৪. পূরল়াসসুত্ত-(সুন্দরিকভারদ্ৰাজসুত্ত)-ৰণ্ণনা
এৰং মে সুতন্তি পূরল়াসসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰা পচ্ছাভত্তকিচ্চাৰসানে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো সুন্দরিকভারদ্ৰাজব্রাহ্মণং অরহত্তস্স উপনিস্সযসম্পন্নং দিস্ৰা ‘‘তত্থ মযি গতে কথা পৰত্তিস্সতি, ততো কথাৰসানে ধম্মদেসনং সুত্ৰা এস ব্রাহ্মণো পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি চ ঞত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা কথং সমুট্ঠাপেত্ৰা ইমং সুত্তমভাসি.
তত্থ এৰং মে সুতন্তিআদি সঙ্গীতিকারকানং ৰচনং. কিংজচ্চো ভৰন্তিআদি তস্স ব্রাহ্মণস্স, ন ব্রাহ্মণো নোম্হীতিআদি ভগৰতো. তং সব্বম্পি সমোধানেত্ৰা ‘‘পূরল়াসসুত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ ৰুত্তসদিসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং, অৰুত্তং ৰণ্ণযিস্সাম, তঞ্চ খো উত্তানত্থানি পদানি অনামসন্তা. কোসলেসূতি কোসলা নাম জানপদিনো রাজকুমারা. তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হিসদ্দেন ‘‘কোসলা’’তি ৰুচ্চতি. তস্মিং কোসলেসু জনপদে. কেচি পন ‘‘যস্মা পুব্বে মহাপনাদং রাজকুমারং নানানাটকাদীনি দিস্ৰা সিতমত্তম্পি অকরোন্তং সুত্ৰা রাজা আণাপেসি ‘যো মম পুত্তং হসাপেতি, সব্বাভরণেহি নং অলঙ্করোমী’তি. ততো নঙ্গলানি ছড্ডেত্ৰা মহাজনকাযো সন্নিপতি. তে চ মনুস্সা অতিরেকসত্তৰস্সানি নানাকীল়িকাদযো দস্সেন্তাপি তং নাসক্খিংসু হসাপেতুং. ততো সক্কো দেৰনটং পেসেসি, সো দিব্বনাটকং দস্সেত্ৰা হসাপেসি. অথ তে মনুস্সা অত্তনো অত্তনো ৰসনোকাসাভিমুখা পক্কমিংসু. তে পটিপথে মিত্তসুহজ্জাদযো দিস্ৰা পটিসন্থারমকংসু ‘কচ্চি ভো কুসলং, কচ্চি ভো কুসল’ন্তি. তস্মা তং ‘কুসল’ন্তি সদ্দং উপাদায সো পদেসো ‘কোসলো’তি ৰুচ্চতী’’তি ৰণ্ণযন্তি. সুন্দরিকায নদিযা তীরেতি সুন্দরিকাতি এৰংনামিকায নদিযা তীরে.
তেন খো পনাতি যেন সমযেন ভগৰা তং ব্রাহ্মণং ৰিনেতুকামো গন্ত্ৰা তস্সা নদিযা তীরে সসীসং পারুপিত্ৰা রুক্খমূলে নিসজ্জাসঙ্খাতেন ইরিযাপথৰিহারেন ৰিহরতি. সুন্দরিকভারদ্ৰাজোতি সো ব্রাহ্মণো তস্সা নদিযা তীরে ৰসতি অগ্গিঞ্চ জুহতি, ভারদ্ৰাজোতি চস্স গোত্তং, তস্মা এৰং ৰুচ্চতি. অগ্গিং জুহতীতি আহুতিপক্খিপনেন জালেতি. অগ্গিহুত্তং পরিচরতীতি অগ্যাযতনং সম্মজ্জনূপলেপনবলিকম্মাদিনা পযিরুপাসতি. কো নু খো ইমং হব্যসেসং ভুঞ্জেয্যাতি সো কির ব্রাহ্মণো অগ্গিম্হি জুহিত্ৰা অৰসেসং পাযাসং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অগ্গিম্হি তাৰ পক্খিত্তপাযাসো মহাব্রহ্মুনা ভুত্তো, অযং পন অৰসেসো অত্থি. তং যদি ব্রহ্মুনো মুখতো জাতস্স ব্রাহ্মণস্সেৰ দদেয্যং, এৰং মে পিতরা সহ পুত্তোপি সন্তপ্পিতো ভৰেয্য, সুৰিসোধিতো চ ব্রহ্মলোকগামিমগ্গো অস্স, হন্দাহং ব্রাহ্মণং গৰেসামী’’তি. ততো ব্রাহ্মণদস্সনত্থং উট্ঠাযাসনা চতুদ্দিসা অনুৰিলোকেসি – ‘‘কো নু খো ইমং হব্যসেসং ভুঞ্জেয্যা’’তি.
অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলেতি তস্মিং ৰনসণ্ডে সেট্ঠরুক্খমূলে. সসীসং পারুতন্তি সহ সীসেন পারুতকাযং. কস্মা পন ভগৰা এৰমকাসি, কিং নারাযনসঙ্খাতবলোপি হুত্ৰা নাসক্খি হিমপাতং সীতৰাতঞ্চ পটিবাহিতুন্তি? অত্থেতং কারণং. ন হি বুদ্ধা সব্বসো কাযপটিজগ্গনং করোন্তি এৰ, অপিচ ভগৰা ‘‘আগতে ব্রাহ্মণে সীসং ৰিৰরিস্সামি, মং দিস্ৰা ব্রাহ্মণো কথং পৰত্তেস্সতি, অথস্স কথানুসারেন ধম্মং দেসেস্সামী’’তি কথাপৰত্তনত্থং এৰমকাসি. দিস্ৰান ৰামেন…পে… তেনুপসঙ্কমীতি সো কির ভগৰন্তং দিস্ৰা ব্রাহ্মণো ‘‘অযং সসীসং পারুপিত্ৰা সব্বরত্তিং পধানমনুযুত্তো, ইমস্স দক্খিণোদকং দত্ৰা ইমং হব্যসেসং দস্সামী’’তি ব্রাহ্মণসঞ্ঞী হুত্ৰা এৰ উপসঙ্কমি. মুণ্ডো অযং ভৰং, মুণ্ডকো অযং ভৰন্তি সীসে ৰিৰরিতমত্তেৰ কেসন্তং দিস্ৰা ‘‘মুণ্ডো’’তি আহ. ততো সুট্ঠুতরং ওলোকেন্তো পরিত্তম্পি সিখং অদিস্ৰা হীল়েন্তো ‘‘মুণ্ডকো’’তি আহ. এৰরূপা হি নেসং ব্রাহ্মণানং দিট্ঠি. ততো ৰাতি যত্থ ঠিতো অদ্দস, তম্হা পদেসা মুণ্ডাপীতি কেনচি কারণেন মুণ্ডিতসীসাপি হোন্তি.
৪৫৮. ন ব্রাহ্মণো নোম্হীতি এত্থ নকারো পটিসেধে, নোকারো অৰধারণে ‘‘ন নো সম’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৬.৩; সু. নি. ২২৬) ৰিয. তেন নেৰম্হি ব্রাহ্মণোতি দস্সেতি. ন রাজপুত্তোতি খত্তিযো নম্হি. ন ৰেস্সাযনোতি ৰেস্সোপি নম্হি. উদকোচি নোম্হীতি অঞ্ঞোপি সুদ্দো ৰা চণ্ডালো ৰা কোচি ন হোমীতি এৰং একংসেনেৰ জাতিৰাদসমুদাচারং পটিক্খিপতি. কস্মা? মহাসমুদ্দং পত্তা ৰিয হি নদিযো পব্বজ্জূপগতা কুলপুত্তা জহন্তি পুরিমানি নামগোত্তানি. পহারাদসুত্তঞ্চেত্থ (অ. নি. ৮.১৯) সাধকং. এৰং জাতিৰাদং পটিক্খিপিত্ৰা যথাভূতমত্তানং আৰিকরোন্তো আহ – ‘‘গোত্তং পরিঞ্ঞায পুথুজ্জনানং, অকিঞ্চনো মন্ত চরামি লোকে’’তি. কথং গোত্তং পরিঞ্ঞাসীতি চে? ভগৰা হি তীহি পরিঞ্ঞাহি পঞ্চক্খন্ধে পরিঞ্ঞাসি, তেসু চ পরিঞ্ঞাতেসু গোত্তং পরিঞ্ঞাতমেৰ হোতি. রাগাদিকিঞ্চনানং পন অভাৰেন সো অকিঞ্চনো মন্তা জানিত্ৰা ঞাণানুপরিৰত্তীহি কাযকম্মাদীহি চরতি. তেনাহ – ‘‘গোত্তং…পে… লোকে’’তি. মন্তা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, তায চেস চরতি. তেনেৰাহ – ‘‘মন্তং চরামি লোকে’’তি ছন্দৰসেন রস্সং কত্ৰা.
৪৫৯-৬০. এৰং অত্তানং আৰিকত্ৰা ইদানি ‘‘এৰং ওল়ারিকং লিঙ্গম্পি দিস্ৰা পুচ্ছিতব্বাপুচ্ছিতব্বং ন জানাসী’’তি ব্রাহ্মণস্স উপারম্ভং আরোপেন্তো আহ – ‘‘সঙ্ঘাটিৰাসী…পে… গোত্তপঞ্হ’’ন্তি. এত্থ চ ছিন্নসঙ্ঘটিতট্ঠেন তীণিপি চীৰরানি ‘‘সঙ্ঘাটী’’তি অধিপ্পেতানি, তানি নিৰাসেতি পরিদহতীতি সঙ্ঘাটিৰাসী. অগহোতি অগেহো, নিত্তণ্হোতি অধিপ্পাযো. নিৰাসাগারং পন ভগৰতো জেতৰনে মহাগন্ধকুটিকরেরিমণ্ডলমাল়কোসম্বকুটিচন্দনমালাদিঅনেকপ্পকারং, তং সন্ধায ন যুজ্জতি. নিৰুত্তকেসোতি অপনীতকেসো, ওহারিতকেসমস্সূতি ৰুত্তং হোতি. অভিনিব্বুতত্তোতি অতীৰ ৰূপসন্তপরিল়াহচিত্তো, গুত্তচিত্তো ৰা. অলিপ্পমানো ইধ মাণৰেহীতি উপকরণসিনেহস্স পহীনত্তা মনুস্সেহি অলিত্তো অসংসট্ঠো একন্তৰিৰিত্তো. অকল্লং মং ব্রাহ্মণাতি য্ৰাহং এৰং সঙ্ঘাটিৰাসী…পে… অলিপ্পমানো ইধ মাণৰেহি, তং মং ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, পাকতিকানি নামগোত্তানি অতীতং পব্বজিতং সমানং অপ্পতিরূপং গোত্তপঞ্হং পুচ্ছসীতি.
