৫. মাঘসুত্তৰণ্ণনা
এৰং মে সুতন্তি মাঘসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অযমেৰ যাস্স নিদানে ৰুত্তা. অযঞ্হি মাঘো মাণৰো দাযকো অহোসি দানপতি. তস্সেতদহোসি – ‘‘সম্পত্তকপণদ্ধিকাদীনং দানং দিন্নং মহপ্ফলং হোতি, উদাহু নোতি সমণং গোতমং এতমত্থং পুচ্ছিস্সামি, সমণো কির গোতমো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং জানাতী’’তি. সো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি. ভগৰা চস্স পুচ্ছানুরূপং ব্যাকাসি. তযিদং সঙ্গীতিকারানং ব্রাহ্মণস্স ভগৰতোতি তিণ্ণম্পি ৰচনং সমোধানেত্ৰা ‘‘মাঘসুত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি.
তত্থ রাজগহেতি এৰংনামকে নগরে. তঞ্হি মন্ধাতুমহাগোৰিন্দাদীহি পরিগ্গহিতত্তা ‘‘রাজগহ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অঞ্ঞেপেত্থ পকারে ৰণ্ণযন্তি. কিং তেহি, নামমেতং তস্স নগরস্স? তং পনেতং বুদ্ধকালে চ চক্কৰত্তিকালে চ নগরং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপরিগ্গহিতং, তেসং ৰসন্তৰনং হুত্ৰা তিট্ঠতি. এৰং গোচরগামং দস্সেত্ৰা নিৰাসট্ঠানমাহ – ‘‘গিজ্ঝকূটে পব্বতে’’তি. সো চ গিজ্ঝা তস্স কূটেসু ৰসিংসু, গিজ্ঝসদিসানি ৰাস্স কূটানি, তস্মা ‘‘গিজ্ঝকূটো’’তি ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বো.
অথ খো…পে… অৰোচাতি এত্থ মাঘোতি তস্স ব্রাহ্মণস্স নামং. মাণৰোতি অন্তেৰাসিৰাসং অনতীতভাৰেন ৰুচ্চতি, জাতিযা পন মহল্লকো. ‘‘পুব্বাচিণ্ণৰসেনা’’তি একে পিঙ্গিযো মাণৰো ৰিয. সো হি ৰীসৰস্সসতিকোপি পুব্বাচিণ্ণৰসেন ‘‘পিঙ্গিযো মাণৰো’’ ত্ৰেৰ সঙ্খং অগমাসি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
অহঞ্হি, ভো গোতম…পে… পসৰামীতি এত্থ দাযকো দানপতীতি দাযকো চেৰ দানপতি চ. যো হি অঞ্ঞস্স সন্তকং তেনাণত্তো দেতি, সোপি দাযকো হোতি, তস্মিং পন দানে ইস্সরিযাভাৰতো ন দানপতি. অযং পন অত্তনো সন্তকংযেৰ দেতি. তেনাহ – ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, দাযকো দানপতী’’তি. অযমেৰ হি এত্থ অত্থো, অঞ্ঞত্র পন অন্তরন্তরা মচ্ছেরেন অভিভুয্যমানো দাযকো অনভিভূতো দানপতীতিআদিনাপি নযেন ৰত্তুং ৰট্টতি. ৰদঞ্ঞূতি যাচকানং ৰচনং জানামি ৰুত্তমত্তেযেৰ ‘‘অযমিদমরহতি অযমিদ’’ন্তি পুরিসৰিসেসাৰধারণেন বহূপকারভাৰগহণেন ৰা. যাচযোগোতি যাচিতুং যুত্তো. যো হি যাচকে দিস্ৰাৰ ভকুটিং কত্ৰা ফরুসৰচনাদীনি ভণতি, সো ন যাচযোগো হোতি. অহং পন ন তাদিসোতি দীপেতি. ধম্মেনাতি অদিন্নাদাননিকতিৰঞ্চনাদীনি ৰজ্জেত্ৰা ভিক্খাচরিযায, যাচনাযাতি অত্থো. যাচনা হি ব্রাহ্মণানং ভোগপরিযেসনে ধম্মো, যাচমানানঞ্চ নেসং পরেহি অনুগ্গহকামেহি দিন্না ভোগা ধম্মলদ্ধা নাম ধম্মাধিগতা চ হোন্তি, সো চ তথা পরিযেসিত্ৰা লভি. তেনাহ – ‘‘ধম্মেন ভোগে পরিযেসামি…পে… ধম্মাধিগতেহী’’তি. ভিয্যোপি দদামীতি ততো উত্তরিপি দদামি, পমাণং নত্থি, এত্থ লদ্ধভোগপ্পমাণেন দদামীতি দস্সেতি.
