৮. ধম্মসুত্ত-(নাৰাসুত্ত)-ৰণ্ণনা

৩১৯. যস্মা হি ধম্মন্তি ধম্মসুত্তং, ‘‘নাৰাসুত্ত’’ন্তিপি ৰুচ্চতি. কা উপ্পত্তি? ইদং সুত্তং আযস্মন্তং সারিপুত্তত্থেরং আরব্ভ ৰুত্তং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানং উপ্পত্তিতো পভুতি ৰেদিতব্বো. সেয্যথিদং – অনুপ্পন্নে কির ভগৰতি দ্ৰে অগ্গসাৰকা একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ পারমিযো পূরেত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তা. তেসং পঠমো চৰিত্ৰা রাজগহস্স অৰিদূরে উপতিস্সগামো নাম ব্রাহ্মণানং ভোগগামো অত্থি, তত্থ সট্ঠিঅধিকপঞ্চকোটিসতধনৰিভৰস্স গামসামিনো ব্রাহ্মণস্স রূপসারী নাম ব্রাহ্মণী, তস্সা কুচ্ছিযং পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. দুতিযো তস্সেৰাৰিদূরে কোলিতগামো নাম ব্রাহ্মণানং ভোগগামো অত্থি. তত্থ তথারূপৰিভৰস্সেৰ গামসামিনো ব্রাহ্মণস্স মোগ্গল্লানী নাম ব্রাহ্মণী, তস্সা কুচ্ছিযং তং দিৰসমেৰ পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. এৰং তেসং একদিৰসমেৰ পটিসন্ধিগ্গহণঞ্চ গব্ভৰুট্ঠানঞ্চ অহোসি. একদিৰসেযেৰ চ নেসং একস্স উপতিস্সগামে জাতত্তা উপতিস্সো, একস্স কোলিতগামে জাতত্তা কোলিতোতি নামমকংসু.

তে সহপংসুং কীল়ন্তা সহাযকা অনুপুব্বেন ৰুড্ঢিং পাপুণিংসু, একমেকস্স চ পঞ্চপঞ্চমাণৰকসতানি পরিৰারা অহেসুং. তে উয্যানং ৰা নদীতিত্থং ৰা গচ্ছন্তা সপরিৰারাযেৰ গচ্ছন্তি. একো পঞ্চহি সুৰণ্ণসিৰিকাসতেহি, দুতিযো পঞ্চহি আজঞ্ঞরথসতেহি. তদা চ রাজগহে কালানুকালং গিরগ্গসমজ্জো নাম হোতি. সাযন্হসমযে নগরৰেমজ্ঝে যত্থ সকলঅঙ্গমগধৰাসিনো অভিঞ্ঞাতা খত্তিযকুমারাদযো সন্নিপতিত্ৰা সুপঞ্ঞত্তেসু মঞ্চপীঠাদীসু নিসিন্না সমজ্জৰিভূতিং পস্সন্তি. অথ তে সহাযকা তেন পরিৰারেন সদ্ধিং তত্থ গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনেসু নিসীদিংসু. ততো উপতিস্সো সমজ্জৰিভূতিং পস্সন্তো মহাজনকাযং সন্নিপতিতং দিস্ৰা ‘‘এত্তকো জনকাযো ৰস্সসতং অপ্পত্ৰাৰ মরিস্সতী’’তি চিন্তেসি. তস্স মরণং আগন্ত্ৰা নলাটন্তে পতিট্ঠিতং ৰিয অহোসি, তথা কোলিতস্স. তেসং অনেকপ্পকারেসু নটেসু নচ্চন্তেসু দস্সনমত্তেপি চিত্তং ন নমি, অঞ্ঞদত্থু সংৰেগোযেৰ উদপাদি.