এৰং ৰুত্তে উপারম্ভং মোচেন্তো ব্রাহ্মণো আহ – পুচ্ছন্তি ৰে, ভো ব্রাহ্মণা, ব্রাহ্মণেভি সহ ‘‘ব্রাহ্মণো নো ভৰ’’ন্তি. তত্থ ব্রাহ্মণো নোতি ব্রাহ্মণো নূতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – নাহং ভো অকল্লং পুচ্ছামি. অম্হাকঞ্হি ব্রাহ্মণসমযে ব্রাহ্মণা ব্রাহ্মণেহি সহ সমাগন্ত্ৰা ‘‘ব্রাহ্মণো নু ভৰং, ভারদ্ৰাজো নু ভৰ’’ন্তি এৰং জাতিম্পি গোত্তম্পি পুচ্ছন্তি এৰাতি.
৪৬১-২. এৰং ৰুত্তে ভগৰা ব্রাহ্মণস্স চিত্তমুদুভাৰকরণত্থং মন্তেসু অত্তনো পকতঞ্ঞুতং পকাসেন্তো আহ – ‘‘ব্রাহ্মণো হি চে ত্ৰং ব্রূসি…পে… চতুৰীসতক্খর’’ন্তি. তস্সত্থো – সচে ত্ৰং ‘‘ব্রাহ্মণো অহং’’তি ব্রূসি, মঞ্চ অব্রাহ্মণং ব্রূসি, তস্মা ভৰন্তং সাৰিত্তিং পুচ্ছামি তিপদং চতুৰীসতক্খরং, তং মে ব্রূহীতি. এত্থ চ ভগৰা পরমত্থৰেদানং তিণ্ণং পিটকানং আদিভূতং পরমত্থব্রাহ্মণেহি সব্ববুদ্ধেহি পকাসিতং অত্থসম্পন্নং ব্যঞ্জনসম্পন্নঞ্চ ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামি, ধম্মং সরণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামী’’তি ইমং অরিযসাৰিত্তিং সন্ধায পুচ্ছতি. যদিপি হি ব্রাহ্মণো অঞ্ঞং ৰদেয্য, অদ্ধা নং ভগৰা ‘‘নাযং, ব্রাহ্মণ, অরিযস্স ৰিনযে সাৰিত্তীতি ৰুচ্চতী’’তি তস্স অসারকত্তং দস্সেত্ৰা ইধেৰ পতিট্ঠাপেয্য. ব্রাহ্মণো পন ‘‘সাৰিত্তিং পুচ্ছামি তিপদং চতুৰীসতক্খর’’ন্তি ইদং অত্তনো সমযসিদ্ধং সাৰিত্তিলক্খণব্যঞ্জনকং ব্রহ্মস্সরেন নিচ্ছারিতৰচনং সুত্ৰাৰ ‘‘অদ্ধাযং সমণো ব্রাহ্মণসমযে নিট্ঠং গতো, অহং পন অঞ্ঞাণেন ‘অব্রাহ্মণো অয’ন্তি পরিভৰিং, সাধুরূপো মন্তপারগূ ব্রাহ্মণোৰ এসো’’তি নিট্ঠং গন্ত্ৰা ‘‘হন্দ নং যঞ্ঞৰিধিং দক্খিণেয্যৰিধিঞ্চ পুচ্ছামী’’তি তমত্থং পুচ্ছন্তো ‘‘কিংনিস্সিতা…পে… লোকে’’তি ইমং ৰিসমগাথাপদত্তযমাহ. তস্সত্থো – কিংনিস্সিতা কিমধিপ্পাযা কিং পত্থেন্তা ইসযো চ খত্তিযা চ ব্রাহ্মণা চ অঞ্ঞে চ মনুজা দেৰতানং অত্থায যঞ্ঞং অকপ্পযিংসু. যঞ্ঞমকপ্পযিংসূতি মকারো পদসন্ধিকরো. অকপ্পযিংসূতি সংৰিদহিংসু অকংসু. পুথূতি বহূ অন্নপানদানাদিনা ভেদেন অনেকপ্পকারে পুথূ ৰা ইসযো মনুজা খত্তিযা ব্রাহ্মণা চ কিংনিস্সিতা যঞ্ঞমকপ্পযিংসু. কথং নেসং তং কম্মং সমিজ্ঝতীতি ইমিনাধিপ্পাযেন পুচ্ছতি.
৪৬৩. অথস্স ভগৰা তমত্থং ব্যাকরোন্তো ‘‘যদন্তগূ ৰেদগূ যঞ্ঞকালে. যস্সাহুতিং লভে তস্সিজ্ঝেতি ব্রূমী’’তি ইদং সেসপদদ্ৰযমাহ. তত্থ যদন্তগূতি যো অন্তগূ, ওকারস্স অকারো, দকারো চ পদসন্ধিকরো ‘‘অসাধারণমঞ্ঞেস’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৮.৯) মকারো ৰিয. অযং পন অত্থো – যো ৰট্টদুক্খস্স তীহি পরিঞ্ঞাহি অন্তগতত্তা অন্তগূ, চতূহি চ মগ্গঞাণৰেদেহি কিলেসে ৰিজ্ঝিত্ৰা গতত্তা ৰেদগূ, সো যস্স ইসিমনুজখত্তিযব্রাহ্মণানং অঞ্ঞতরস্স যঞ্ঞকালে যস্মিং কিস্মিঞ্চি আহারে পচ্চুপট্ঠিতে অন্তমসো ৰনপণ্ণমূলফলাদিম্হিপি আহুতিং লভে, ততো কিঞ্চি দেয্যধম্মং লভেয্য, তস্স তং যঞ্ঞকম্মং ইজ্ঝে সমিজ্ঝেয্য, মহপ্ফলং ভৰেয্যাতি ব্রূমীতি.
