসম্পদং দক্খিণেয্যেহি খীণাসৰেহি সাধেয্য সম্পাদেয্য. ইমিনা পটিগ্গাহকতো অঙ্গত্তযং দস্সেতি. এৰং যজিত্ৰা সম্মা যাচযোগোতি এৰং মেত্তজ্ঝানপদট্ঠানভাৰেন ছল়ঙ্গসমন্নাগতং যঞ্ঞং সম্মা যজিত্ৰা সো যাচযোগো তেন ছল়ঙ্গযঞ্ঞূপনিস্সযেন মেত্তজ্ঝানেন উপপজ্জতি ব্রহ্মলোকন্তি ব্রূমীতি ব্রাহ্মণং সমুস্সাহেন্তো দেসনং সমাপেসি. সেসং সব্বগাথাসু উত্তানত্থমেৰ. ইতো পরঞ্চ পুব্বে ৰুত্তনযমেৰাতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মাঘসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সভিযসুত্তৰণ্ণনা
এৰং মে সুতন্তি সভিযসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অযমেৰ যাস্স নিদানে ৰুত্তা. অত্থৰণ্ণনাক্কমেপি চস্স পুব্বসদিসং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. যং পন অপুব্বং, তং উত্তানত্থানি পদানি পরিহরন্তা ৰণ্ণযিস্সাম. ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপেতি ৰেল়ুৰনন্তি তস্স উয্যানস্স নামং. তং কির ৰেল়ূহি চ পরিক্খিত্তং অহোসি অট্ঠারসহত্থেন চ পাকারেন, গোপুরদ্ৰারট্টালকযুত্তং নীলোভাসং মনোরমং, তেন ‘‘ৰেল়ুৰন’’ন্তি ৰুচ্চতি. কলন্দকানঞ্চেত্থ নিৰাপং অদংসু, তেন ‘‘কলন্দকনিৰাপো’’তি ৰুচ্চতি. কলন্দকা নাম কাল়কা ৰুচ্চন্তি. পুব্বে কির অঞ্ঞতরো রাজা তত্থ উয্যানকীল়নত্থং আগতো সুরামদেন মত্তো দিৰাসেয্যং সুপি. পরিজনোপিস্স ‘‘সুত্তো রাজা’’তি পুপ্ফফলাদীহি পলোভিযমানো ইতো চিতো চ পক্কামি. অথ সুরাগন্ধেন অঞ্ঞতরস্মা সুসিররুক্খা কণ্হসপ্পো নিক্খমিত্ৰা রঞ্ঞো অভিমুখো আগচ্ছতি. তং দিস্ৰা রুক্খদেৰতা ‘‘রঞ্ঞো জীৰিতং দস্সামী’’তি কাল়কৰেসেন আগন্ত্ৰা কণ্ণমূলে সদ্দমকাসি. রাজা পটিবুজ্ঝি, কণ্হসপ্পো নিৰত্তো. সো তং দিস্ৰা ‘‘ইমায মম কাল়কায জীৰিতং দিন্ন’’ন্তি কাল়কানং তত্থ নিৰাপং পট্ঠপেসি, অভযঘোসনঞ্চ ঘোসাপেসি. তস্মা তং ততো পভুতি ‘‘কলন্দকনিৰাপো’’তি সঙ্খং গতং.
