৬. সভিযসুত্তৰণ্ণনা
এৰং মে সুতন্তি সভিযসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অযমেৰ যাস্স নিদানে ৰুত্তা. অত্থৰণ্ণনাক্কমেপি চস্স পুব্বসদিসং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. যং পন অপুব্বং, তং উত্তানত্থানি পদানি পরিহরন্তা ৰণ্ণযিস্সাম. ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপেতি ৰেল়ুৰনন্তি তস্স উয্যানস্স নামং. তং কির ৰেল়ূহি চ পরিক্খিত্তং অহোসি অট্ঠারসহত্থেন চ পাকারেন, গোপুরদ্ৰারট্টালকযুত্তং নীলোভাসং মনোরমং, তেন ‘‘ৰেল়ুৰন’’ন্তি ৰুচ্চতি. কলন্দকানঞ্চেত্থ নিৰাপং অদংসু, তেন ‘‘কলন্দকনিৰাপো’’তি ৰুচ্চতি. কলন্দকা নাম কাল়কা ৰুচ্চন্তি. পুব্বে কির অঞ্ঞতরো রাজা তত্থ উয্যানকীল়নত্থং আগতো সুরামদেন মত্তো দিৰাসেয্যং সুপি. পরিজনোপিস্স ‘‘সুত্তো রাজা’’তি পুপ্ফফলাদীহি পলোভিযমানো ইতো চিতো চ পক্কামি. অথ সুরাগন্ধেন অঞ্ঞতরস্মা সুসিররুক্খা কণ্হসপ্পো নিক্খমিত্ৰা রঞ্ঞো অভিমুখো আগচ্ছতি. তং দিস্ৰা রুক্খদেৰতা ‘‘রঞ্ঞো জীৰিতং দস্সামী’’তি কাল়কৰেসেন আগন্ত্ৰা কণ্ণমূলে সদ্দমকাসি. রাজা পটিবুজ্ঝি, কণ্হসপ্পো নিৰত্তো. সো তং দিস্ৰা ‘‘ইমায মম কাল়কায জীৰিতং দিন্ন’’ন্তি কাল়কানং তত্থ নিৰাপং পট্ঠপেসি, অভযঘোসনঞ্চ ঘোসাপেসি. তস্মা তং ততো পভুতি ‘‘কলন্দকনিৰাপো’’তি সঙ্খং গতং.
সভিযস্স পরিব্বাজকস্সাতি সভিযোতি তস্স নামং, পরিব্বাজকোতি বাহির পব্বজ্জং উপাদায ৰুচ্চতি. পুরাণসালোহিতায দেৰতাযাতি ন মাতা ন পিতা, অপিচ খো পনস্স মাতা ৰিয পিতা ৰিয চ হিতজ্ঝাসযত্তা সো দেৰপুত্তো ‘‘পুরাণসালোহিতা দেৰতা’’তি ৰুত্তো. পরিনিব্বুতে কির কস্সপে ভগৰতি পতিট্ঠিতে সুৰণ্ণচেতিযে তযো কুলপুত্তা সম্মুখসাৰকানং সন্তিকে পব্বজিত্ৰা চরিযানুরূপানি কম্মট্ঠানানি গহেত্ৰা পচ্চন্তজনপদং গন্ত্ৰা অরঞ্ঞাযতনে সমণধম্মং করোন্তি, অন্তরন্তরা চ চেতিযৰন্দনত্থায ধম্মস্সৰনত্থায চ নগরং গচ্ছন্তি. অপরেন চ সমযেন তাৰতকম্পি অরঞ্ঞে ৰিপ্পৰাসং অরোচযমানা তত্থেৰ অপ্পমত্তা ৰিহরিংসু, এৰং ৰিহরন্তাপি ন চ কিঞ্চি ৰিসেসং অধিগমিংসু. ততো নেসং অহোসি – ‘‘মযং পিণ্ডায গচ্ছন্তা জীৰিতে সাপেক্খা হোম, জীৰিতে সাপেক্খেন চ ন সক্কা লোকুত্তরধম্মো অধিগন্তুং, পুথুজ্জনকালকিরিযাপি দুক্খা, হন্দ মযং নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা পব্বতং অভিরুয্হ কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খা সমণধম্মং করোমা’’তি. তে তথা অকংসু.
অথ নেসং মহাথেরো উপনিস্সযসম্পন্নত্তা তদহেৰ ছল়ভিঞ্ঞাপরিৰারং অরহত্তং সচ্ছাকাসি. সো ইদ্ধিযা হিমৰন্তং গন্ত্ৰা অনোতত্তে মুখং ধোৰিত্ৰা উত্তরকুরূসু পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চো পুন অঞ্ঞম্পি পদেসং গন্ত্ৰা পত্তং পূরেত্ৰা অনোতত্তউদকঞ্চ নাগলতাদন্তপোণঞ্চ গহেত্ৰা তেসং সন্তিকং আগন্ত্ৰা আহ – ‘‘পস্সথাৰুসো মমানুভাৰং, অযং উত্তরকুরুতো পিণ্ডপাতো, ইদং হিমৰন্ততো উদকদন্তপোণং আভতং, ইমং ভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করোথ, এৰাহং তুম্হে সদা উপট্ঠহিস্সামী’’তি. তে তং সুত্ৰা আহংসু – ‘‘তুম্হে, ভন্তে, কতকিচ্চা, তুম্হেহি সহ সল্লাপমত্তম্পি অম্হাকং পপঞ্চো, মা দানি তুম্হে পুন অম্হাকং সন্তিকং আগমিত্থা’’তি. সো কেনচি পরিযাযেন তে সম্পটিচ্ছাপেতুং অসক্কোন্তো পক্কামি.
ততো তেসং একো দ্ৰীহতীহচ্চযেন পঞ্চাভিঞ্ঞো অনাগামী অহোসি. সোপি তথেৰ অকাসি, ইতরেন চ পটিক্খিত্তো তথেৰ অগমাসি. সো তং পটিক্খিপিত্ৰা ৰাযমন্তো পব্বতং আরুহনদিৰসতো সত্তমে দিৰসে কিঞ্চি ৰিসেসং অনধিগন্ত্ৰাৰ কালকতো দেৰলোকে নিব্বত্তি. খীণাসৰত্থেরোপি তং দিৰসমেৰ পরিনিব্বাযি, অনাগামী সুদ্ধাৰাসেসু উপ্পজ্জি. দেৰপুত্তো ছসু কামাৰচরদেৰলোকেসু অনুলোমপটিলোমেন দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা অম্হাকং ভগৰতো কালে দেৰলোকা চৰিত্ৰা অঞ্ঞতরিস্সা পরিব্বাজিকায কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. সা কির অঞ্ঞতরস্স খত্তিযস্স ধীতা, তং মাতাপিতরো ‘‘অম্হাকং ধীতা সমযন্তরং জানাতূ’’তি একস্স পরিব্বাজকস্স নিয্যাতেসুং. তস্সেকো অন্তেৰাসিকো পরিব্বাজকো তায সদ্ধিং ৰিপ্পটিপজ্জি. সা তেন গব্ভং গণ্হি. তং গব্ভিনিং দিস্ৰা পরিব্বাজিকা নিক্কড্ঢিংসু. সা অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তী অন্তরামগ্গে সভাযং ৰিজাযি, তেনস্স ‘‘সভিযো’’ত্ৰেৰ নামং অকাসি. সোপি সভিযো ৰড্ঢিত্ৰা পরিব্বাজকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা নানাসত্থানি উগ্গহেত্ৰা মহাৰাদী হুত্ৰা ৰাদক্খিত্ততায সকলজম্বুদীপে ৰিচরন্তো অত্তনো সদিসং ৰাদিং অদিস্ৰা নগরদ্ৰারে অস্সমং কারাপেত্ৰা খত্তিযকুমারাদযো সিপ্পং সিক্খাপেন্তো তত্থ ৰসতি.