তগ্ঘাতি একংসৰচনে নিপাতো. একংসেনেৰ হি সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকেহি পসত্থং দানং অন্তমসো তিরচ্ছানগতানম্পি দীযমানং. ৰুত্তঞ্চেতং ‘‘সব্বত্থ ৰণ্ণিতং দানং, ন দানং গরহিতং ক্ৰচী’’তি. তস্মা ভগৰাপি একংসেনেৰ তং পসংসন্তো আহ – ‘‘তগ্ঘ ত্ৰং মাণৰ…পে… পসৰসী’’তি. সেসং উত্তানত্থমেৰ. এৰং ভগৰতা ‘‘বহুং সো পুঞ্ঞং পসৰতী’’তি ৰুত্তেপি দক্খিণেয্যতো দক্খিণাৰিসুদ্ধিং সোতুকামো ব্রাহ্মণো উত্তরি ভগৰন্তং পুচ্ছি. তেনাহু সঙ্গীতিকারা – ‘‘অথ খো মাঘো মাণৰো ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসী’’তি. তং অত্থতো ৰুত্তনযমেৰ.
৪৯২. পুচ্ছামহন্তিআদিগাথাসু পন ৰদঞ্ঞুন্তি ৰচনৰিদুং, সব্বাকারেন সত্তানং ৰুত্তৰচনাধিপ্পাযঞ্ঞুন্তি ৰুত্তং হোতি. সুজ্ঝেতি দক্খিণেয্যৰসেন সুদ্ধং মহপ্ফলং ভৰেয্য. যোজনা পনেত্থ – যো যাচযোগো দানপতি গহট্ঠো পুঞ্ঞত্থিকো হুত্ৰা পরেসং অন্নপানং দদং যজতি, ন অগ্গিম্হি আহুতিমত্তং পক্খিপন্তো, তঞ্চ খো পুঞ্ঞপেক্খোৰ ন পচ্চুপকারকল্যাণকিত্তিসদ্দাদিঅপেক্খো, তস্স এৰরূপস্স যজমানস্স হুতং কথং সুজ্ঝেয্যাতি?
৪৯৩. আরাধযে দক্খিণেয্যেভি তাদীতি তাদিসো যাচযোগো দক্খিণেয্যেহি আরাধযে সম্পাদযে সোধযে, মহপ্ফলং তং হুতং করেয্য, ন অঞ্ঞথাতি অত্থো. ইমিনাস্স ‘‘কথং হুতং যজমানস্স সুজ্ঝে’’ ইচ্চেতং ব্যাকতং হোতি.
৪৯৪. অক্খাহি মে ভগৰা দক্খিণেয্যেতি এত্থ যো যাচযোগো দদং পরেসং যজতি, তস্স মে ভগৰা দক্খিণেয্যে অক্খাহীতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা.
৪৯৫. অথস্স ভগৰা নানপ্পকারেহি নযেহি দক্খিণেয্যে পকাসেন্তো ‘‘যে ৰে অসত্তা’’তিআদিকা গাথাযো অভাসি. তত্থ অসত্তাতি রাগাদিসঙ্গৰসেন অলগ্গা. কেৰলিনোতি পরিনিট্ঠিতকিচ্চা. যতত্তাতি গুত্তচিত্তা.
৪৯৬-৭. দন্তা অনুত্তরেন দমথেন, ৰিমুত্তা পঞ্ঞাচেতোৰিমুত্তীহি, অনীঘা আযতিং ৰট্টদুক্খাভাৰেন, নিরাসা সম্পতি কিলেসাভাৰেন. ইমিস্সা পন গাথায দুতিযগাথা ভাৰনানুভাৰপ্পকাসননযেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘ভাৰনানুযোগমনুযুত্তস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ৰিহরতো কিঞ্চাপি ন এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য ‘অহো ৰত মে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চেয্যা’তি (অ. নি. ৭.৭১), অথ খ্ৰাস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতী’’তি ইদং চেত্থ সুত্তং সাধকং.
৪৯৮-৫০২. রাগঞ্চ…পে… যেসু ন মাযা…পে… ন তণ্হাসু উপাতিপন্নাতি কামতণ্হাদীসু নাধিমুত্তা. ৰিতরেয্যাতি ৰিতরিত্ৰা. তণ্হাতি রূপতণ্হাদিছব্বিধা. ভৰাভৰাযাতি সস্সতায ৰা উচ্ছেদায ৰা. অথ ৰা ভৰস্স অভৰায ভৰাভৰায, পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি. ইধ ৰা হুরং ৰাতি ইদং পন ‘‘কুহিঞ্চি লোকে’’তি ইমস্স ৰিত্থারৰচনং.