৪৬৪. অথ ব্রাহ্মণো তং ভগৰতো পরমত্থযোগগম্ভীরং অতিমধুরগিরনিব্বিকারসরসম্পন্নং দেসনং সুত্ৰা সরীরসম্পত্তিসূচিতঞ্চস্স সব্বগুণসম্পত্তিং সম্ভাৰযমানো পীতিসোমনস্সজাতো ‘‘অদ্ধা হি তস্সা’’তি গাথমাহ. তত্থ ইতি ব্রাহ্মণোতি সঙ্গীতিকারানং ৰচনং, সেসং ব্রাহ্মণস্স. তস্সত্থো – অদ্ধা হি তস্স ময্হং হুতমিজ্ঝে, অযং অজ্জ দেয্যধম্মো ইজ্ঝিস্সতি সমিজ্ঝিস্সতি মহপ্ফলো ভৰিস্সতি যং তাদিসং ৰেদগুমদ্দসাম, যস্মা তাদিসং ভৰন্তরূপং ৰেদগুং অদ্দসাম. ত্ৰঞ্ঞেৰ হি সো ৰেদগূ, ন অঞ্ঞো. ইতো পুব্বে পন তুম্হাদিসানং ৰেদগূনং অন্তগূনঞ্চ অদস্সনেন অম্হাদিসানং যঞ্ঞে পটিযত্তং অঞ্ঞো জনো ভুঞ্জতি পূরল়াসং চরুকঞ্চ পূৰঞ্চাতি.
৪৬৫. ততো ভগৰা অত্তনি পসন্নং ৰচনপটিগ্গহণসজ্জং ব্রাহ্মণং ৰিদিত্ৰা যথাস্স সুট্ঠু পাকটা হোন্তি, এৰং নানপ্পকারেহি দক্খিণেয্যে পকাসেতুকামো ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰ’’ন্তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যস্মা মযি পসন্নোসি, তস্মা পন ইহ ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, উপসঙ্কম্ম পুচ্ছাতি অত্তানং দস্সেন্তো আহ. ইদানি ইতো পুব্বং অত্থেনঅত্থিকপদং পরপদেন সম্বন্ধিতব্বং – অত্থেন অত্থিকো তস্স অত্থত্থিকভাৰস্স অনুরূপং কিলেসগ্গিৰূপসমেন সন্তং, কোধধূমৰিগমেন ৰিধূমং, দুক্খাভাৰেন অনীঘং, অনেকৰিধআসাভাৰেন নিরাসং অপ্পেৰিধ একংসেন ইধ ঠিতোৰ ইধ ৰা সাসনে অভিৰিন্দে লচ্ছসি অধিগচ্ছিস্সসি সুমেধং ৰরপঞ্ঞং খীণাসৰদক্খিণেয্যন্তি. অথ ৰা যস্মা মযি পসন্নোসি, তস্মাতিহ, ত্ৰং ব্রাহ্মণ, অত্থেন অত্থিকো সমানো উপসঙ্কম্ম পুচ্ছ সন্তং ৰিধূমং অনীঘং নিরাসন্তি অত্তানং দস্সেন্তো আহ. এৰং পুচ্ছন্তো অপ্পেৰিধ অভিৰিন্দে সুমেধং খীণাসৰদক্খিণেয্যন্তি এৰম্পেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.
৪৬৬. অথ ব্রাহ্মণো যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানো ভগৰন্তং আহ – ‘‘যঞ্ঞে রতোহং…পে… ব্রূহি মেত’’ন্তি. তত্থ যঞ্ঞো যাগো দানন্তি অত্থতো একং. তস্মা দানরতো অহং, তায এৰ দানারামতায দানং দাতুকামো, ন পন জানামি, এৰং অজানন্তং অনুসাসতু মং ভৰং. অনুসাসন্তো চ উত্তানেনেৰ নযেন যত্থ হুতং ইজ্ঝতে ব্রূহি মেতন্তি এৰমেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. ‘‘যথাহুত’’ন্তিপি পাঠো.
৪৬৭. অথস্স ভগৰা ৰত্তুকামো আহ – ‘‘তেন হি…পে… দেসেস্সামী’’তি. ওহিতসোতস্স চস্স অনুসাসনত্থং তাৰ ‘‘মা জাতিং পুচ্ছী’’তি গাথমাহ. তত্থ মা জাতিং পুচ্ছীতি যদি হুতসমিদ্ধিং দানমহপ্ফলতং পচ্চাসীসসি, জাতিং মা পুচ্ছ. অকারণঞ্হি দক্খিণেয্যৰিচারণায জাতি. চরণঞ্চ পুচ্ছাতি অপিচ খো সীলাদিগুণভেদং চরণং পুচ্ছ. এতঞ্হি দক্খিণেয্যৰিচারণায কারণং.
ইদানিস্স তমত্থং ৰিভাৰেন্তো নিদস্সনমাহ – ‘‘কট্ঠা হৰে জাযতি জাতৰেদো’’তিআদি. তত্রাযমধিপ্পাযো – ইধ কট্ঠা অগ্গি জাযতি, ন চ সো সালাদিকট্ঠা জাতো এৰ অগ্গিকিচ্চং করোতি, সাপানদোণিআদিকট্ঠা জাতো ন করোতি, অপিচ খো অত্তনো অচ্চিআদিগুণসম্পন্নত্তা এৰ করোতি. এৰং ন ব্রাহ্মণকুলাদীসু জাতো এৰ দক্খিণেয্যো হোতি, চণ্ডালকুলাদীসু জাতো ন হোতি, অপিচ খো নীচাকুলীনোপি উচ্চাকুলীনোপি খীণাসৰমুনি ধিতিমা হিরীনিসেধো আজানিযো হোতি, ইমায ধিতিহিরিপমুখায গুণসম্পত্তিযা জাতিমা উত্তমদক্খিণেয্যো হোতি. সো হি ধিতিযা গুণে ধারযতি, হিরিযা দোসে নিসেধেতি. ৰুত্তঞ্চেতং ‘‘হিরিযা হি সন্তো ন করোন্তি পাপ’’ন্তি. তেন তে ব্রূমি –
‘‘মা জাতিং পুচ্ছী চরণঞ্চ পুচ্ছ,
কট্ঠা হৰে জাযতি জাতৰেদো;
নীচাকুলীনোপি মুনী ধিতীমা,
আজানিযো হোতি হিরীনিসেধো’’তি. –
এস সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন অস্সলাযনসুত্তানুসারেন (ম. নি. ২.৪০১ আদযো) ৰেদিতব্বো.