অথ ৰুট্ঠিতে সমজ্জে পক্কন্তায পরিসায সকপরিৰারেন পক্কন্তেসু তেসু সহাযেসু কোলিতো উপতিস্সং পুচ্ছি – ‘‘কিং, সম্ম, নাটকাদিদস্সনেন তৰ পমোদনমত্তম্পি নাহোসী’’তি? সো তস্স তং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা তম্পি তথেৰ পটিপুচ্ছি. সোপি তস্স অত্তনো পৰত্তিং আরোচেত্ৰা ‘‘এহি, সম্ম, পব্বজিত্ৰা অমতং গৰেসামা’’তি আহ. ‘‘সাধু সম্মা’’তি উপতিস্সো তং সম্পটিচ্ছি. ততো দ্ৰেপি জনা তং সম্পত্তিং ছড্ডেত্ৰা পুনদেৰ রাজগহমনুপ্পত্তা. তেন চ সমযেন রাজগহে সঞ্চযো নাম পরিব্বাজকো পটিৰসতি. তে তস্স সন্তিকে পঞ্চহি মাণৰকসতেহি সদ্ধিং পব্বজিত্ৰা কতিপাহেনেৰ তযো ৰেদে সব্বঞ্চ পরিব্বাজকসমযং উগ্গহেসুং. তে তেসং সত্থানং আদিমজ্ঝপরিযোসানং উপপরিক্খন্তা পরিযোসানং অদিস্ৰা আচরিযং পুচ্ছিংসু – ‘‘ইমেসং সত্থানং আদিমজ্ঝং দিস্সতি, পরিযোসানং পন ন দিস্সতি ‘ইদং নাম ইমেহি সত্থেহি পাপুণেয্যাতি, যতো উত্তরি পাপুণিতব্বং নত্থী’’’তি. সোপি আহ – ‘‘অহম্পি তেসং তথাৰিধং পরিযোসানং ন পস্সামী’’তি. তে আহংসু – ‘‘তেন হি মযং ইমেসং পরিযোসানং গৰেসামা’’তি. তে আচরিযো ‘‘যথাসুখং গৰেসথা’’তি আহ. এৰং তে তেন অনুঞ্ঞাতা অমতং গৰেসমানা আহিণ্ডন্তা জম্বুদীপে পাকটা অহেসুং. তেহি খত্তিযপণ্ডিতাদযো পঞ্হং পুট্ঠা উত্তরুত্তরিং ন সম্পাযন্তি. ‘‘উপতিস্সো কোলিতো’’তি ৰুত্তে পন ‘‘কে এতে, ন খো মযং জানামা’’তি ভণন্তা নত্থি, এৰং ৰিস্সুতা অহেসুং.

এৰং তেসু অমতপরিযেসনং চরমানেসু অম্হাকং ভগৰা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো অনুপুব্বেন রাজগহমনুপ্পত্তো. তে চ পরিব্বাজকা সকলজম্বুদীপং চরিত্ৰা তিট্ঠতু অমতং, অন্তমসো পরিযোসানপঞ্হৰিস্সজ্জনমত্তম্পি অলভন্তা পুনদেৰ রাজগহং অগমংসু. অথ খো আযস্মা অস্সজি পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰাতি যাৰ তেসং পব্বজ্জা, তাৰ সব্বং পব্বজ্জাক্খন্ধকে (মহাৰ. ৬০) আগতনযেনেৰ ৰিত্থারতো দট্ঠব্বং.

এৰং পব্বজিতেসু তেসু দ্ৰীসু সহাযকেসু আযস্মা সারিপুত্তো অড্ঢমাসেন সাৰকপারমীঞাণং সচ্ছাকাসি. সো যদা অস্সজিত্থেরেন সদ্ধিং একৰিহারে ৰসতি, তদা ভগৰতো উপট্ঠানং গন্ত্ৰা অনন্তরং থেরস্স উপট্ঠানং গচ্ছতি ‘‘পুব্বাচরিযো মে অযমাযস্মা, এতমহং নিস্সায ভগৰতো সাসনং অঞ্ঞাসি’’ন্তি গারৰেন. যদা পন অস্সজিত্থেরেন সদ্ধিং একৰিহারে ন ৰসতি, তদা যস্সং দিসাযং থেরো ৰসতি, তং দিসং ওলোকেত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ নমস্সতি. তং দিস্ৰা কেচি ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘সারিপুত্তো অগ্গসাৰকো হুত্ৰা দিসং নমস্সতি, অজ্জাপি মঞ্ঞে ব্রাহ্মণদিট্ঠি অপ্পহীনা’’তি. অথ ভগৰা দিব্বায সোতধাতুযা তং কথাসল্লাপং সুত্ৰা পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নংযেৰ অত্তানং দস্সেন্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি? তে তং পৰত্তিং আচিক্খিংসু. ততো ভগৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো দিসং নমস্সতি, যং নিস্সায সাসনং অঞ্ঞাসি, তং অত্তনো আচরিযং ৰন্দতি নমস্সতি সম্মানেতি, আচরিযপূজকো, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো’’তি ৰত্ৰা তত্থ সন্নিপতিতানং ধম্মদেসনত্থং ইমং সুত্তমভাসি.