সভিযস্স পরিব্বাজকস্সাতি সভিযোতি তস্স নামং, পরিব্বাজকোতি বাহির পব্বজ্জং উপাদায ৰুচ্চতি. পুরাণসালোহিতায দেৰতাযাতি ন মাতা ন পিতা, অপিচ খো পনস্স মাতা ৰিয পিতা ৰিয চ হিতজ্ঝাসযত্তা সো দেৰপুত্তো ‘‘পুরাণসালোহিতা দেৰতা’’তি ৰুত্তো. পরিনিব্বুতে কির কস্সপে ভগৰতি পতিট্ঠিতে সুৰণ্ণচেতিযে তযো কুলপুত্তা সম্মুখসাৰকানং সন্তিকে পব্বজিত্ৰা চরিযানুরূপানি কম্মট্ঠানানি গহেত্ৰা পচ্চন্তজনপদং গন্ত্ৰা অরঞ্ঞাযতনে সমণধম্মং করোন্তি, অন্তরন্তরা চ চেতিযৰন্দনত্থায ধম্মস্সৰনত্থায চ নগরং গচ্ছন্তি. অপরেন চ সমযেন তাৰতকম্পি অরঞ্ঞে ৰিপ্পৰাসং অরোচযমানা তত্থেৰ অপ্পমত্তা ৰিহরিংসু, এৰং ৰিহরন্তাপি ন চ কিঞ্চি ৰিসেসং অধিগমিংসু. ততো নেসং অহোসি – ‘‘মযং পিণ্ডায গচ্ছন্তা জীৰিতে সাপেক্খা হোম, জীৰিতে সাপেক্খেন চ ন সক্কা লোকুত্তরধম্মো অধিগন্তুং, পুথুজ্জনকালকিরিযাপি দুক্খা, হন্দ মযং নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা পব্বতং অভিরুয্হ কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খা সমণধম্মং করোমা’’তি. তে তথা অকংসু.
অথ নেসং মহাথেরো উপনিস্সযসম্পন্নত্তা তদহেৰ ছল়ভিঞ্ঞাপরিৰারং অরহত্তং সচ্ছাকাসি. সো ইদ্ধিযা হিমৰন্তং গন্ত্ৰা অনোতত্তে মুখং ধোৰিত্ৰা উত্তরকুরূসু পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চো পুন অঞ্ঞম্পি পদেসং গন্ত্ৰা পত্তং পূরেত্ৰা অনোতত্তউদকঞ্চ নাগলতাদন্তপোণঞ্চ গহেত্ৰা তেসং সন্তিকং আগন্ত্ৰা আহ – ‘‘পস্সথাৰুসো মমানুভাৰং, অযং উত্তরকুরুতো পিণ্ডপাতো, ইদং হিমৰন্ততো উদকদন্তপোণং আভতং, ইমং ভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করোথ, এৰাহং তুম্হে সদা উপট্ঠহিস্সামী’’তি. তে তং সুত্ৰা আহংসু – ‘‘তুম্হে, ভন্তে, কতকিচ্চা, তুম্হেহি সহ সল্লাপমত্তম্পি অম্হাকং পপঞ্চো, মা দানি তুম্হে পুন অম্হাকং সন্তিকং আগমিত্থা’’তি. সো কেনচি পরিযাযেন তে সম্পটিচ্ছাপেতুং অসক্কোন্তো পক্কামি.
ততো তেসং একো দ্ৰীহতীহচ্চযেন পঞ্চাভিঞ্ঞো অনাগামী অহোসি. সোপি তথেৰ অকাসি, ইতরেন চ পটিক্খিত্তো তথেৰ অগমাসি. সো তং পটিক্খিপিত্ৰা ৰাযমন্তো পব্বতং আরুহনদিৰসতো সত্তমে দিৰসে কিঞ্চি ৰিসেসং অনধিগন্ত্ৰাৰ কালকতো দেৰলোকে নিব্বত্তি. খীণাসৰত্থেরোপি তং দিৰসমেৰ পরিনিব্বাযি, অনাগামী সুদ্ধাৰাসেসু উপ্পজ্জি. দেৰপুত্তো ছসু কামাৰচরদেৰলোকেসু অনুলোমপটিলোমেন দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা অম্হাকং ভগৰতো কালে দেৰলোকা চৰিত্ৰা অঞ্ঞতরিস্সা পরিব্বাজিকায কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. সা কির অঞ্ঞতরস্স খত্তিযস্স ধীতা, তং মাতাপিতরো ‘‘অম্হাকং ধীতা সমযন্তরং জানাতূ’’তি একস্স পরিব্বাজকস্স নিয্যাতেসুং. তস্সেকো অন্তেৰাসিকো পরিব্বাজকো তায সদ্ধিং ৰিপ্পটিপজ্জি. সা তেন গব্ভং গণ্হি. তং গব্ভিনিং দিস্ৰা পরিব্বাজিকা নিক্কড্ঢিংসু. সা অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তী অন্তরামগ্গে সভাযং ৰিজাযি, তেনস্স ‘‘সভিযো’’ত্ৰেৰ নামং অকাসি. সোপি সভিযো ৰড্ঢিত্ৰা পরিব্বাজকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা নানাসত্থানি উগ্গহেত্ৰা মহাৰাদী হুত্ৰা ৰাদক্খিত্ততায সকলজম্বুদীপে ৰিচরন্তো অত্তনো সদিসং ৰাদিং অদিস্ৰা নগরদ্ৰারে অস্সমং কারাপেত্ৰা খত্তিযকুমারাদযো সিপ্পং সিক্খাপেন্তো তত্থ ৰসতি.