অথ ভগৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো অনুপুব্বেন রাজগহং আগন্ত্ৰা ৰেল়ুৰনে ৰিহরতি কলন্দকনিৰাপে. সভিযো পন বুদ্ধুপ্পাদং ন জানাতি. অথ সো সুদ্ধাৰাসব্রহ্মা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ‘‘ইমাহং ৰিসেসং কস্সানুভাৰেন পত্তো’’তি আৰজ্জেন্তো কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে সমণধম্মকিরিযং তে চ সহাযে অনুস্সরিত্ৰা ‘‘তেসু একো পরিনিব্বুতো, একো ইদানি কত্থা’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘দেৰলোকা চৰিত্ৰা জম্বুদীপে উপ্পন্নো বুদ্ধুপ্পাদম্পি ন জানাতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘হন্দ নং বুদ্ধুপসেৰনায নিযোজেমী’’তি ৰীসতি পঞ্হে অভিসঙ্খরিত্ৰা রত্তিভাগে তস্স অস্সমমাগম্ম আকাসে ঠত্ৰা ‘‘সভিয, সভিযা’’তি পক্কোসি. সো নিদ্দাযমানো তিক্খত্তুং তং সদ্দং সুত্ৰা নিক্খম্ম ওভাসং দিস্ৰা পঞ্জলিকো অট্ঠাসি. ততো তং ব্রহ্মা আহ – ‘‘অহং সভিয তৰত্থায ৰীসতি পঞ্হে আহরিং, তে ত্ৰং উগ্গণ্হ. যো চ তে সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ইমে পঞ্হে পুট্ঠো ব্যাকরোতি, তস্স সন্তিকে ব্রহ্মচরিযং চরেয্যাসী’’তি. ইমং দেৰপুত্তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং ‘‘পুরাণসালোহিতায দেৰতায পঞ্হা উদ্দিট্ঠা হোন্তী’’তি. উদ্দিট্ঠাতি উদ্দেসমত্তেনেৰ ৰুত্তা, ন ৰিভঙ্গেন.
এৰং ৰুত্তে চ নে সভিযো একৰচনেনেৰ পদপটিপাটিযা উগ্গহেসি. অথ সো ব্রহ্মা জানন্তোপি তস্স বুদ্ধুপ্পাদং নাচিক্খি. ‘‘অত্থং গৰেসমানো পরিব্বাজকো সযমেৰ সত্থারং ঞস্সতি. ইতো বহিদ্ধা চ সমণব্রাহ্মণানং তুচ্ছভাৰ’’ন্তি ইমিনা পনাধিপ্পাযেন এৰমাহ – ‘‘যো তে সভিয…পে… চরেয্যাসী’’তি. থেরগাথাসু পন চতুক্কনিপাতে সভিযত্থেরাপদানং ৰণ্ণেন্তা ভণন্তি ‘‘সা চস্স মাতা অত্তনো ৰিপ্পটিপত্তিং চিন্তেত্ৰা তং জিগুচ্ছমানা ঝানং উপ্পাদেত্ৰা ব্রহ্মলোকে উপ্পন্না, তায ব্রহ্মদেৰতায তে পঞ্হা উদ্দিট্ঠা’’তি.
যে তেতি ইদানি ৰত্তব্বানং উদ্দেসপচ্চুদ্দেসো. সমণব্রাহ্মণাতি পব্বজ্জূপগমনেন লোকসম্মুতিযা চ সমণা চেৰ ব্রাহ্মণা চ. সঙ্ঘিনোতি গণৰন্তো. গণিনোতি সত্থারো, ‘‘সব্বঞ্ঞুনো ময’’ন্তি এৰং পটিঞ্ঞাতারো. গণাচরিযাতি উদ্দেসপরিপুচ্ছাদিৰসেন পব্বজিতগহট্ঠগণস্স আচরিযা. ঞাতাতি অভিঞ্ঞাতা, ৰিস্সুতা পাকটাতি ৰুত্তং হোতি. যসস্সিনোতি লাভপরিৰারসম্পন্না. তিত্থকরাতি তেসং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তেহি ওতরিতব্বানং ওগাহিতব্বানং দিট্ঠিতিত্থানং কত্তারো. সাধুসম্মতা বহুজনস্সাতি ‘‘সাধৰো এতে সন্তো সপ্পুরিসা’’তি এৰং বহুজনস্স সম্মতা.
সেয্যথিদন্তি কতমে তেতি চে-ইচ্চেতস্মিং অত্থে নিপাতো. পূরণোতি নামং, কস্সপোতি গোত্তং. সো কির জাতিযা দাসো, দাসসতং পূরেন্তো জাতো. তেনস্স ‘‘পূরণো’’তি নামমকংসু. পলাযিত্ৰা পন নগ্গেসু পব্বজিত্ৰা ‘‘কস্সপো অহ’’ন্তি গোত্তং উদ্দিসি, সব্বঞ্ঞুতঞ্চ পচ্চঞ্ঞাসি. মক্খলীতি নামং, গোসালায জাতত্তা গোসালোতিপি ৰুচ্চতি. সোপি কির জাতিযা দাসো এৰ, পলাযিত্ৰা পব্বজি, সব্বঞ্ঞুতঞ্চ পচ্চঞ্ঞাসি. অজিতোতি নামং, অপ্পিচ্ছতায কেসকম্বলং ধারেতি, তেন কেসকম্বলোতিপি ৰুচ্চতি, সোপি সব্বঞ্ঞুতং পচ্চঞ্ঞাসি. পকুধোতি নামং, কচ্চাযনোতি গোত্তং. অপ্পিচ্ছৰসেন উদকে জীৰসঞ্ঞায চ ন্হানমুখধোৰনাদি পটিক্খিত্তো, সোপি সব্বঞ্ঞুতং পচ্চঞ্ঞাসি. সঞ্চযোতি নামং, বেলট্ঠো পনস্স পিতা, তস্মা বেলট্ঠপুত্তোতি ৰুচ্চতি, সোপি সব্বঞ্ঞুতং পচ্চঞ্ঞাসি. নিগণ্ঠোতি পব্বজ্জানামেন, নাটপুত্তোতি পিতুনামেন ৰুচ্চতি. নাটোতি কির নামস্স পিতা, তস্স পুত্তোতি নাটপুত্তো, সোপি সব্বঞ্ঞুতং পচ্চঞ্ঞাসি. সব্বেপি পঞ্চসতপঞ্চসতসিস্সপরিৰারা অহেসুং. তেতি তে ছ সত্থারো. তে পঞ্হেতি তে ৰীসতি পঞ্হে. তেতি তে ছ সত্থারো. ন সম্পাযন্তীতি ন সম্পাদেন্তি. কোপন্তি চিত্তচেতসিকানং আৰিলভাৰং. দোসন্তি পদুট্ঠচিত্ততং, তদুভযম্পেতং মন্দতিক্খভেদস্স কোধস্সেৰাধিৰচনং. অপ্পচ্চযন্তি অপ্পতীততা, দোমনস্সন্তি ৰুত্তং হোতি. পাতুকরোন্তীতি কাযৰচীৰিকারেন পকাসেন্তি, পাকটং করোন্তি.