৫০৪. যে ৰীতরাগা…পে… সমিতাৰিনোতি সমিতৰন্তো, কিলেসৰূপসমকারিনোতি অত্থো. সমিতাৰিতত্তা চ ৰীতরাগা অকোপা. ইধ ৰিপ্পহাযাতি ইধলোকে ৰত্তমানে খন্ধে ৰিহায, ততো পরং যেসং গমনং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. ইতো পরং ‘‘যে কামে হিত্ৰা অগহা চরন্তি, সুসঞ্ঞতত্তা তসরংৰ উজ্জু’’ন্তি ইমম্পি গাথং কেচি পঠন্তি.
৫০৬-৮. জহিত্ৰাতি হিত্ৰা. ‘‘জহিত্ৰানা’’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো. অত্তদীপাতি অত্তনো গুণে এৰ অত্তনো দীপং কত্ৰা ৰিচরন্তা খীণাসৰা ৰুচ্চন্তি. যে হেত্থাতি হকারো নিপাতো পদপূরণমত্তে. অযং পনত্থো – যে এত্থ খন্ধাযতনাদিসন্তানে যথা ইদং খন্ধাযতনাদি তথা জানন্তি, যংসভাৰং তংসভাৰংযেৰ সঞ্জানন্তি অনিচ্চাদিৰসেন জানন্তা. অযমন্তিমা নত্থি পুনব্ভৰোতি অযং নো অন্তিমা জাতি, ইদানি নত্থি পুনব্ভৰোতি এৰঞ্চ যে জানন্তীতি.
৫০৯. যো ৰেদগূতি ইদানি অত্তানং সন্ধায ভগৰা ইমং গাথমাহ. তত্থ সতিমাতি ছসততৰিহারসতিযা সমন্নাগতো. সম্বোধিপত্তোতি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো. সরণং বহূনন্তি বহূনং দেৰমনুস্সানং ভযৰিহিংসনেন সরণভূতো.
৫১০. এৰং দক্খিণেয্যে সুত্ৰা অত্তমনো ব্রাহ্মণো আহ – ‘‘অদ্ধা অমোঘা’’তি. তত্থ ত্ৰঞ্হেত্থ জানাসি যথা তথা ইদন্তি ত্ৰঞ্হি এত্থ লোকে ইদং সব্বম্পি ঞেয্যং যথা তথা জানাসি যাথাৰতো জানাসি, যাদিসং তং তাদিসমেৰ জানাসীতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি তে ৰিদিতো এস ধম্মোতি তথা হি তে এসা ধম্মধাতু সুপ্পটিৰিদ্ধা, যস্সা সুপ্পটিৰিদ্ধতা যং যং ইচ্ছসি, তং তং জানাসীতি অধিপ্পাযো.
৫১১. এৰং সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং পসংসিত্ৰা দক্খিণেয্যসম্পদায যঞ্ঞসম্পদং ঞত্ৰা দাযকসম্পদাযপি তং ছল়ঙ্গপরিপূরং যঞ্ঞসম্পদং সোতুকামো ‘‘যো যাচযোগো’’তি উত্তরিপঞ্হং পুচ্ছি. তত্রাযং যোজনা – যো যাচযোগো দদং পরেসং যজতি, তস্স অক্খাহি মে ভগৰা যঞ্ঞসম্পদন্তি.
৫১২. অথস্স ভগৰা দ্ৰীহি গাথাহি অক্খাসি. তত্থাযং অত্থযোজনা – যজস্সু মাঘ, যজমানো চ সব্বত্থ ৰিপ্পসাদেহি চিত্তং, তীসুপি কালেসু চিত্তং পসাদেহি. এৰং তে যাযং –
‘‘পুব্বেৰ দানা সুমনো, দদং চিত্তং পসাদযে;
দত্ৰা অত্তমনো হোতি, এসা যঞ্ঞস্স সম্পদা’’তি. (অ. নি. ৬.৩৭; পে. ৰ. ৩০৫) –
যঞ্ঞসম্পদা ৰুত্তা, তায সম্পন্নো যঞ্ঞো ভৰিস্সতি. তত্থ সিযা ‘‘কথং চিত্তং পসাদেতব্ব’’ন্তি? দোসপ্পহানেন. কথং দোসপ্পহানং হোতি? যঞ্ঞারম্মণতায. অযঞ্হি আরম্মণং যজমানস্স যঞ্ঞো এত্থ পতিট্ঠায জহাতি দোসং, অযঞ্হি সত্তেসু মেত্তাপুব্বঙ্গমেন সম্মাদিট্ঠিপদীপৰিহতমোহন্ধকারেন চিত্তেন যজমানস্স দেয্যধম্মসঙ্খাতো যঞ্ঞো আরম্মণং হোতি, সো এত্থ যঞ্ঞে আরম্মণৰসেন পৰত্তিযা পতিট্ঠায দেয্যধম্মপচ্চযং লোভং, পটিগ্গাহকপচ্চযং কোধং, তদুভযনিদানং মোহন্তি এৰং তিৰিধম্পি জহাতি দোসং. সো এৰং ভোগেসু ৰীতরাগো, সত্তেসু চ পৰিনেয্য দোসং তপ্পহানেনেৰ পহীনপঞ্চনীৰরণো অনুক্কমেন উপচারপ্পনাভেদং অপরিমাণসত্তফরণেন একসত্তে ৰা অনৰসেসফরণেন অপ্পমাণং মেত্তং চিত্তং ভাৰেন্তো পুন ভাৰনাৰেপুল্লত্থং, রত্তিন্দিৰং সততং সব্বইরিযাপথেসু অপ্পমত্তো হুত্ৰা তমেৰ মেত্তজ্ঝানসঙ্খাতং সব্বা দিসা ফরতে অপ্পমঞ্ঞন্তি.
