২. চূল়ৰগ্গো

৪. মঙ্গলসুত্তৰণ্ণনা

এৰং মে সুতন্তি মঙ্গলসুত্তং. কা উপ্পত্তি? জম্বুদীপে কির তত্থ তত্থ নগরদ্ৰারসন্থাগারসভাদীসু মহাজনা সন্নিপতিত্ৰা হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং দত্ৰা নানপ্পকারং সীতাহরণাদিবাহিরককথং কথাপেন্তি, একেকা কথা চতুমাসচ্চযেন নিট্ঠাতি. তত্থ একদিৰসং মঙ্গলকথা সমুট্ঠাসি – ‘‘কিং নু খো মঙ্গলং, কিং দিট্ঠং মঙ্গলং, সুতং মঙ্গলং, মুতং মঙ্গলং, কো মঙ্গলং জানাতী’’তি?

অথ দিট্ঠমঙ্গলিকো নামেকো পুরিসো আহ – ‘‘অহং মঙ্গলং জানামি, দিট্ঠং লোকে মঙ্গলং, দিট্ঠং নাম অভিমঙ্গলসম্মতং রূপং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো কালস্সেৰ ৰুট্ঠায চাতকসকুণং ৰা পস্সতি, বেলুৰলট্ঠিং ৰা গব্ভিনিং ৰা কুমারকে ৰা অলঙ্কতপটিযত্তে পুণ্ণঘটং ৰা অল্লরোহিতমচ্ছং ৰা আজঞ্ঞং ৰা আজঞ্ঞরথং ৰা উসভং ৰা গাৰিং ৰা কপিলং ৰা, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি এৰরূপং অভিমঙ্গলসম্মতং রূপং পস্সতি, ইদং ৰুচ্চতি দিট্ঠমঙ্গল’’ন্তি. তস্স ৰচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে নাগ্গহেসুং. যে নাগ্গহেসুং, তে তেন সহ ৰিৰদিংসু.

অথ সুতমঙ্গলিকো নামেকো পুরিসো আহ – ‘‘চক্খু নামেতং, ভো, সুচিম্পি অসুচিম্পি পস্সতি, তথা সুন্দরম্পি অসুন্দরম্পি, মনাপম্পি অমনাপম্পি. যদি তেন দিট্ঠং মঙ্গলং সিযা, সব্বম্পি মঙ্গলং সিযা, তস্মা ন দিট্ঠং মঙ্গলং, অপিচ খো পন সুতং মঙ্গলং, সুতং নাম অভিমঙ্গলসম্মতো সদ্দো. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো কালস্সেৰ ৰুট্ঠায ৰড্ঢাতি ৰা ৰড্ঢমানাতি ৰা পুণ্ণাতি ৰা ফুস্সাতি ৰা সুমনাতি ৰা সিরীতি ৰা সিরিৰড্ঢাতি ৰা অজ্জ সুনক্খত্তং সুমুহুত্তং সুদিৰসং সুমঙ্গলন্তি এৰরূপং ৰা যংকিঞ্চি অভিমঙ্গলসম্মতং সদ্দং সুণাতি, ইদং ৰুচ্চতি সুতমঙ্গল’’ন্তি. তস্সপি ৰচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে নাগ্গহেসুং. যে নাগ্গহেসুং, তে তেন সহ ৰিৰদিংসু.

অথ মুতমঙ্গলিকো নামেকো পুরিসো আহ – ‘‘সোতম্পি হি নামেতং ভো সাধুম্পি অসাধুম্পি মনাপম্পি অমনাপম্পি সুণাতি. যদি তেন সুতং মঙ্গলং সিযা, সব্বম্পি মঙ্গলং সিযা, তস্মা ন সুতং মঙ্গলং, অপিচ খো পন মুতং মঙ্গলং, মুতং নাম অভিমঙ্গলসম্মতং গন্ধরসফোট্ঠব্বং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো কালস্সেৰ ৰুট্ঠায পদুমগন্ধাদিপুপ্ফগন্ধং ৰা ঘাযতি, ফুস্সদন্তকট্ঠং ৰা খাদতি, পথৰিং ৰা আমসতি, হরিতসস্সং ৰা অল্লগোমযং ৰা কচ্ছপং ৰা তিলৰাহং ৰা পুপ্ফং ৰা ফলং ৰা আমসতি, ফুস্সমত্তিকায ৰা সম্মা লিম্পতি, ফুস্সসাটকং ৰা নিৰাসেতি, ফুস্সৰেঠনং ৰা ধারেতি, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি এৰরূপং অভিমঙ্গলসম্মতং গন্ধং ৰা ঘাযতি, রসং ৰা সাযতি, ফোট্ঠব্বং ৰা ফুসতি, ইদং ৰুচ্চতি মুতমঙ্গল’’ন্তি. তস্সপি ৰচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে নাগ্গহেসুং.