হীনাযাতি গহট্ঠভাৰায. গহট্ঠভাৰো হি পব্বজ্জং উপনিধায সীলাদিগুণহীনতো হীনকামসুখপটিসেৰনতো ৰা ‘‘হীনো’’তি ৰুচ্চতি. উচ্চা পব্বজ্জা. আৰত্তিত্ৰাতি ওসক্কিত্ৰা. কামে পরিভুঞ্জেয্যন্তি কামে পটিসেৰেয্যং. ইতি কিরস্স সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞানম্পি পব্বজিতানং তুচ্ছকত্তং দিস্ৰা অহোসি. উপ্পন্নপরিৰিতক্কৰসেনেৰ চ আগন্ত্ৰা পুনপ্পুনং ৰীমংসমানস্স অথ খো সভিযস্স পরিব্বাজকস্স এতদহোসি – ‘‘অযম্পি খো সমণো’’তি চ ‘‘যেপি খো তে ভোন্তো’’তি চ ‘‘সমণো খো দহরোতি ন উঞ্ঞাতব্বো’’তি চাতি এৰমাদি. তত্থ জিণ্ণাতিআদীনি পদানি ৰুত্তনযানেৰ. থেরাতি অত্তনো সমণধম্মে থিরভাৰপ্পত্তা. রত্তঞ্ঞূতি রতনঞ্ঞূ, ‘‘নিব্বানরতনং জানাম ময’’ন্তি এৰং সকায পটিঞ্ঞায লোকেনাপি সম্মতা, বহুরত্তিৰিদূ ৰা. চিরং পব্বজিতানং এতেসন্তি চিরপব্বজিতা. ন উঞ্ঞাতব্বোতি ন অৰজানিতব্বো, ন নীচং কত্ৰা জানিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি. ন পরিভোতব্বোতি ন পরিভৰিতব্বো, ‘‘কিমেস ঞস্সতী’’তি এৰং ন গহেতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.
৫১৬. কঙ্খী ৰেচিকিচ্ছীতি সভিযো ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদমানো এৰং ভগৰতো রূপসম্পত্তিদমূপসমসূচিতং সব্বঞ্ঞুতং সম্ভাৰযমানো ৰিগতুদ্ধচ্চো হুত্ৰা আহ – ‘‘কঙ্খী ৰেচিকিচ্ছী’’তি. তত্থ ‘‘লভেয্যং নু খো ইমেসং ব্যাকরণ’’ন্তি এৰং পঞ্হানং ব্যাকরণকঙ্খায কঙ্খী. ‘‘কো নু খো ইমস্সিমস্স চ পঞ্হস্স অত্থো’’তি এৰং ৰিচিকিচ্ছায ৰেচিকিচ্ছী. দুব্বলৰিচিকিচ্ছায ৰা তেসং পঞ্হানং অত্থে কঙ্খনতো কঙ্খী, বলৰতিযা ৰিচিনন্তো কিচ্ছতিযেৰ, ন সক্কোতি সন্নিট্ঠাতুন্তি ৰেচিকিচ্ছী. অভিকঙ্খমানোতি অতিৰিয পত্থযমানো. তেসন্তকরোতি তেসং পঞ্হানং অন্তকরো. ভৰন্তোৰ এৰং ভৰাহীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পঞ্হে মে পুট্ঠো…পে… ব্যাকরোহি মে’’তি. তত্থ পঞ্হে মেতি পঞ্হে মযা. পুট্ঠোতি পুচ্ছিতো. অনুপুব্বন্তি পঞ্হপটিপাটিযা অনুধম্মন্তি অত্থানুরূপং পাল়িং আরোপেন্তো. ব্যাকরোহি মেতি ময্হং ব্যাকরোহি.
৫১৭. দূরতোতি সো কির ইতো চিতো চাহিণ্ডন্তো সত্তযোজনসতমগ্গতো আগতো. তেনাহ – ভগৰা ‘‘দূরতো আগতোসী’’তি, কস্সপস্স ভগৰতো ৰা সাসনতো আগতত্তা ‘‘দূরতো আগতোসী’’তি নং আহ.
৫১৮. পুচ্ছ মন্তি ইমায পনস্স গাথায সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেতি. তত্থ মনসিচ্ছসীতি মনসা ইচ্ছসি.
যং ৰতাহন্তি যং ৰত অহং. অত্তমনোতি পীতিপামোজ্জসোমনস্সেহি ফুটচিত্তো. উদগ্গোতি কাযেন চিত্তেন চ অব্ভুন্নতো. ইদং পন পদং ন সব্বপাঠেসু অত্থি. ইদানি যেহি ধম্মেহি অত্তমনো, তে দস্সেন্তো আহ – ‘‘পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো’’তি.
৫১৯. কিং পত্তিনন্তি কিং পত্তং কিমধিগতং. সোরতন্তি সুৰূপসন্তং. ‘‘সুরত’’ন্তিপি পাঠো, সুট্ঠু উপরতন্তি অত্থো. দন্তন্তি দমিতং. বুদ্ধোতি ৰিবুদ্ধো, বুদ্ধবোদ্ধব্বো ৰা. এৰং সভিযো একেকায গাথায চত্তারো চত্তারো কত্ৰা পঞ্চহি গাথাহি ৰীসতি পঞ্হে পুচ্ছি. ভগৰা পনস্স একমেকং পঞ্হং একমেকায গাথায কত্ৰা অরহত্তনিকূটেনেৰ ৰীসতিযা গাথাহি ব্যাকাসি.
৫২০. তত্থ যস্মা ভিন্নকিলেসো পরমত্থভিক্খু, সো চ নিব্বানপ্পত্তো হোতি, তস্মা অস্স ‘‘কিং পত্তিনমাহু ভিক্খুন’’ন্তি ইমং পঞ্হং ব্যাকরোন্তো ‘‘পজ্জেনা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যো অত্তনা ভাৰিতেন মগ্গেন পরিনিব্বানগতো কিলেসপরিনিব্বানং পত্তো, পরিনিব্বানগতত্তা এৰ চ ৰিতিণ্ণকঙ্খো ৰিপত্তিসম্পত্তিহানিবুদ্ধিউচ্ছেদসস্সতঅপুঞ্ঞপুঞ্ঞভেদং ৰিভৰঞ্চ ভৰঞ্চ ৰিপ্পহায, মগ্গৰাসং ৰুসিতৰা খীণপুনব্ভৰোতি চ এতেসং থুতিৰচনানং অরহো, সো ভিক্খূতি.