৪৬৮. এৰমেতং ভগৰা চাতুৰণ্ণিসুদ্ধিযা অনুসাসিত্ৰা ইদানি যত্থ হুতং ইজ্ঝতে, যথা চ হুতং ইজ্ঝতে, তমত্থং দস্সেতুং ‘‘সচ্চেন দন্তো’’তিআদিগাথমাহ. তত্থ সচ্চেনাতি পরমত্থসচ্চেন. তঞ্হি পত্তো দন্তো হোতি. তেনাহ – ‘‘সচ্চেন দন্তো’’তি. দমসা উপেতোতি ইন্দ্রিযদমেন সমন্নাগতো. ৰেদন্তগূতি ৰেদেহি ৰা কিলেসানং অন্তং গতো, ৰেদানং ৰা অন্তং চতুত্থমগ্গঞাণং গতো. ৰূসিতব্রহ্মচরিযোতি পুন ৰসিতব্বাভাৰতো ৰুত্থমগ্গব্রহ্মচরিযো. কালেন তম্হি হব্যং পৰেচ্ছেতি অত্তনো দেয্যধম্মট্ঠিতকালং তস্স সম্মুখীভাৰকালঞ্চ উপলক্খেত্ৰা তেন কালেন তাদিসে দক্খিণেয্যে দেয্যধম্মং পৰেচ্ছেয্য, পৰেসেয্য পটিপাদেয্য.
৪৬৯-৭১. কামেতি ৰত্থুকামে চ কিলেসকামে চ. সুসমাহিতিন্দ্রিযাতি সুট্ঠু সমাহিতইন্দ্রিযা, অৰিক্খিত্তইন্দ্রিযাতি ৰুত্তং হোতি. চন্দোৰ রাহুগ্গহণা পমুত্তাতি যথা চন্দো রাহুগ্গহণা, এৰং কিলেসগ্গহণা পমুত্তা যে অতীৰ ভাসন্তি চেৰ তপন্তি চ. সতাতি সতিসম্পন্না. মমাযিতানীতি তণ্হাদিট্ঠিমমাযিতানি.
৪৭২. যো কামে হিত্ৰাতি ইতো পভুতি অত্তানং সন্ধায ৰদতি. তত্থ কামে হিত্ৰাতি কিলেসকামে পহায. অভিভুয্যচারীতি তেসং পহীনত্তা ৰত্থুকামে অভিভুয্যচারী. জাতিমরণস্স অন্তং নাম নিব্বানং ৰুচ্চতি, তঞ্চ যো ৰেদি অত্তনো পঞ্ঞাবলেন অঞ্ঞাসি. উদকরহদো ৰাতি যে ইমে অনোতত্তদহো কণ্ণমুণ্ডদহো রথকারদহো ছদ্দন্তদহো কুণালদহো মন্দাকিনিদহো সীহপ্পপাতদহোতি হিমৰতি সত্ত মহারহদা অগ্গিসূরিযসন্তাপেহি অসম্ফুট্ঠত্তা নিচ্চং সীতলা, তেসং অঞ্ঞতরো উদকরহদোৰ সীতো পরিনিব্বুতকিলেসপরিল়াহত্তা.