তত্থ যস্মা হি ধম্মং পুরিসো ৰিজঞ্ঞাতি যতো পুগ্গলা পিটকত্তযপ্পভেদং পরিযত্তিধম্মং ৰা, পরিযত্তিং সুত্ৰা অধিগন্তব্বং নৰলোকুত্তরপ্পভেদং পটিৰেধধম্মং ৰা পুরিসো ৰিজঞ্ঞা জানেয্য ৰেদেয্য. ‘‘যস্সা’’তিপি পাঠো, সো এৰত্থো. ইন্দংৰ নং দেৰতা পূজযেয্যাতি যথা সক্কং দেৰানমিন্দং দ্ৰীসু দেৰলোকেসু দেৰতা পূজেন্তি, এৰং সো পুগ্গলো তং পুগ্গলং কালস্সেৰ ৰুট্ঠায উপাহনওমুঞ্চনাদিং সব্বং ৰত্তপটিৰত্তং করোন্তো পূজেয্য সক্করেয্য গরুকরেয্য. কিং কারণং? সো পূজিতো…পে… পাতুকরোতি ধম্মং, সো আচরিযো এৰং পূজিতো তস্মিং অন্তেৰাসিম্হি পসন্নচিত্তো পরিযত্তিপটিৰেধৰসেন বহুস্সুতো দেসনাৰসেনেৰ পরিযত্তিধম্মঞ্চ, দেসনং সুত্ৰা যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বং পটিৰেধধম্মঞ্চ পাতুকরোতি দেসেতি, দেসনায ৰা পরিযত্তিধম্মং, উপমাৰসেন অত্তনা অধিগতপটিৰেধধম্মং পাতুকরোতি.

৩২০. তদট্ঠিকত্ৰান নিসম্ম ধীরোতি এৰং পসন্নেন আচরিযেন পাতুকতং ধম্মং অট্ঠিকত্ৰান সুণিত্ৰা উপধারণসমত্থতায ধীরো পুরিসো. ধম্মানুধম্মং পটিপজ্জমানোতি লোকুত্তরধম্মস্স অনুলোমত্তা অনুধম্মভূতং ৰিপস্সনং ভাৰযমানো. ৰিঞ্ঞূ ৰিভাৰী নিপুণো চ হোতীতি ৰিঞ্ঞুতাসঙ্খাতায পঞ্ঞায অধিগমেন ৰিঞ্ঞূ, ৰিভাৰেত্ৰা পরেসম্পি পাকটং কত্ৰা ঞাপনসমত্থতায ৰিভাৰী, পরমসুখুমত্থপটিৰেধতায নিপুণো চ হোতি. যো তাদিসং ভজতি অপ্পমত্তোতি যো তাদিসং পুব্বে ৰুত্তপ্পকারং বহুস্সুতং অপ্পমত্তো তপ্পসাদনপরো হুত্ৰা ভজতি.

৩২১. এৰং পণ্ডিতাচরিযসেৰনং পসংসিত্ৰা ইদানি বালাচরিযসেৰনং নিন্দন্তো ‘‘খুদ্দঞ্চ বাল’’ন্তি ইমং গাথমাহ. তত্থ খুদ্দন্তি খুদ্দেন কাযকম্মাদিনা সমন্নাগতং, পঞ্ঞাভাৰতো বালং. অনাগতত্থন্তি অনধিগতপরিযত্তিপটিৰেধত্থং. উসূযকন্তি ইস্সামনকতায অন্তেৰাসিকস্স ৰুড্ঢিং অসহমানং. সেসমেত্থ পাকটমেৰ পদতো. অধিপ্পাযতো পন যো বহুচীৰরাদিলাভী আচরিযো অন্তেৰাসিকানং চীৰরাদীনি ন সক্কোতি দাতুং, ধম্মদানে পন অনিচ্চদুক্খানত্তৰচনমত্তম্পি ন সক্কোতি. এতেহি খুদ্দতাদিধম্মেহি সমন্নাগতত্তা তং খুদ্দং বালং অনাগতত্থং উসূযকং আচরিযং উপসেৰমানো ‘‘পূতিমচ্ছং কুসগ্গেনা’’তি (ইতিৰু. ৭৬; জা. ১.১৫.১৮৩) ৰুত্তনযেন সযম্পি বালো হোতি. তস্মা ইধ সাসনে কিঞ্চি অপ্পমত্তকম্পি পরিযত্তিধম্মং পটিৰেধধম্মং ৰা অৰিভাৰযিত্ৰা চ অৰিজানিত্ৰা চ যস্স ধম্মেসু কঙ্খা, তং অতরিত্ৰা মরণং উপেতীতি এৰমস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.

৩২২-৩. ইদানি তস্সেৰত্থস্স পাকটকরণত্থং ‘‘যথা নরো’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ আপগন্তি নদিং. মহোদকন্তি বহুউদকং. সলিলন্তি ইতো চিতো চ গতং, ৰিত্থিণ্ণন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘সরিত’’ন্তিপি পাঠো, সো এৰত্থো. সীঘসোতন্তি হারহারিকং, ৰেগৰতিন্তি ৰুত্তং হোতি. কিং সোতি এত্থ ‘‘সো ৰুয্হমানো’’তি ইমিনা চ সোকারেন তস্স নরস্স নিদ্দিট্ঠত্তা নিপাতমত্তো সোকারো. কিং সূতি ৰুত্তং হোতি যথা ‘‘ন ভৰিস্সামি নাম সো, ৰিনস্সিস্সামি নাম সো’’তি. ধম্মন্তি পুব্বে ৰুত্তং দুৰিধমেৰ. অনিসামযত্থন্তি অনিসামেত্ৰা অত্থং. সেসমেত্থ পাকটমেৰ পদতো.