৫২১. যস্মা পন ৰিপ্পটিপত্তিতো সুট্ঠু উপরতভাৰেন নানপ্পকারকিলেসৰূপসমেন চ সোরতো হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সব্বত্থ উপেক্খকো’’তিআদিনা নযেন দুতিযপঞ্হব্যাকরণমাহ. তস্সত্থো – যো সব্বত্থ রূপাদীসু আরম্মণেসু ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি, ন দুম্মনো’’তি এৰং পৰত্তায ছল়ঙ্গুপেক্খায উপেক্খকো, ৰেপুল্লপ্পত্তায সতিযা সতিমা, ন সো হিংসতি নেৰ হিংসতি কঞ্চি তসথাৰরাদিভেদং সত্তং সব্বলোকে সব্বস্মিম্পি লোকে, তিণ্ণোঘত্তা তিণ্ণো, সমিতপাপত্তা সমণো, আৰিলসঙ্কপ্পপ্পহানা অনাৰিলো. যস্স চিমে রাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসদুচ্চরিতসঙ্খাতা সত্তুস্সদা কেচি ওল়ারিকা ৰা সুখুমা ৰা ন সন্তি, সো ইমায উপেক্খাৰিহারিতায সতিৰেপুল্লতায অহিংসকতায চ ৰিপ্পটিপত্তিতো সুট্ঠু উপরতভাৰেন ইমিনা ওঘাদিনানপ্পকারকিলেসৰূপসমেন চ সোরতোতি.
৫২২. যস্মা চ ভাৰিতিন্দ্রিযো নিব্ভযো নিব্বিকারো দন্তো হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যস্সিন্দ্রিযানী’’তি গাথায ততিযপঞ্হং ব্যাকাসি. তস্সত্থো – যস্স চক্খাদীনি ছল়িন্দ্রিযানি গোচরভাৰনায অনিচ্চাদিতিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰাসনাভাৰনায সতিসম্পজঞ্ঞগন্ধং গাহাপেত্ৰা চ ভাৰিতানি, তানি চ খো যথা অজ্ঝত্তং গোচরভাৰনায, এৰং পন বহিদ্ধা চ সব্বলোকেতি যত্থ যত্থ ইন্দ্রিযানং ৰেকল্লতা ৰেকল্লতায ৰা সম্ভৰো, তত্থ তত্থ নাভিজ্ঝাদিৰসেন ভাৰিতানীতি এৰং নিব্বিজ্ঝ ঞত্ৰা পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ইমং পরঞ্চ লোকং সকসন্ততিক্খন্ধলোকং পরসন্ততিক্খন্ধলোকঞ্চ অদন্ধমরণং মরিতুকামো কালং কঙ্খতি, জীৰিতক্খযকালং আগমেতি পতিমানেতি, ন ভাযতি মরণস্স. যথাহ থেরো –
‘‘মরণে মে ভযং নত্থি, নিকন্তি নত্থি জীৰিতে’’; (থেরগা. ২০);
‘‘নাভিকঙ্খামি মরণং, নাভিকঙ্খামি জীৰিতং;
কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, নিব্বিসং ভতকো যথা’’তি. (থেরগা. ৬০৬);
ভাৰিতো স দন্তোতি এৰং ভাৰিতিন্দ্রিযো সো দন্তোতি.
৫২৩. যস্মা পন বুদ্ধো নাম বুদ্ধিসম্পন্নো কিলেসনিদ্দা ৰিবুদ্ধো চ, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘কপ্পানী’’তি গাথায চতুত্থপঞ্হং ব্যাকাসি. তত্থ কপ্পানীতি তণ্হাদিট্ঠিযো. তা হি তথা তথা ৰিকপ্পনতো ‘‘কপ্পানী’’তি ৰুচ্চন্তি. ৰিচেয্যাতি অনিচ্চাদিভাৰেন সম্মসিত্ৰা. কেৰলানীতি সকলানি. সংসারন্তি যো চাযং –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতী’’তি. –
এৰং খন্ধাদিপটিপাটিসঙ্খাতো সংসারো, তং সংসারঞ্চ কেৰলং ৰিচেয্য. এত্তাৰতা খন্ধানং মূলভূতেসু কম্মকিলেসেসু খন্ধেসু চাতি এৰং তীসুপি ৰট্টেসু ৰিপস্সনং আহ. দুভযং চুতূপপাতন্তি সত্তানং চুতিং উপপাতন্তি ইমঞ্চ উভযং ৰিচেয্য ঞত্ৰাতি অত্থো. এতেন চুতূপপাতঞাণং আহ. ৰিগতরজমনঙ্গণং ৰিসুদ্ধন্তি রাগাদিরজানং ৰিগমা অঙ্গণানং অভাৰা মলানঞ্চ ৰিগমা ৰিগতরজমনঙ্গণং ৰিসুদ্ধং. পত্তং জাতিখযন্তি নিব্বানং পত্তং. তমাহু বুদ্ধন্তি তং ইমায লোকুত্তরৰিপস্সনায চুতূপপাতঞাণভেদায বুদ্ধিযা সম্পন্নত্তা ইমায চ ৰিগতরজাদিতায কিলেসনিদ্দা ৰিবুদ্ধত্তা তায পটিপদায জাতিক্খযং পত্তং বুদ্ধমাহু.
অথ ৰা কপ্পানি ৰিচেয্য কেৰলানীতি ‘‘অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে অমুত্রাসি’’ন্তিআদিনা (ইতিৰু. ৯৯; পারা. ১২) নযেন ৰিচিনিত্ৰাতি অত্থো. এতেন পঠমৰিজ্জমাহ. সংসারং দুভযং চুতূপপাতন্তি সত্তানং চুতিং উপপাতন্তি ইমঞ্চ উভযং সংসারং ‘‘ইমে ৰত ভোন্তো সত্তা’’তিআদিনা নযেন ৰিচিনিত্ৰাতি অত্থো. এতেন দুতিযৰিজ্জমাহ. অৰসেসেন ততিযৰিজ্জমাহ. আসৰক্খযঞাণেন হি ৰিগতরজাদিতা চ নিব্বানপ্পত্তি চ হোতীতি. তমাহু বুদ্ধন্তি এৰং ৰিজ্জত্তযভেদবুদ্ধিসম্পন্নং তং বুদ্ধমাহূতি.
৫২৫. এৰং পঠমগাথায ৰুত্তপঞ্হে ৰিস্সজ্জেত্ৰা দুতিযগাথায ৰুত্তপঞ্হেসুপি যস্মা ব্রহ্মভাৰং সেট্ঠভাৰং পত্তো পরমত্থব্রাহ্মণো বাহিতসব্বপাপো হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘বাহিত্ৰা’’তি গাথায পঠমং পঞ্হং ব্যাকাসি. তস্সত্থো – যো চতুত্থমগ্গেন বাহিত্ৰা সব্বপাপকানি ঠিতত্তো, ঠিতো ইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. বাহিতপাপত্তা এৰ চ ৰিমলো, ৰিমলভাৰং ব্রহ্মভাৰং সেট্ঠভাৰং পত্তো, পটিপ্পস্সদ্ধসমাধিৰিক্খেপকরকিলেসমলেন অগ্গফলসমাধিনা সাধুসমাহিতো, সংসারহেতুসমতিক্কমেন সংসারমতিচ্চ পরিনিট্ঠিতকিচ্চতায কেৰলী, সো তণ্হাদিট্ঠীহি অনিস্সিতত্তা অসিতো, লোকধম্মেহি নিব্বিকারত্তা ‘‘তাদী’’তি চ পৰুচ্চতি. এৰং থুতিরহো স ব্রহ্মা সো ব্রাহ্মণোতি.