৪৭৩. সমোতি তুল্যো. সমেহীতি ৰিপস্সিআদীহি বুদ্ধেহি. তে হি পটিৰেধসমত্তা ‘‘সমা’’তি ৰুচ্চন্তি. নত্থি তেসং পটিৰেধেনাধিগন্তব্বেসু গুণেসু, পহাতব্বেসু ৰা দোসেসু ৰেমত্ততা, অদ্ধানআযুকুলপ্পমাণাভিনিক্খমনপধানবোধিরস্মীহি পন নেসং ৰেমত্ততা হোতি. তথা হি তে হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন চতূহি অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পসতসহস্সেন চ পারমিযো পূরেন্তি, উপরিমপরিচ্ছেদেন সোল়সহি অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পসতসহস্সেন চ. অযং নেসং অদ্ধানৰেমত্ততা. হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন চ ৰস্সসতাযুককালে উপ্পজ্জন্তি, উপরিমপরিচ্ছেদেন ৰস্সসতসহস্সাযুককালে. অযং নেসং আযুৰেমত্ততা. খত্তিযকুলে ৰা ব্রাহ্মণকুলে ৰা উপ্পজ্জন্তি. অযং কুলৰেমত্ততা. উচ্চা ৰা হোন্তি অট্ঠাসীতিহত্থপ্পমাণা, নীচা ৰা পন্নরসঅট্ঠারসহত্থপ্পমাণা. অযং পমাণৰেমত্ততা. হত্থিঅস্সরথসিৰিকাদীহি নিক্খমন্তি ৰেহাসেন ৰা. তথা হি ৰিপস্সিককুসন্ধা অস্সরথেন নিক্খমিংসু, সিখীকোণাগমনা হত্থিক্খন্ধেন, ৰেস্সভূ সিৰিকায, কস্সপো ৰেহাসেন, সক্যমুনি অস্সপিট্ঠিযা. অযং নেক্খম্মৰেমত্ততা. সত্তাহং ৰা পধানমনুযুঞ্জন্তি, অড্ঢমাসং, মাসং, দ্ৰেমাসং, তেমাসং, চতুমাসং, পঞ্চমাসং, ছমাসং, একৰস্সং দ্ৰিতিচতুপঞ্চছৰস্সানি ৰা. অযং পধানৰেমত্ততা. অস্সত্থো ৰা বোধিরুক্খো হোতি নিগ্রোধাদীনং ৰা অঞ্ঞতরো. অযং বোধিৰেমত্ততা. ব্যামাসীতিঅনন্তপভাযুত্তা হোন্তি. তত্থ ব্যামপ্পভা ৰা অসীতিপ্পভা ৰা সব্বেসং সমানা, অনন্তপ্পভা পন দূরম্পি গচ্ছতি আসন্নম্পি, একগাৰুতং দ্ৰিগাৰুতং যোজনং অনেকযোজনং চক্কৰাল়পরিযন্তম্পি, মঙ্গলস্স বুদ্ধস্স সরীরপ্পভা দসসহস্সচক্কৰাল়ং অগমাসি. এৰং সন্তেপি মনসা চিন্তাযত্তাৰ সব্ববুদ্ধানং, যো যত্তকমিচ্ছতি, তস্স তত্তকং গচ্ছতি. অযং রস্মিৰেমত্ততা. ইমা অট্ঠ ৰেমত্ততা ঠপেত্ৰা অৰসেসেসু পটিৰেধেনাধিগন্তব্বেসু গুণেসু, পহাতব্বেসু ৰা দোসেসু নত্থি নেসং ৰিসেসো, তস্মা ‘‘সমা’’তি ৰুচ্চন্তি. এৰমেতেহি সমো সমেহি.
ৰিসমেহি দূরেতি ন সমা ৰিসমা, পচ্চেকবুদ্ধাদযো অৰসেসসব্বসত্তা. তেহি ৰিসমেহি অসদিসতায দূরে. সকলজম্বুদীপং পূরেত্ৰা পল্লঙ্কেন পল্লঙ্কং সঙ্ঘট্টেত্ৰা নিসিন্না পচ্চেকবুদ্ধাপি হি গুণেহি একস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং, কো পন ৰাদো সাৰকাদীসু. তেনাহ – ‘‘ৰিসমেহি দূরে’’তি. তথাগতো হোতীতি উভযপদেহি দূরেতি যোজেতব্বং. অনন্তপঞ্ঞোতি অপরিমিতপঞ্ঞো. লোকিযমনুস্সানঞ্হি পঞ্ঞং উপনিধায অট্ঠমকস্স পঞ্ঞা অধিকা, তস্স পঞ্ঞং উপনিধায সোতাপন্নস্স. এৰং যাৰ অরহতো পঞ্ঞং উপনিধায পচ্চেকবুদ্ধস্স পঞ্ঞা অধিকা, পচ্চেকবুদ্ধস্স পঞ্ঞং পন উপনিধায তথাগতস্স পঞ্ঞা অধিকাতি ন ৰত্তব্বা, অনন্তা ইচ্চেৰ পন ৰত্তব্বা. তেনাহ – ‘‘অনন্তপঞ্ঞো’’তি. অনূপলিত্তোতি তণ্হাদিট্ঠিলেপেহি অলিত্তো. ইধ ৰা হুরং ৰাতি ইধলোকে ৰা পরলোকে ৰা. যোজনা পনেত্থ – সমো সমেহি ৰিসমেহি দূরে তথাগতো হোতি. কস্মা? যস্মা অনন্তপঞ্ঞো অনুপলিত্তো ইধ ৰা হুরং ৰা, তেন তথাগতো অরহতি পূরল়াসন্তি.
৪৭৪. যম্হি ন মাযাতি অযং পন গাথা অঞ্ঞা চ ঈদিসা মাযাদিদোসযুত্তেসু ব্রাহ্মণেসু দক্খিণেয্যসঞ্ঞাপহানত্থং ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ অমমোতি সত্তসঙ্খারেসু ‘‘ইদং মমা’’তি পহীনমমাযিতভাৰো.
৪৭৫. নিৰেসনন্তি তণ্হাদিট্ঠিনিৰেসনং. তেন হি মনো তীসু ভৰেসু নিৰিসতি, তেন তং ‘‘নিৰেসনং মনসো’’তি ৰুচ্চতি. তত্থেৰ ৰা নিৰিসতি তং হিত্ৰা গন্তুং অসমত্থতায. তেনপি ‘‘নিৰেসন’’ন্তি ৰুচ্চতি. পরিগ্গহাতি তণ্হাদিট্ঠিযো এৰ, তাহি পরিগ্গহিতধম্মা ৰা. কেচীতি অপ্পমত্তকাপি. অনুপাদিযানোতি তেসং নিৰেসনপরিগ্গহানং অভাৰা কঞ্চি ধম্মং অনুপাদিযমানো.
৪৭৬. সমাহিতো মগ্গসমাধিনা. উদতারীতি উত্তিণ্ণো. ধম্মং চঞ্ঞাসীতি সব্বঞ্চ ঞেয্যধম্মং অঞ্ঞাসি. পরমায দিট্ঠিযাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন.