অধিপ্পাযতো পন যথা যো কোচিদেৰ নরো ৰুত্তপ্পকারং নদিং ওতরিত্ৰা তায নদিযা ৰুয্হমানো অনুসোতগামী সোতমেৰ অনুগচ্ছন্তো পরে পারত্থিকে কিং সক্খতি পারং নেতুং. ‘‘সক্কতী’’তিপি পাঠো. তথেৰ দুৰিধম্পি ধম্মং অত্তনো পঞ্ঞায অৰিভাৰযিত্ৰা বহুস্সুতানঞ্চ সন্তিকে অত্থং অনিসামেত্ৰা সযং অৰিভাৰিতত্তা অজানন্তো অনিসামিতত্তা চ অৰিতিণ্ণকঙ্খো পরে কিং সক্খতি নিজ্ঝাপেতুং পেক্খাপেতুন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘সো ৰত, চুন্দ, অত্তনা পলিপপলিপন্নো’’তিআদিকঞ্চেত্থ (ম. নি. ১.৮৭) সুত্তপদং অনুস্সরিতব্বং.

৩২৪-৫. এৰং বালসেৰনায বালস্স পরং নিজ্ঝাপেতুং অসমত্থতায পাকটকরণত্থং উপমং ৰত্ৰা ইদানি ‘‘যো তাদিসং ভজতি অপ্পমত্তো’’তি এত্থ ৰুত্তস্স পণ্ডিতস্স পরে নিজ্ঝাপেতুং সমত্থতায পাকটকরণত্থং ‘‘যথাপি নাৰ’’ন্তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ ফিযেনাতি দব্বিপদরেন. রিত্তেনাতি ৰেল়ুদণ্ডেন. তত্থাতি তস্সং নাৰাযং. তত্রূপযঞ্ঞূতি তস্সা নাৰায আহরণপটিহরণাদিউপাযজাননেন মগ্গপটিপাদনেন উপাযঞ্ঞূ. সিক্খিতসিক্খতায সুকুসলহত্থতায চ কুসলো. উপ্পন্নুপদ্দৰপটিকারসমত্থতায মুতীমা. ৰেদগূতি ৰেদসঙ্খাতেহি চতূহি মগ্গঞাণেহি গতো. ভাৰিতত্তোতি তাযেৰ মগ্গভাৰনায ভাৰিতচিত্তো. বহুস্সুতোতি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ. অৰেধধম্মোতি অট্ঠহি লোকধম্মেহি অকম্পনিযসভাৰো. সোতাৰধানূপনিসূপপন্নেতি সোতওদহনেন চ মগ্গফলানং উপনিস্সযেন চ উপপন্নে. সেসং উত্তানপদত্থমেৰ. অধিপ্পাযযোজনাপি সক্কা পুরিমনযেনেৰ জানিতুন্তি ন ৰিত্থারিতা.

৩২৬. এৰং পণ্ডিতস্স পরে নিজ্ঝাপেতুং সমত্থভাৰপাকটকরণত্থং উপমং ৰত্ৰা তস্সা পণ্ডিতসেৰনায নিযোজেন্তো ‘‘তস্মা হৰে’’তি ইমং অৰসানগাথমাহ. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – যস্মা উপনিস্সযসম্পন্না পণ্ডিতসেৰনেন ৰিসেসং পাপুণন্তি, তস্মা হৰে সপ্পুরিসং ভজেথ. কীদিসং সপ্পুরিসং ভজেথ? মেধাৰিনঞ্চেৰ বহুস্সুতঞ্চ, পঞ্ঞাসম্পত্তিযা চ মেধাৰিনং ৰুত্তপ্পকারসুতদ্ৰযেন চ বহুস্সুতং. তাদিসঞ্হি ভজমানো তেন ভাসিতস্স ধম্মস্স অঞ্ঞায অত্থং এৰং ঞত্ৰা চ যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানো তায পটিপত্তিযা পটিৰেধৰসেন ৰিঞ্ঞাতধম্মো সো মগ্গফলনিব্বানপ্পভেদং লোকুত্তরসুখং লভেথ অধিগচ্ছেয্য পাপুণেয্যাতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং সমাপেসীতি.

পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায ধম্মসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.