তত্থ ন দিট্ঠমঙ্গলিকো সুতমুতমঙ্গলিকে অসক্খি সঞ্ঞাপেতুং. ন তেসং অঞ্ঞতরো ইতরে দ্ৰে. তেসু চ মনুস্সেসু যে দিট্ঠমঙ্গলিকস্স ৰচনং গণ্হিংসু, তে ‘‘দিট্ঠংযেৰ মঙ্গল’’ন্তি গতা. যে সুতমুতমঙ্গলিকানং ৰচনং গণ্হিংসু, তে ‘‘সুতংযেৰ মুতংযেৰ মঙ্গল’’ন্তি গতা. এৰমযং মঙ্গলকথা সকলজম্বুদীপে পাকটা জাতা.

অথ সকলজম্বুদীপে মনুস্সা গুম্বগুম্বা হুত্ৰা ‘‘কিং নু খো মঙ্গল’’ন্তি মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. তেসং মনুস্সানং আরক্খদেৰতা তং কথং সুত্ৰা তথেৰ মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. তাসং দেৰতানং ভুম্মদেৰতা মিত্তা হোন্তি, অথ ততো সুত্ৰা ভুম্মদেৰতাপি তথেৰ মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. তাসম্পি দেৰতানং আকাসট্ঠদেৰতা মিত্তা হোন্তি, আকাসট্ঠদেৰতানং চাতুমহারাজিকদেৰতা. এতেনেৰ উপাযেন যাৰ সুদস্সীদেৰতানং অকনিট্ঠদেৰতা মিত্তা হোন্তি, অথ ততো সুত্ৰা অকনিট্ঠদেৰতাপি তথেৰ গুম্বগুম্বা হুত্ৰা মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. এৰং দসসহস্সচক্কৰাল়েসু সব্বত্থ মঙ্গলচিন্তা উদপাদি. উপ্পন্না চ সা ‘‘ইদং মঙ্গলং ইদং মঙ্গল’’ন্তি ৰিনিচ্ছিযমানাপি অপ্পত্তা এৰ ৰিনিচ্ছযং দ্ৰাদস ৰস্সানি অট্ঠাসি. সব্বে মনুস্সা চ দেৰা চ ব্রহ্মানো চ ঠপেত্ৰা অরিযসাৰকে দিট্ঠসুতমুতৰসেন তিধা ভিন্না. একোপি ‘‘ইদমেৰ মঙ্গল’’ন্তি যথাভুচ্চতো নিট্ঠঙ্গতো নাহোসি, মঙ্গলকোলাহলং লোকে উপ্পজ্জি.

কোলাহলং নাম পঞ্চৰিধং – কপ্পকোলাহলং, চক্কৰত্তিকোলাহলং, বুদ্ধকোলাহলং, মঙ্গলকোলাহলং, মোনেয্যকোলাহলন্তি. তত্থ কামাৰচরদেৰা মুত্তসিরা ৰিকিণ্ণকেসা রুদম্মুখা অস্সূনি হত্থেহি পুঞ্ছমানা রত্তৰত্থনিৰত্থা অতিৰিয ৰিরূপৰেসধারিনো হুত্ৰা, ‘‘ৰস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং ভৰিস্সতি. অযং লোকো ৰিনস্সিস্সতি, মহাসমুদ্দো সুস্সিস্সতি, অযঞ্চ মহাপথৰী সিনেরু চ পব্বতরাজা উড্ঢয্হিস্সতি ৰিনস্সিস্সতি, যাৰ ব্রহ্মলোকা লোকৰিনাসো ভৰিস্সতি. মেত্তং, মারিসা, ভাৰেথ, করুণং মুদিতং উপেক্খং, মারিসা, ভাৰেথ, মাতরং উপট্ঠহথ, পিতরং উপট্ঠহথ, কুলে জেট্ঠাপচাযিনো হোথ, জাগরথ মা পমাদত্থা’’তি মনুস্সপথে ৰিচরিত্ৰা আরোচেন্তি. ইদং কপ্পকোলাহলং নাম.

কামাৰচরদেৰাযেৰ ‘‘ৰস্সসতস্সচ্চযেন চক্কৰত্তিরাজা লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৰিচরিত্ৰা আরোচেন্তি. ইদং চক্কৰত্তিকোলাহলং নাম.