৪৭৭. ভৰাসৰাতি ভৰতণ্হাঝাননিকন্তিসস্সতদিট্ঠিসহগতা রাগা. ৰচীতি ৰাচা. খরাতি কক্খল়া ফরুসা. ৰিধূপিতাতি দড্ঢা. অত্থগতাতি অত্থঙ্গতা. ন সন্তীতি ৰিধূপিতত্তা অত্থঙ্গতত্তা চ. উভযেহি পন উভযং যোজেতব্বং সব্বধীতি সব্বেসু খন্ধাযতনাদীসু.
৪৭৮. মানসত্তেসূতি মানেন লগ্গেসু. দুক্খং পরিঞ্ঞাযাতি ৰট্টদুক্খং তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানিত্ৰা. সখেত্তৰত্থুন্তি সহেতুপচ্চযং, সদ্ধিং কম্মকিলেসেহীতি ৰুত্তং হোতি.
৪৭৯. আসং অনিস্সাযাতি তণ্হং অনল্লীযিত্ৰা. ৰিৰেকদস্সীতি নিব্বানদস্সী. পরৰেদিযন্তি পরেহি ঞাপেতব্বং. দিট্ঠিমুপাতিৰত্তোতি দ্ৰাসট্ঠিভেদম্পি মিচ্ছাদিট্ঠিং অতিক্কন্তো. আরম্মণাতি পচ্চযা, পুনব্ভৰকারণানীতি ৰুত্তং হোতি.
৪৮০. পরোপরাতি ৰরাৰরা সুন্দরাসুন্দরা. পরা ৰা বাহিরা, অপরা অজ্ঝত্তিকা. সমেচ্চাতি ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা. ধম্মাতি খন্ধাযতনাদযো ধম্মা. উপাদানখযে ৰিমুত্তোতি নিব্বানে নিব্বানারম্মণতো ৰিমুত্তো, নিব্বানারম্মণৰিমুত্তিলাভীতি অত্থো.
৪৮১. সংযোজনংজাতিখযন্তদস্সীতি সংযোজনক্খযন্তদস্সী জাতিক্খযন্তদস্সী চ. সংযোজনক্খযন্তেন চেত্থ সউপাদিসেসা নিব্বানধাতু, জাতিক্খযন্তেন অনুপাদিসেসা ৰুত্তা. খযন্তোতি হি অচ্চন্তখযস্স সমুচ্ছেদপ্পহানস্সেতং অধিৰচনং. অনুনাসিকলোপো চেত্থ ‘‘ৰিৰেকজং পীতিসুখ’’ন্তিআদীসু ৰিয ন কতো. যোপানুদীতি যো অপনুদি. রাগপথন্তি রাগারম্মণং, রাগমেৰ ৰা. রাগোপি হি দুগ্গতীনং পথত্তা ‘‘রাগপথো’’তি ৰুচ্চতি কম্মপথো ৰিয. সুদ্ধো নিদোসো ৰিমলো অকাচোতি পরিসুদ্ধকাযসমাচারাদিতায সুদ্ধো. যেহি ‘‘রাগদোসা অযং পজা, দোসদোসা, মোহদোসা’’তি ৰুচ্চতি. তেসং অভাৰা নিদোসো. অট্ঠপুরিসমলৰিগমা ৰিমলো, উপক্কিলেসাভাৰতো অকাচো. উপক্কিলিট্ঠো হি উপক্কিলেসেন ‘‘সকাচো’’তি ৰুচ্চতি. সুদ্ধো ৰা যস্মা নিদ্দোসো, নিদ্দোসতায ৰিমলো, বাহিরমলাভাৰেন ৰিমলত্তা অকাচো. সমলো হি ‘‘সকাচো’’তি ৰুচ্চতি. ৰিমলত্তা ৰা আগুং ন করোতি, তেন অকাচো. আগুকিরিযা হি উপঘাতকরণতো ‘‘কাচো’’তি ৰুচ্চতি.
৪৮২. অত্তনো অত্তানং নানুপস্সতীতি ঞাণসম্পযুত্তেন চিত্তেন ৰিপস্সন্তো অত্তনো খন্ধেসু অঞ্ঞং অত্তানং নাম ন পস্সতি, খন্ধমত্তমেৰ পস্সতি. যা চাযং ‘‘অত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামী’’তি তস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, তস্সা অভাৰা অত্তনো অত্তানং নানুপস্সতি, অঞ্ঞদত্থু পঞ্ঞায খন্ধে পস্সতি. মগ্গসমাধিনা সমাহিতো, কাযৰঙ্কাদীনং অভাৰা উজ্জুগতো, লোকধম্মেহি অকম্পনীযতো ঠিতত্তো, তণ্হাসঙ্খাতায এজায পঞ্চন্নং চেতোখিলানঞ্চ অট্ঠট্ঠানায কঙ্খায চ অভাৰা অনেজো অখিলো অকঙ্খো.
৪৮৩. মোহন্তরাতি মোহকারণা মোহপচ্চযা, সব্বকিলেসানমেতং অধিৰচনং. সব্বেসু ধম্মেসু চ ঞাণদস্সীতি সচ্ছিকতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণো. তঞ্হি সব্বেসু ধম্মেসু ঞাণং, তঞ্চ ভগৰা পস্সি, ‘‘অধিগতং মে’’তি সচ্ছিকত্ৰা ৰিহাসি. তেন ৰুচ্চতি ‘‘সব্বেসু ধম্মেসু চ ঞাণদস্সী’’তি. সম্বোধিন্তি অরহত্তং. অনুত্তরন্তি পচ্চেকবুদ্ধসাৰকেহি অসাধারণং. সিৰন্তি খেমং নিরুপদ্দৰং সস্সিরিকং ৰা. যক্খস্সাতি পুরিসস্স. সুদ্ধীতি ৰোদানতা. এত্থ হি মোহন্তরাভাৰেন সব্বদোসাভাৰো, তেন সংসারকারণসমুচ্ছেদো অন্তিমসরীরধারিতা, ঞাণদস্সিতায সব্বগুণসম্ভৰো. তেন অনুত্তরা সম্বোধিপত্তি, ইতো পরঞ্চ পহাতব্বমধিগন্তব্বং ৰা নত্থি. তেনাহ – ‘‘এত্তাৰতা যক্খস্স সুদ্ধী’’তি.