অথ ভগৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো অনুপুব্বেন রাজগহং আগন্ত্ৰা ৰেল়ুৰনে ৰিহরতি কলন্দকনিৰাপে. সভিযো পন বুদ্ধুপ্পাদং ন জানাতি. অথ সো সুদ্ধাৰাসব্রহ্মা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ‘‘ইমাহং ৰিসেসং কস্সানুভাৰেন পত্তো’’তি আৰজ্জেন্তো কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে সমণধম্মকিরিযং তে চ সহাযে অনুস্সরিত্ৰা ‘‘তেসু একো পরিনিব্বুতো, একো ইদানি কত্থা’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘দেৰলোকা চৰিত্ৰা জম্বুদীপে উপ্পন্নো বুদ্ধুপ্পাদম্পি ন জানাতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘হন্দ নং বুদ্ধুপসেৰনায নিযোজেমী’’তি ৰীসতি পঞ্হে অভিসঙ্খরিত্ৰা রত্তিভাগে তস্স অস্সমমাগম্ম আকাসে ঠত্ৰা ‘‘সভিয, সভিযা’’তি পক্কোসি. সো নিদ্দাযমানো তিক্খত্তুং তং সদ্দং সুত্ৰা নিক্খম্ম ওভাসং দিস্ৰা পঞ্জলিকো অট্ঠাসি. ততো তং ব্রহ্মা আহ – ‘‘অহং সভিয তৰত্থায ৰীসতি পঞ্হে আহরিং, তে ত্ৰং উগ্গণ্হ. যো চ তে সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ইমে পঞ্হে পুট্ঠো ব্যাকরোতি, তস্স সন্তিকে ব্রহ্মচরিযং চরেয্যাসী’’তি. ইমং দেৰপুত্তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং ‘‘পুরাণসালোহিতায দেৰতায পঞ্হা উদ্দিট্ঠা হোন্তী’’তি. উদ্দিট্ঠাতি উদ্দেসমত্তেনেৰ ৰুত্তা, ন ৰিভঙ্গেন.
এৰং ৰুত্তে চ নে সভিযো একৰচনেনেৰ পদপটিপাটিযা উগ্গহেসি. অথ সো ব্রহ্মা জানন্তোপি তস্স বুদ্ধুপ্পাদং নাচিক্খি. ‘‘অত্থং গৰেসমানো পরিব্বাজকো সযমেৰ সত্থারং ঞস্সতি. ইতো বহিদ্ধা চ সমণব্রাহ্মণানং তুচ্ছভাৰ’’ন্তি ইমিনা পনাধিপ্পাযেন এৰমাহ – ‘‘যো তে সভিয…পে… চরেয্যাসী’’তি. থেরগাথাসু পন চতুক্কনিপাতে সভিযত্থেরাপদানং ৰণ্ণেন্তা ভণন্তি ‘‘সা চস্স মাতা অত্তনো ৰিপ্পটিপত্তিং চিন্তেত্ৰা তং জিগুচ্ছমানা ঝানং উপ্পাদেত্ৰা ব্রহ্মলোকে উপ্পন্না, তায ব্রহ্মদেৰতায তে পঞ্হা উদ্দিট্ঠা’’তি.