৫২৬. যস্মা পন সমিতপাপতায সমণো, ন্হাতপাপতায ন্হাতকো, আগূনং অকরণেন চ নাগোতি পৰুচ্চতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ততো অপরাহি তীহি গাথাহি তযো পঞ্হে ব্যাকাসি. তত্থ সমিতাৰীতি অরিযমগ্গেন কিলেসে সমেত্ৰা ঠিতো. সমণো পৰুচ্চতে তথত্তাতি তথারূপো সমণো পৰুচ্চতীতি. এত্তাৰতা পঞ্হো ব্যাকতো হোতি, সেসং তস্মিং সমণে সভিযস্স বহুমানজননত্থং থুতিৰচনং. যো হি সমিতাৰী, সো পুঞ্ঞপাপানং অপটিসন্ধিকরণেন পহায পুঞ্ঞপাপং রজানং ৰিগমেন ৰিরজো, অনিচ্চাদিৰসেন ঞত্ৰা ইমং পরঞ্চ লোকং জাতিমরণং উপাতিৰত্তো তাদি চ হোতি.
৫২৭. নিন্হায…পে… ন্হাতকোতি এত্থ পন যো অজ্ঝত্তবহিদ্ধাসঙ্খাতে সব্বস্মিম্পি আযতনলোকে অজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন উপ্পত্তিরহানি সব্বপাপকানি মগ্গঞাণেন নিন্হায ধোৰিত্ৰা তায নিন্হাতপাপকতায তণ্হাদিট্ঠিকপ্পেহি কপ্পিযেসু দেৰমনুস্সেসু কপ্পং ন এতি, তং ন্হাতকমাহূতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.
৫২৮. চতুত্থগাথাযপি আগুং ন করোতি কিঞ্চি লোকেতি যো লোকে অপ্পমত্তকম্পি পাপসঙ্খাতং আগুং ন করোতি, নাগো পৰুচ্চতে তথত্তাতি. এত্তাৰতা পঞ্হো ব্যাকতো হোতি, সেসং পুব্বনযেনেৰ থুতিৰচনং. যো হি মগ্গেন পহীনআগুত্তা আগুং ন করোতি, সো কামযোগাদিকে সব্বযোগে দসসঞ্ঞোজনভেদানি চ সব্ববন্ধনানি ৰিসজ্জ জহিত্ৰা সব্বত্থ খন্ধাদীসু কেনচি সঙ্গেন ন সজ্জতি, দ্ৰীহি চ ৰিমুত্তীহি ৰিমুত্তো, তাদি চ হোতীতি.
৫৩০. এৰং দুতিযগাথায ৰুত্তপঞ্হে ৰিস্সজ্জেত্ৰা ততিযগাথায ৰুত্তপঞ্হেসুপি যস্মা ‘‘খেত্তানী’’তি আযতনানি ৰুচ্চন্তি. যথাহ – ‘‘চক্খুপেতং চক্খাযতনংপেতং…পে… খেত্তম্পেতং ৰত্থুপেত’’ন্তি (ধ. স. ৫৯৬-৫৯৮). তানি ৰিজেয্য ৰিজেত্ৰা অভিভৰিত্ৰা, ৰিচেয্য ৰা অনিচ্চাদিভাৰেন ৰিচিনিত্ৰা উপপরিক্খিত্ৰা কেৰলানি অনৰসেসানি, ৰিসেসতো পন সঙ্গহেতুভূতং দিব্বং মানুসকঞ্চ ব্রহ্মখেত্তং, যং দিব্বং দ্ৰাদসাযতনভেদং তথা মানুসকঞ্চ, যঞ্চ ব্রহ্মখেত্তং ছল়াযতনে চক্খাযতনাদিদ্ৰাদসাযতনভেদং, তং সব্বম্পি ৰিজেয্য ৰিচেয্য ৰা. যতো যদেতং সব্বেসং খেত্তানং মূলবন্ধনং অৰিজ্জাভৰতণ্হাদি, তস্মা সব্বখেত্তমূলবন্ধনা পমুত্তো. এৰমেতেসং খেত্তানং ৰিজিতত্তা ৰিচিনিতত্তা ৰা খেত্তজিনো নাম হোতি, তস্মা ‘‘খেত্তানী’’তি ইমায গাথায পঠমপঞ্হং ব্যাকাসি. তত্থ কেচি ‘‘কম্মং খেত্তং, ৰিঞ্ঞাণং বীজং, তণ্হা স্নেহো’’তি (অ. নি. ৩.৭৭) ৰচনতো কম্মানি খেত্তানীতি ৰদন্তি. দিব্বং মানুসকঞ্চ ব্রহ্মখেত্তন্তি এত্থ চ দেৰূপগং কম্মং দিব্বং, মনুস্সূপগং কম্মং মানুসকং, ব্রহ্মূপগং কম্মং ব্রহ্মখেত্তন্তি ৰণ্ণযন্তি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
৫৩১. যস্মা পন সকট্ঠেন কোসসদিসত্তা ‘‘কোসানী’’তি কম্মানি ৰুচ্চন্তি, তেসঞ্চ লুননা সমুচ্ছেদনা কুসলো হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘কোসানী’’তি গাথায দুতিযপঞ্হং ব্যাকাসি. তস্সত্থো – লোকিযলোকুত্তরৰিপস্সনায ৰিসযতো কিচ্চতো চ অনিচ্চাদিভাৰেন কুসলাকুসলকম্মসঙ্খাতানি কোসানি ৰিচেয্য কেৰলানি, ৰিসেসতো পন সঙ্গহেতুভূতং অট্ঠকামাৰচরকুসলচেতনাভেদং দিব্বং মানুসকঞ্চ নৰমহগ্গতকুসলচেতনাভেদঞ্চ ব্রহ্মকোসং ৰিচেয্য. ততো ইমায মগ্গভাৰনায অৰিজ্জাভৰতণ্হাদিভেদা সব্বকোসানং মূলবন্ধনা পমুত্তো, এৰমেতেসং কোসানং লুননা ‘‘কুসলো’’তি পৰুচ্চতি, তথত্তা তাদী চ হোতীতি. অথ ৰা সত্তানং ধম্মানঞ্চ নিৰাসট্ঠেন অসিকোসসদিসত্তা ‘‘কোসানী’’তি তযো ভৰা দ্ৰাদসাযতনানি চ ৰেদিতব্বানি. এৰমেত্থ যোজনা কাতব্বা.
৫৩২. যস্মা চ ন কেৰলং পণ্ডতীতি ইমিনাৰ ‘‘পণ্ডিতো’’তি ৰুচ্চতি, অপিচ খো পন পণ্ডরানি ইতো উপগতো পৰিচযপঞ্ঞায অল্লীনোতিপি ‘‘পণ্ডিতো’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘দুভযানী’’তি গাথায ততিযপঞ্হং ব্যাকাসি. তস্সত্থো – অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা চাতি এৰং উভযানি অনিচ্চাদিভাৰেন ৰিচেয্য. পণ্ডরানীতি আযতনানি. তানি হি পকতিপরিসুদ্ধত্তা রুল়্হিযা চ এৰং ৰুচ্চন্তি, তানি ৰিচেয্য ইমায পটিপত্তিযা নিদ্ধন্তমলত্তা সুদ্ধিপঞ্ঞো পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতি তথত্তা, যস্মা তানি পণ্ডরানি পঞ্ঞায ইতো হোতি, সেসমস্স থুতিৰচনং. সো হি পাপপুঞ্ঞসঙ্খাতং কণ্হসুক্কং উপাতিৰত্তো তাদী চ হোতি, তস্মা এৰং থুতো.