৪৮৪. এৰং ৰুত্তে ব্রাহ্মণো ভিয্যোসোমত্তায ভগৰতি পসন্নো পসন্নাকারং করোন্তো আহ ‘‘হুতঞ্চ ময্হ’’ন্তি. তস্সত্থো – যমহং ইতো পুব্বে ব্রহ্মানং আরব্ভ অগ্গিম্হি অজুহং, তং মে হুতং সচ্চং ৰা হোতি, অলিকং ৰাতি ন জানামি. অজ্জ পন ইদং হুতঞ্চ ময্হং হুতমত্থু সচ্চং, সচ্চহুতমেৰ অত্থূতি যাচন্তো ভণতি. যং তাদিসং ৰেদগুনং অলত্থং, যস্মা ইধেৰ ঠিতো ভৰন্তরূপং ৰেদগুং অলত্থং. ব্রহ্মা হি সক্খি, পচ্চক্খমেৰ হি ত্ৰং ব্রহ্মা, যতো পটিগ্গণ্হাতু মে ভগৰা, পটিগ্গহেত্ৰা চ ভুঞ্জতু মে ভগৰা পূরল়াসন্তি তং হব্যসেসং উপনামেন্তো আহ.
৪৮৭. অথ ভগৰা কসিভারদ্ৰাজসুত্তে ৰুত্তনযেন গাথাদ্ৰযমভাসি. ততো ব্রাহ্মণো ‘‘অযং অত্তনা ন ইচ্ছতি, কম্পি চঞ্ঞং সন্ধায ‘কেৰলিনং মহেসিং খীণাসৰং কুক্কুচ্চৰূপসন্তং অন্নেন পানেন উপট্ঠহস্সূ’তি ভণতী’’তি এৰং গাথায অত্থং অসল্লক্খেত্ৰা তং ঞাতুকামো আহ ‘‘সাধাহং ভগৰা’’তি. তত্থ সাধূতি আযাচনত্থে নিপাতো. তথাতি যেন ত্ৰমাহ, তেন পকারেন. ৰিজঞ্ঞন্তি জানেয্যং. যন্তি যং দক্খিণেয্যং যঞ্ঞকালে পরিযেসমানো উপট্ঠহেয্যন্তি পাঠসেসো. পপ্পুয্যাতি পত্ৰা. তৰ সাসনন্তি তৰ ওৰাদং. ইদং ৰুত্তং হোতি. সাধাহং ভগৰা তৰ ওৰাদং আগম্ম তথা ৰিজঞ্ঞং আরোচেহি মে তং কেৰলিনন্তি অধিপ্পাযো. যো দক্খিণং ভুঞ্জেয্য মাদিসস্স, যং চাহং যঞ্ঞকালে পরিযেসমানো উপট্ঠহেয্যং, তথারূপং মে দক্খিণেয্যং দস্সেহি, সচে ত্ৰং ন ভুঞ্জসীতি.
৪৮৮-৯০. অথস্স ভগৰা পাকটেন নযেন তথারূপং দক্খিণেয্যং দস্সেন্তো ‘‘সারম্ভা যস্সা’’তি গাথাত্তযমাহ. তত্থ সীমন্তানং ৰিনেতারন্তি সীমাতি মরিযাদা সাধুজনৰুত্তি, তস্সা অন্তা পরিযোসানা অপরভাগাতি কত্ৰা সীমন্তা ৰুচ্চন্তি কিলেসা, তেসং ৰিনেতারন্তি অত্থো. সীমন্তাতি বুদ্ধৰেনেয্যা সেক্খা চ পুথুজ্জনা চ, তেসং ৰিনেতারন্তিপি একে. জাতিমরণকোৰিদন্তি ‘‘এৰং জাতি এৰং মরণ’’ন্তি এত্থ কুসলং. মোনেয্যসম্পন্নন্তি পঞ্ঞাসম্পন্নং, কাযমোনেয্যাদিসম্পন্নং ৰা. ভকুটিং ৰিনযিত্ৰানাতি যং একচ্চে দুব্বুদ্ধিনো যাচকং দিস্ৰা ভকুটিং করোন্তি, তং ৰিনযিত্ৰা, পসন্নমুখা হুত্ৰাতি অত্থো. পঞ্জলিকাতি পগ্গহিতঅঞ্জলিনো হুত্ৰা.
৪৯১. অথ ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং থোমযমানো ‘‘বুদ্ধো ভৰ’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ আযাগোতি আযজিতব্বো, ততো ততো আগম্ম ৰা যজিতব্বমেত্থাতিপি আযাগো, দেয্যধম্মানং অধিট্ঠানভূতোতি ৰুত্তং হোতি. সেসমেত্থ ইতো পুরিমগাথাসু চ যং ন ৰণ্ণিতং, তং সক্কা অৰণ্ণিতম্পি জানিতুন্তি উত্তানত্থত্তাযেৰ ন ৰণ্ণিতং. ইতো পরং পন কসিভারদ্ৰাজসুত্তে ৰুত্তনযমেৰাতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায পূরল়াসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.