যে তেতি ইদানি ৰত্তব্বানং উদ্দেসপচ্চুদ্দেসো. সমণব্রাহ্মণাতি পব্বজ্জূপগমনেন লোকসম্মুতিযা চ সমণা চেৰ ব্রাহ্মণা চ. সঙ্ঘিনোতি গণৰন্তো. গণিনোতি সত্থারো, ‘‘সব্বঞ্ঞুনো ময’’ন্তি এৰং পটিঞ্ঞাতারো. গণাচরিযাতি উদ্দেসপরিপুচ্ছাদিৰসেন পব্বজিতগহট্ঠগণস্স আচরিযা. ঞাতাতি অভিঞ্ঞাতা, ৰিস্সুতা পাকটাতি ৰুত্তং হোতি. যসস্সিনোতি লাভপরিৰারসম্পন্না. তিত্থকরাতি তেসং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তেহি ওতরিতব্বানং ওগাহিতব্বানং দিট্ঠিতিত্থানং কত্তারো. সাধুসম্মতা বহুজনস্সাতি ‘‘সাধৰো এতে সন্তো সপ্পুরিসা’’তি এৰং বহুজনস্স সম্মতা.
সেয্যথিদন্তি কতমে তেতি চে-ইচ্চেতস্মিং অত্থে নিপাতো. পূরণোতি নামং, কস্সপোতি গোত্তং. সো কির জাতিযা দাসো, দাসসতং পূরেন্তো জাতো. তেনস্স ‘‘পূরণো’’তি নামমকংসু. পলাযিত্ৰা পন নগ্গেসু পব্বজিত্ৰা ‘‘কস্সপো অহ’’ন্তি গোত্তং উদ্দিসি, সব্বঞ্ঞুতঞ্চ পচ্চঞ্ঞাসি. মক্খলীতি নামং, গোসালায জাতত্তা গোসালোতিপি ৰুচ্চতি. সোপি কির জাতিযা দাসো এৰ, পলাযিত্ৰা পব্বজি, সব্বঞ্ঞুতঞ্চ পচ্চঞ্ঞাসি. অজিতোতি নামং, অপ্পিচ্ছতায কেসকম্বলং ধারেতি, তেন কেসকম্বলোতিপি ৰুচ্চতি, সোপি সব্বঞ্ঞুতং পচ্চঞ্ঞাসি. পকুধোতি নামং, কচ্চাযনোতি গোত্তং. অপ্পিচ্ছৰসেন উদকে জীৰসঞ্ঞায চ ন্হানমুখধোৰনাদি পটিক্খিত্তো, সোপি সব্বঞ্ঞুতং পচ্চঞ্ঞাসি. সঞ্চযোতি নামং, বেলট্ঠো পনস্স পিতা, তস্মা বেলট্ঠপুত্তোতি ৰুচ্চতি, সোপি সব্বঞ্ঞুতং পচ্চঞ্ঞাসি. নিগণ্ঠোতি পব্বজ্জানামেন, নাটপুত্তোতি পিতুনামেন ৰুচ্চতি. নাটোতি কির নামস্স পিতা, তস্স পুত্তোতি নাটপুত্তো, সোপি সব্বঞ্ঞুতং পচ্চঞ্ঞাসি. সব্বেপি পঞ্চসতপঞ্চসতসিস্সপরিৰারা অহেসুং. তেতি তে ছ সত্থারো. তে পঞ্হেতি তে ৰীসতি পঞ্হে. তেতি তে ছ সত্থারো. ন সম্পাযন্তীতি ন সম্পাদেন্তি. কোপন্তি চিত্তচেতসিকানং আৰিলভাৰং. দোসন্তি পদুট্ঠচিত্ততং, তদুভযম্পেতং মন্দতিক্খভেদস্স কোধস্সেৰাধিৰচনং. অপ্পচ্চযন্তি অপ্পতীততা, দোমনস্সন্তি ৰুত্তং হোতি. পাতুকরোন্তীতি কাযৰচীৰিকারেন পকাসেন্তি, পাকটং করোন্তি.