৫৩৩. যস্মা পন ‘‘মোনং ৰুচ্চতি ঞাণং, যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি, তেন ঞাণেন সমন্নাগতো মুনী’’তি ৰুত্তং, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অসতঞ্চা’’তি গাথায চতুত্থপঞ্হং ব্যাকাসি. তস্সত্থো – য্ৰাযং অকুসলকুসলপ্পভেদো অসতঞ্চ সতঞ্চ ধম্মো, তং অজ্ঝত্তং বহিদ্ধাতি ইমস্মিং সব্বলোকে পৰিচযঞাণেন অসতঞ্চ সতঞ্চ ঞত্ৰা ধম্মং তস্স ঞাতত্তা এৰ রাগাদিভেদতো সত্তৰিধং সঙ্গং তণ্হাদিট্ঠিভেদতো দুৰিধং জালঞ্চ অতিচ্চ অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো. সো তেন মোনসঙ্খাতেন পৰিচযঞাণেন সমন্নাগতত্তা মুনি. দেৰমনুস্সেহি পূজনীযোতি ইদং পনস্স থুতিৰচনং. সো হি খীণাসৰমুনিত্তা দেৰমনুস্সানং পূজারহো হোতি, তস্মা এৰং থুতো.
৫৩৫. এৰং ততিযগাথায ৰুত্তপঞ্হে ৰিস্সজ্জেত্ৰা চতুত্থগাথায ৰুত্তপঞ্হেসুপি যস্মা যো চতূহি মগ্গঞাণৰেদেহি কিলেসক্খযং করোন্তো গতো, সো পরমত্থতো ৰেদগূ নাম হোতি. যো চ সব্বসমণব্রাহ্মণানং সত্থসঞ্ঞিতানি ৰেদানি, তাযেৰ মগ্গভাৰনায কিচ্চতো অনিচ্চাদিৰসেন ৰিচেয্য. তত্থ ছন্দরাগপ্পহানেন তমেৰ সব্বং ৰেদমতিচ্চ যা ৰেদপচ্চযা ৰা অঞ্ঞথা ৰা উপ্পজ্জন্তি ৰেদনা, তাসু সব্বৰেদনাসু ৰীতরাগো হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইদং পত্তিন’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘ৰেদানী’’তি গাথায পঠমপঞ্হং ব্যাকাসি. যস্মা ৰা যো পৰিচযপঞ্ঞায ৰেদানি ৰিচেয্য, তত্থ ছন্দরাগপ্পহানেন সব্বং ৰেদমতিচ্চ ৰত্ততি, সো সত্থসঞ্ঞিতানি ৰেদানি গতো ঞাতো অতিক্কন্তো চ হোতি. যো ৰেদনাসু ৰীতরাগো, সোপি ৰেদনাসঞ্ঞিতানি ৰেদানি গতো অতিক্কন্তো চ হোতি. ৰেদানি গতোতিপি ৰেদগূ, তস্মা তম্পি অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইদং পত্তিন’’ন্তি অৰত্ৰা ইমায গাথায পঠমপঞ্হং ব্যাকাসি.
৫৩৬. যস্মা পন দুতিযপঞ্হে ‘‘অনুৰিদিতো’’তি অনুবুদ্ধো ৰুচ্চতি, সো চ অনুৰিচ্চ পপঞ্চনামরূপং অজ্ঝত্তং অত্তনো সন্তানে তণ্হামানদিট্ঠিভেদং পপঞ্চং তপ্পচ্চযা নামরূপঞ্চ অনিচ্চানুপস্সনাদীহি অনুৰিচ্চ অনুৰিদিত্ৰা, ন কেৰলঞ্চ অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা চ রোগমূলং, পরসন্তানে চ ইমস্স নামরূপরোগস্স মূলং অৰিজ্জাভৰতণ্হাদিং, তমেৰ ৰা পপঞ্চং অনুৰিচ্চ তায ভাৰনায সব্বেসং রোগানং মূলবন্ধনা, সব্বস্মা ৰা রোগানং মূলবন্ধনা, অৰিজ্জাভৰতণ্হাদিভেদা, তস্মা এৰ ৰা পপঞ্চা পমুত্তো হোতি, তস্মা তং দস্সেন্তো ‘‘অনুৰিচ্চা’’তি গাথায দুতিযপঞ্হং ব্যাকাসি.
৫৩৭. ‘‘কথঞ্চ ৰীরিযৰা’’তি এত্থ পন যস্মা যো অরিযমগ্গেন সব্বপাপকেহি ৰিরতো, তথা ৰিরতত্তা চ আযতিং অপটিসন্ধিতায নিরযদুক্খং অতিচ্চ ঠিতো ৰীরিযৰাসো ৰীরিযনিকেতো, সো খীণাসৰো ‘‘ৰীরিযৰা’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৰিরতো’’তি গাথায ততিযপঞ্হং ব্যাকাসি. পধানৰা ধীরো তাদীতি ইমানি পনস্স থুতিৰচনানি. সো হি পধানৰা মগ্গঝানপধানেন, ধীরো কিলেসারিৰিদ্ধংসনসমত্থতায, তাদী নিব্বিকারতায, তস্মা এৰং থুতো. সেসং যোজেত্ৰা ৰত্তব্বং.
৫৩৮. ‘‘আজানিযো কিন্তি নাম হোতী’’তি এত্থ পন যস্মা পহীনসব্বৰঙ্কদোসো কারণাকারণঞ্ঞূ অস্সো ৰা হত্থী ৰা ‘‘আজানিযো হোতী’’তি লোকে ৰুচ্চতি, ন চ তস্স সব্বসো তে দোসা পহীনা এৰ, খীণাসৰস্স পন তে পহীনা, তস্মা সো ‘‘আজানিযো’’তি পরমত্থতো ৰত্তব্বতং অরহতীতি দস্সেন্তো ‘‘যস্সা’’তি গাথায চতুত্থপঞ্হং ব্যাকাসি. তস্সত্থো – অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা চাতি এৰং অজ্ঝত্তবহিদ্ধাসঞ্ঞোজনসঙ্খাতানি যস্স অস্সু লুনানি বন্ধনানি পঞ্ঞাসত্থেন ছিন্নানি পদালিতানি. সঙ্গমূলন্তি যানি তেসু তেসু ৰত্থূসু সঙ্গস্স সজ্জনায অনতিক্কমনায মূলং হোন্তি, অথ ৰা যস্স অস্সু লুনানি রাগাদীনি বন্ধনানি যানি অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা চ সঙ্গমূলানি হোন্তি, সো সব্বস্মা সঙ্গানং মূলভূতা সব্বসঙ্গানং ৰা মূলভূতা বন্ধনা পমুত্তো ‘‘আজানিযো’’তি ৰুচ্চতি, তথত্তা তাদি চ হোতীতি.