সুদ্ধাৰাসা পন দেৰা ব্রহ্মাভরণেন অলঙ্করিত্ৰা ব্রহ্মৰেঠনং সীসে কত্ৰা পীতিসোমনস্সজাতা বুদ্ধগুণৰাদিনো ‘‘ৰস্সসহস্সস্স অচ্চযেন বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৰিচরিত্ৰা আরোচেন্তি. ইদং বুদ্ধকোলাহলং নাম.

সুদ্ধাৰাসা এৰ দেৰা মনুস্সানং চিত্তং ঞত্ৰা ‘‘দ্ৰাদসন্নং ৰস্সানং অচ্চযেন সম্মাসম্বুদ্ধো মঙ্গলং কথেস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৰিচরিত্ৰা আরোচেন্তি. ইদং মঙ্গলকোলাহলং নাম.

সুদ্ধাৰাসা এৰ দেৰা ‘‘সত্তন্নং ৰস্সানং অচ্চযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰতা সদ্ধিং সমাগম্ম মোনেয্যপটিপদং পুচ্ছিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৰিচরিত্ৰা আরোচেন্তি. ইদং মোনেয্যকোলাহলং নাম. ইমেসু পঞ্চসু কোলাহলেসু দিট্ঠমঙ্গলাদিৰসেন তিধা ভিন্নেসু দেৰমনুস্সেসু ইদং মঙ্গলকোলাহলং লোকে উপ্পজ্জি.

অথ দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ ৰিচিনিত্ৰা ৰিচিনিত্ৰা মঙ্গলানি অলভমানেসু দ্ৰাদসন্নং ৰস্সানং অচ্চযেন তাৰতিংসকাযিকা দেৰতা সঙ্গম্ম সমাগম্ম এৰং সমচিন্তেসুং – ‘‘সেয্যথাপি নাম, মারিসা, ঘরসামিকো অন্তোঘরজনানং, গামসামিকো গামৰাসীনং, রাজা সব্বমনুস্সানং, এৰমেৰং অযং সক্কো দেৰানমিন্দো অম্হাকং অগ্গো চ সেট্ঠো চ যদিদং পুঞ্ঞেন তেজেন ইস্সরিযেন পঞ্ঞায দ্ৰিন্নং দেৰলোকানং অধিপতি. যংনূন মযং সক্কং দেৰানমিন্দং এতমত্থং পুচ্ছেয্যামা’’তি. তা সক্কস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা সক্কং দেৰানমিন্দং তঙ্খণানুরূপনিৰাসনাভরণসস্সিরিকসরীরং অড্ঢতেয্যকোটিঅচ্ছরাগণপরিৰুতং পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলৰরাসনে নিসিন্নং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং ঠত্ৰা এতদৰোচুং – ‘‘যগ্ঘে, মারিস, জানেয্যাসি, এতরহি মঙ্গলপঞ্হা সমুট্ঠিতা, একে দিট্ঠং মঙ্গলন্তি ৰদন্তি, একে সুতং মঙ্গলন্তি ৰদন্তি, একে মুতং মঙ্গলন্তি ৰদন্তি. তত্থ মযঞ্চ অঞ্ঞে চ অনিট্ঠঙ্গতা, সাধু ৰত নো ত্ৰং যাথাৰতো ব্যাকরোহী’’তি. দেৰরাজা পকতিযাপি পঞ্ঞৰা ‘‘অযং মঙ্গলকথা কত্থ পঠমং সমুট্ঠিতা’’তি আহ. ‘‘মযং দেৰ চাতুমহারাজিকানং অস্সুম্হা’’তি আহংসু. ততো চাতুমহারাজিকা আকাসট্ঠদেৰতানং, আকাসট্ঠদেৰতা ভুম্মদেৰতানং, ভুম্মদেৰতা মনুস্সারক্খদেৰতানং, মনুস্সারক্খদেৰতা ‘‘মনুস্সলোকে সমুট্ঠিতা’’তি আহংসু.