হীনাযাতি গহট্ঠভাৰায. গহট্ঠভাৰো হি পব্বজ্জং উপনিধায সীলাদিগুণহীনতো হীনকামসুখপটিসেৰনতো ৰা ‘‘হীনো’’তি ৰুচ্চতি. উচ্চা পব্বজ্জা. আৰত্তিত্ৰাতি ওসক্কিত্ৰা. কামে পরিভুঞ্জেয্যন্তি কামে পটিসেৰেয্যং. ইতি কিরস্স সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞানম্পি পব্বজিতানং তুচ্ছকত্তং দিস্ৰা অহোসি. উপ্পন্নপরিৰিতক্কৰসেনেৰ চ আগন্ত্ৰা পুনপ্পুনং ৰীমংসমানস্স অথ খো সভিযস্স পরিব্বাজকস্স এতদহোসি – ‘‘অযম্পি খো সমণো’’তি চ ‘‘যেপি খো তে ভোন্তো’’তি চ ‘‘সমণো খো দহরোতি ন উঞ্ঞাতব্বো’’তি চাতি এৰমাদি. তত্থ জিণ্ণাতিআদীনি পদানি ৰুত্তনযানেৰ. থেরাতি অত্তনো সমণধম্মে থিরভাৰপ্পত্তা. রত্তঞ্ঞূতি রতনঞ্ঞূ, ‘‘নিব্বানরতনং জানাম ময’’ন্তি এৰং সকায পটিঞ্ঞায লোকেনাপি সম্মতা, বহুরত্তিৰিদূ ৰা. চিরং পব্বজিতানং এতেসন্তি চিরপব্বজিতা. ন উঞ্ঞাতব্বোতি ন অৰজানিতব্বো, ন নীচং কত্ৰা জানিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি. ন পরিভোতব্বোতি ন পরিভৰিতব্বো, ‘‘কিমেস ঞস্সতী’’তি এৰং ন গহেতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.
৫১৬. কঙ্খী ৰেচিকিচ্ছীতি সভিযো ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদমানো এৰং ভগৰতো রূপসম্পত্তিদমূপসমসূচিতং সব্বঞ্ঞুতং সম্ভাৰযমানো ৰিগতুদ্ধচ্চো হুত্ৰা আহ – ‘‘কঙ্খী ৰেচিকিচ্ছী’’তি. তত্থ ‘‘লভেয্যং নু খো ইমেসং ব্যাকরণ’’ন্তি এৰং পঞ্হানং ব্যাকরণকঙ্খায কঙ্খী. ‘‘কো নু খো ইমস্সিমস্স চ পঞ্হস্স অত্থো’’তি এৰং ৰিচিকিচ্ছায ৰেচিকিচ্ছী. দুব্বলৰিচিকিচ্ছায ৰা তেসং পঞ্হানং অত্থে কঙ্খনতো কঙ্খী, বলৰতিযা ৰিচিনন্তো কিচ্ছতিযেৰ, ন সক্কোতি সন্নিট্ঠাতুন্তি ৰেচিকিচ্ছী. অভিকঙ্খমানোতি অতিৰিয পত্থযমানো. তেসন্তকরোতি তেসং পঞ্হানং অন্তকরো. ভৰন্তোৰ এৰং ভৰাহীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পঞ্হে মে পুট্ঠো…পে… ব্যাকরোহি মে’’তি. তত্থ পঞ্হে মেতি পঞ্হে মযা. পুট্ঠোতি পুচ্ছিতো. অনুপুব্বন্তি পঞ্হপটিপাটিযা অনুধম্মন্তি অত্থানুরূপং পাল়িং আরোপেন্তো. ব্যাকরোহি মেতি ময্হং ব্যাকরোহি.
৫১৭. দূরতোতি সো কির ইতো চিতো চাহিণ্ডন্তো সত্তযোজনসতমগ্গতো আগতো. তেনাহ – ভগৰা ‘‘দূরতো আগতোসী’’তি, কস্সপস্স ভগৰতো ৰা সাসনতো আগতত্তা ‘‘দূরতো আগতোসী’’তি নং আহ.
৫১৮. পুচ্ছ মন্তি ইমায পনস্স গাথায সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেতি. তত্থ মনসিচ্ছসীতি মনসা ইচ্ছসি.
যং ৰতাহন্তি যং ৰত অহং. অত্তমনোতি পীতিপামোজ্জসোমনস্সেহি ফুটচিত্তো. উদগ্গোতি কাযেন চিত্তেন চ অব্ভুন্নতো. ইদং পন পদং ন সব্বপাঠেসু অত্থি. ইদানি যেহি ধম্মেহি অত্তমনো, তে দস্সেন্তো আহ – ‘‘পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো’’তি.