৫৪০. এৰং চতুত্থগাথায ৰুত্তপঞ্হে ৰিস্সজ্জেত্ৰা পঞ্চমগাথায ৰুত্তপঞ্হেসুপি যস্মা যং ছন্দজ্ঝেনমত্তেন অক্খরচিন্তকা সোত্তিযং ৰণ্ণযন্তি, ৰোহারমত্তসোত্তিযো সো. অরিযো পন বাহুসচ্চেন নিস্সুতপাপতায চ পরমত্থসোত্তিযো হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইদং পত্তিন’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘সুত্ৰা’’তি গাথায পঠমপঞ্হং ব্যাকাসি. তস্সত্থো – যো ইমস্মিং লোকে সুতমযপঞ্ঞাকিচ্চৰসেন সুত্ৰা কাতব্বকিচ্চৰসেন ৰা সুত্ৰা ৰিপস্সনূপগং সব্বধম্মং অনিচ্চাদিৰসেন অভিঞ্ঞায সাৰজ্জানৰজ্জং যদত্থি কিঞ্চি, ইমায পটিপদায কিলেসে কিলেসট্ঠানিযে চ ধম্মে অভিভৰিত্ৰা অভিভূতি সঙ্খং গতো, তং সুত্ৰা সব্বধম্মং অভিঞ্ঞায লোকে সাৰজ্জানৰজ্জং যদত্থি কিঞ্চি, অভিভুং সুতৰত্তা সোত্তিযোতি আহু. যস্মা চ যো অকথংকথী কিলেসবন্ধনেহি ৰিমুত্তো, রাগাদীহি ঈঘেহি অনীঘো চ হোতি সব্বধি সব্বেসু ধম্মেসু খন্ধাযতনাদীসু, তস্মা তং অকথংকথিং ৰিমুত্তং অনীঘং সব্বধি নিস্সুতপাপকত্তাপি ‘‘সোত্তিযো’’তি আহূতি.
৫৪১. যস্মা পন হিতকামেন জনেন অরণীযতো অরিযো হোতি, অভিগমনীযতোতি অত্থো. তস্মা যেহি গুণেহি সো অরণীযো হোতি, তে দস্সেন্তা ‘‘ছেত্ৰা’’তি গাথায দুতিযপঞ্হং ব্যাকাসি. তস্সত্থো – চত্তারি আসৰানি দ্ৰে চ আলযানি পঞ্ঞাসত্থেন ছেত্ৰা ৰিদ্ৰা ৰিঞ্ঞূ ৰিভাৰী চতুমগ্গঞাণী সো পুনব্ভৰৰসেন ন উপেতি গব্ভসেয্যং, কঞ্চি যোনিং ন উপগচ্ছতি, কামাদিভেদঞ্চ সঞ্ঞং তিৰিধং. কামগুণসঙ্খাতঞ্চ পঙ্কং পনুজ্জ পনুদিত্ৰা তণ্হাদিট্ঠিকপ্পানং অঞ্ঞতরম্পি কপ্পং ন এতি, এৰং আসৰচ্ছেদাদিগুণসমন্নাগতং তমাহু অরিযোতি. যস্মা ৰা পাপকেহি আরকত্তা অরিযো হোতি অনযে চ অনিরীযনা, তস্মা তম্পি অত্থং দস্সেন্তো ইমায গাথায দুতিযপঞ্হং ব্যাকাসি. আসৰাদযো হি পাপকা ধম্মা অনযসম্মতা, তে চানেন ছিন্না পনুন্না, ন চ তেহি কম্পতি, ইচ্চস্স তে আরকা হোন্তি, ন চ তেসু ইরীযতি তস্মা আরকাস্স হোন্তি পাপকা ধম্মাতি ইমিনাপত্থেন. অনযে ন ইরীযতীতি ইমিনাপত্থেন তমাহু অরিযোতি চ এৰম্পেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা. ‘‘ৰিদ্ৰা সো ন উপেতি গব্ভসেয্য’’ন্তি ইদং পন ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে থুতিৰচনমেৰ হোতি.
৫৪২. ‘‘কথং চরণৰা’’তি এত্থ পন যস্মা চরণেহি পত্তব্বং পত্তো ‘‘চরণৰা’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি, তস্মা তং দস্সেন্তো ‘‘যো ইধা’’তি গাথায ততিযপঞ্হং ব্যাকাসি. তত্থ যো ইধাতি যো ইমস্মিং সাসনে. চরণেসূতি সীলাদীসু হেমৰতসুত্তে (সু. নি. ১৫৩ আদযো) ৰুত্তপন্নরসধম্মেসু. নিমিত্তত্থে ভুম্মৰচনং. পত্তিপত্তোতি পত্তব্বং পত্তো. যো চরণনিমিত্তং চরণহেতু চরণপচ্চযা পত্তব্বং অরহত্তং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. চরণৰা সোতি সো ইমায চরণেহি পত্তব্বপত্তিযা চরণৰা হোতীতি. এত্তাৰতা পঞ্হো ব্যাকতো হোতি, সেসমস্স থুতিৰচনং. যো হি চরণেহি পত্তিপত্তো, সো কুসলো চ হোতি ছেকো, সব্বদা চ আজানাতি নিব্বানধম্মং, নিচ্চং নিব্বাননিন্নচিত্ততায সব্বত্থ চ খন্ধাদীসু ন সজ্জতি. দ্ৰীহি চ ৰিমুত্তীহি ৰিমুত্তচিত্তো হোতি, পটিঘা যস্স ন সন্তীতি.
৫৪৩. যস্মা পন কম্মাদীনং পরিব্বাজনেন পরিব্বাজকো নাম হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘দুক্খৰেপক্ক’’ন্তি গাথায চতুত্থপঞ্হং ব্যাকাসি. তত্থ ৰিপাকো এৰ ৰেপক্কং, দুক্খং ৰেপক্কমস্সাতি দুক্খৰেপক্কং. পৰত্তিদুক্খজননতো সব্বম্পি তেধাতুককম্মং ৰুচ্চতি. উদ্ধন্তি অতীতং. অধোতি অনাগতং. তিরিযং ৰাপি মজ্ঝেতি পচ্চুপ্পন্নং. তঞ্হি ন উদ্ধং ন অধো, তিরিযং উভিন্নঞ্চ অন্তরা, তেন ‘‘মজ্ঝে’’তি ৰুত্তং. পরিব্বাজযিত্ৰাতি নিক্খামেত্ৰা নিদ্ধমেত্ৰা. পরিঞ্ঞচারীতি পঞ্ঞায পরিচ্ছিন্দিত্ৰা চরন্তো. অযং তাৰ অপুব্বপদৰণ্ণনা. অযং পন অধিপ্পাযযোজনা – যো তিযদ্ধপরিযাপন্নম্পি দুক্খজনকং যদত্থি কিঞ্চি কম্মং, তং সব্বম্পি অরিযমগ্গেন তণ্হাৰিজ্জাসিনেহে সোসেন্তো অপটিসন্ধিজনকভাৰকরণেন পরিব্বাজযিত্ৰা তথা পরিব্বাজিতত্তা এৰ চ তং কম্মং পরিঞ্ঞায চরণতো পরিঞ্ঞচারী. ন কেৰলঞ্চ কম্মমেৰ, মাযং মানমথোপি লোভকোধং ইমেপি ধম্মে পহানপরিঞ্ঞায পরিঞ্ঞচারী, পরিযন্তমকাসি নামরূপং, নামরূপস্স চ পরিযন্তমকাসি পরিব্বাজেসি ইচ্চেৰত্থো. ইমেসং কম্মাদীনং পরিব্বাজনেন তং পরিব্বাজকমাহু. পত্তিপত্তন্তি ইদং পনস্স থুতিৰচনং.