৫১৪. অথ ব্রাহ্মণো তং মেত্তং ‘‘ব্রহ্মলোকমগ্গো অয’’ন্তি অজানন্তো কেৰলং অত্তনো ৰিসযাতীতং মেত্তাভাৰনং সুত্ৰা সুট্ঠুতরং সঞ্জাতসব্বঞ্ঞুসম্ভাৰনো ভগৰতি অত্তনা ব্রহ্মলোকাধিমুত্তত্তা ব্রহ্মলোকূপপত্তিমেৰ চ সুদ্ধিং মুত্তিঞ্চ মঞ্ঞমানো ব্রহ্মলোকমগ্গং পুচ্ছন্তো ‘‘কো সুজ্ঝতী’’তি গাথমাহ. তত্র চ ব্রহ্মলোকগামিং পুঞ্ঞং করোন্তং সন্ধাযাহ – ‘‘কো সুজ্ঝতি মুচ্চতী’’তি, অকরোন্তং সন্ধায ‘‘বজ্ঝতী চা’’তি. কেনত্তনাতি কেন কারণেন. সক্খি ব্রহ্মজ্জদিট্ঠোতি ব্রহ্মা অজ্জ সক্খি দিট্ঠো. সচ্চন্তি ভগৰতো ব্রহ্মসমত্তং আরব্ভ অচ্চাদরেন সপথং করোতি. কথং উপপজ্জতীতি অচ্চাদরেনেৰ পুনপি পুচ্ছতি. জুতিমাতি ভগৰন্তং আলপতি.
তত্থ যস্মা যো ভিক্খু মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তমেৰ পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সন্তো অরহত্তং পাপুণাতি, সো সুজ্ঝতি মুচ্চতি চ, তথারূপো চ ব্রহ্মলোকং ন গচ্ছতি. যো পন মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘সন্তা এসা সমাপত্তী’’তিআদিনা নযেন তং অস্সাদেতি, সো বজ্ঝতি. অপরিহীনজ্ঝানো চ তেনেৰ ঝানেন ব্রহ্মলোকং গচ্ছতি, তস্মা ভগৰা যো সুজ্ঝতি মুচ্চতি চ, তস্স ব্রহ্মলোকগমনং অননুজানন্তো অনামসিত্ৰাৰ তং পুগ্গলং যো বজ্ঝতি. তস্স তেন ঝানেন ব্রহ্মলোকগমনং দস্সেন্তো ব্রাহ্মণস্স সপ্পাযেন নযেন ‘‘যো যজতী’’তি ইমং গাথমাহ.
৫১৫. তত্থ তিৰিধন্তি তিকালপ্পসাদং সন্ধাযাহ. তেন দাযকতো অঙ্গত্তযং দস্সেতি. আরাধযে দক্খিণেয্যেভি তাদীতি তঞ্চ সো তাদিসো তিৰিধসম্পত্তিসাধকো পুগ্গলো তিৰিধং যঞ্ঞসম্পদং দক্খিণেয্যেহি খীণাসৰেহি সাধেয্য সম্পাদেয্য. ইমিনা পটিগ্গাহকতো অঙ্গত্তযং দস্সেতি. এৰং যজিত্ৰা সম্মা যাচযোগোতি এৰং মেত্তজ্ঝানপদট্ঠানভাৰেন ছল়ঙ্গসমন্নাগতং যঞ্ঞং সম্মা যজিত্ৰা সো যাচযোগো তেন ছল়ঙ্গযঞ্ঞূপনিস্সযেন মেত্তজ্ঝানেন উপপজ্জতি ব্রহ্মলোকন্তি ব্রূমীতি ব্রাহ্মণং সমুস্সাহেন্তো দেসনং সমাপেসি. সেসং সব্বগাথাসু উত্তানত্থমেৰ. ইতো পরঞ্চ পুব্বে ৰুত্তনযমেৰাতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মাঘসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.