৫৪৪. এৰং পঞ্হব্যাকরণেন তুট্ঠস্স পন সভিযস্স ‘‘যানি চ তীণী’’তিআদীসু অভিত্থৰনগাথাসু ওসরণানীতি ওগহণানি তিত্থানি, দিট্ঠিযোতি অত্থো. তানি যস্মা সক্কাযদিট্ঠিযা সহ ব্রহ্মজালে ৰুত্তদ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতানি গহেত্ৰা তেসট্ঠি হোন্তি, যস্মা চ তানি অঞ্ঞতিত্থিযসমণানং পৰাদভূতানি সত্থানি সিতানি উপদিসিতব্বৰসেন, ন উপ্পত্তিৰসেন. উপ্পত্তিৰসেন পন যদেতং ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তি সঞ্ঞক্খরং ৰোহারনামং, যা চাযং মিচ্ছাপরিৰিতক্কানুস্সৰাদিৰসেন ‘‘এৰরূপেন অত্তনা ভৰিতব্ব’’ন্তি বালানং ৰিপরীতসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, তদুভযনিস্সিতানি তেসং ৰসেন উপ্পজ্জন্তি, ন অত্তপচ্চক্খানি. তানি চ ভগৰা ৰিনেয্য ৰিনযিত্ৰা ওঘতমগা ওঘতমং ওঘন্ধকারং অগা অতিক্কন্তো. ‘‘ওঘন্তমগা’’তিপি পাঠো, ওঘানং অন্তং অগা, তস্মা আহ ‘‘যানি চ তীণি…পে… তমগা’’তি.
৫৪৫. ততো পরং ৰট্টদুক্খস্স অন্তং পারঞ্চ নিব্বানং তপ্পত্তিযা দুক্খাভাৰতো তপ্পটিপক্খতো চ তং সন্ধাযাহ, ‘‘অন্তগূসি পারগূ দুক্খস্সা’’তি. অথ ৰা পারগূ ভগৰা নিব্বানং গতত্তা, তং আলপন্তো আহ, ‘‘পারগূ অন্তগূসি দুক্খস্সা’’তি অযমেত্থ সম্বন্ধো. সম্মা চ বুদ্ধো সামঞ্চ বুদ্ধোতি সম্মাসম্বুদ্ধো. তং মঞ্ঞেতি তমেৰ মঞ্ঞামি, ন অঞ্ঞন্তি অচ্চাদরেন ভণতি. জুতিমাতি পরেসম্পি অন্ধকারৰিধমনেন জুতিসম্পন্নো. মুতিমাতি অপরপ্পচ্চযঞেয্যঞাণসমত্থায মুতিযা পঞ্ঞায সম্পন্নো. পহূতপঞ্ঞোতি অনন্তপঞ্ঞো. ইধ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমধিপ্পেতং. দুক্খস্সন্তকরাতি আমন্তেন্তো আহ. অতারেসি মন্তি কঙ্খাতো মং তারেসি.
৫৪৬-৯. যং মেতিআদিগাথায নমক্কারকরণং ভণতি. তত্থ কঙ্খিত্তন্তি ৰীসতিপঞ্হনিস্সিতং অত্থং সন্ধাযাহ. সো হি তেন কঙ্খিতো অহোসি. মোনপথেসূতি ঞাণপথেসু. ৰিনল়ীকতাতি ৰিগতনল়া কতা, উচ্ছিন্নাতি ৰুত্তং হোতি. নাগ নাগস্সাতি একং আমন্তনৰচনং, একস্স ‘‘ভাসতো অনুমোদন্তী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ‘‘ধম্মদেসন’’ন্তি পাঠসেসো. সব্বে দেৰাতি আকাসট্ঠা চ ভূমট্ঠা চ. নারদপব্বতাতি তেপি কির দ্ৰে দেৰগণা পঞ্ঞৰন্তো, তেপি অনুমোদন্তীতি সব্বং পসাদেন চ নমক্কারকরণং ভণতি.
৫৫০-৫৩. অনুমোদনারহং ব্যাকরণসম্পদং সুত্ৰা ‘‘নমো তে’’তি অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা আহ. পুরিসাজঞ্ঞাতি পুরিসেসু জাতিসম্পন্নং. পটিপুগ্গলোতি পটিভাগো পুগ্গলো তুৰং বুদ্ধো চতুসচ্চপটিৰেধেন, সত্থা অনুসাসনিযা সত্থৰাহতায চ, মারাভিভূ চতুমারাভিভৰেন, মুনি বুদ্ধমুনি. উপধীতি খন্ধকিলেসকামগুণাভিসঙ্খারভেদা চত্তারো. ৰগ্গূতি অভিরূপং. পুঞ্ঞে চাতি লোকিযে ন লিম্পসি তেসং অকরণেন, পুব্বে কতানম্পি ৰা আযতিং ফলূপভোগাভাৰেন. তংনিমিত্তেন ৰা তণ্হাদিট্ঠিলেপেন. ৰন্দতি সত্থুনোতি এৰং ভণন্তো গোপ্ফকেসু পরিগ্গহেত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতং ৰন্দি.
অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বোতি অঞ্ঞতিত্থিযো এৰ. আকঙ্খতীতি ইচ্ছতি. আরদ্ধচিত্তাতি অভিরাধিতচিত্তা. অপিচ মেত্থ পুগ্গলৰেমত্ততা ৰিদিতাতি অপিচ মযা এত্থ অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিৰাসে পুগ্গলনানত্তং ৰিদিতং, ন সব্বেনেৰ পরিৰসিতব্বন্তি. কেন পন ন পরিৰসিতব্বং? অগ্গিযেহি জটিলেহি, সাকিযেন জাতিযা, লিঙ্গং ৰিজহিত্ৰা আগতেন. অৰিজহিত্ৰা আগতোপি চ যো মগ্গফলপটিলাভায হেতুসম্পন্নো হোতি, তাদিসোৰ সভিযো পরিব্বাজকো. তস্মা ভগৰা ‘‘তৰ পন, সভিয, তিত্থিযৰত্তপূরণত্থায পরিৰাসকারণং নত্থি, অত্থত্থিকো ত্ৰং ‘মগ্গফলপটিলাভায হেতুসম্পন্নো’তি ৰিদিতমেতং মযা’’তি তস্স পব্বজ্জং অনুজানন্তো আহ – ‘‘অপিচ মেত্থ পুগ্গলৰেমত্ততা ৰিদিতা’’তি. সভিযো পন অত্তনো আদরং দস্সেন্তো আহ ‘‘সচে ভন্তে’’তি. তং সব্বং অঞ্ঞঞ্চ তথারূপং উত্তানত্থত্তা পুব্বে ৰুত্তনযত্তা চ ইধ ন ৰণ্ণিতং, যতো পুব্বে ৰণ্ণিতানুসারেন ৰেদিতব্বন্তি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায সভিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.