অথ দেৰানমিন্দো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো কত্থ ৰসতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘মনুস্সলোকে, দেৰা’’তি আহংসু. ‘‘তং ভগৰন্তং কোচি পুচ্ছী’’তি আহ. ‘‘ন কোচি দেৰা’’তি. ‘‘কিং নু খো নাম তুম্হে মারিসা অগ্গিং ছড্ডেত্ৰা খজ্জোপনকং উজ্জালেথ, যে অনৰসেসমঙ্গলদেসকং তং ভগৰন্তং অতিক্কমিত্ৰা মং পুচ্ছিতব্বং মঞ্ঞথ? আগচ্ছথ, মারিসা, তং ভগৰন্তং পুচ্ছাম, অদ্ধা সস্সিরিকং পঞ্হব্যাকরণং লভিস্সামা’’তি একং দেৰপুত্তং আণাপেসি – ‘‘ত্ৰং ভগৰন্তং পুচ্ছা’’তি. সো দেৰপুত্তো তঙ্খণানুরূপেন অলঙ্কারেন অত্তানং অলঙ্করিত্ৰা ৰিজ্জুরিৰ ৰিজ্জোতমানো দেৰগণপরিৰুতো জেতৰনমহাৰিহারং আগন্ত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং ঠত্ৰা মঙ্গলপঞ্হং পুচ্ছন্তো গাথায অজ্ঝভাসি. ভগৰা তস্স তং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তো ইমং সুত্তমভাসি.

তত্থ এৰং মে সুতন্তিআদীনমত্থো সঙ্খেপতো কসিভারদ্ৰাজসুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তো, ৰিত্থারং পন ইচ্ছন্তেহি পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেন গহেতব্বো. কসিভারদ্ৰাজসুত্তে চ ‘‘মগধেসু ৰিহরতি দক্খিণাগিরিস্মিং একনাল়াযং ব্রাহ্মণগামে’’তি ৰুত্তং, ইধ ‘‘সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি. তস্মা ‘‘সাৰত্থিয’’ন্তি ইমং পদং আদিং কত্ৰা ইধ অপুব্বপদৰণ্ণনং করিস্সাম.

সেয্যথিদং, সাৰত্থিযন্তি এৰংনামকে নগরে. তং কির সৰত্থস্স নাম ইসিনো নিৰাসট্ঠানং অহোসি. তস্মা যথা কুসম্বস্স নিৰাসো কোসম্বী, কাকণ্ডস্স নিৰাসো কাকণ্ডীতি, এৰং ইত্থিলিঙ্গৰসেন ‘‘সাৰত্থী’’তি ৰুচ্চতি. পোরাণা পন ৰণ্ণযন্তি – যস্মা তস্মিং ঠানে সত্থসমাযোগে ‘‘কিংভণ্ডমত্থী’’তি পুচ্ছিতে ‘‘সব্বমত্থী’’তি আহংসু, তস্মা তং ৰচনমুপাদায ‘‘সাৰত্থী’’তি ৰুচ্চতি. তস্সং সাৰত্থিযং. এতেনস্স গোচরগামো দীপিতো হোতি. জেতো নাম রাজকুমারো, তেন রোপিতসংৰড্ঢিতত্তা তস্স জেতস্স ৰনন্তি জেতৰনং, তস্মিং জেতৰনে. অনাথানং পিণ্ডো এতস্মিং অত্থীতি অনাথপিণ্ডিকো, তস্স অনাথপিণ্ডিকস্স. অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা চতুপণ্ণাসকোটিপরিচ্চাগেন নিট্ঠাপিতারামেতি অত্থো. এতেনস্স পব্বজিতানুরূপনিৰাসোকাসো দীপিতো হোতি.

অথাতি অৰিচ্ছেদত্থে, খোতি অধিকারন্তরনিদস্সনত্থে নিপাতো. তেন অৰিচ্ছিন্নেযেৰ তত্থ ভগৰতো ৰিহারে ‘‘ইদমধিকারন্তরং উদপাদী’’তি দস্সেতি. কিং তন্তি? অঞ্ঞতরা দেৰতাতিআদি. তত্থ অঞ্ঞতরাতি অনিযমিতনিদ্দেসো. সা হি নামগোত্ততো অপাকটা, তস্মা ‘‘অঞ্ঞতরা’’তি ৰুত্তা. দেৰো এৰ দেৰতা, ইত্থিপুরিসসাধারণমেতং. ইধ পন পুরিসো এৰ সো দেৰপুত্তো, কিন্তু সাধারণনামৰসেন ‘‘দেৰতা’’তি ৰুত্তো.

অভিক্কন্তায রত্তিযাতি এত্থ অভিক্কন্তসদ্দো খযসুন্দরাভিরূপঅব্ভনুমোদনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, রত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিরনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো. উদ্দিসতু, ভগৰা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি এৰমাদীসু (চূল়ৰ. ৩৮৩; অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫) খযে দিস্সতি. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৪.১০০) সুন্দরে.

‘‘কো মে ৰন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;

অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি. (ৰি. ৰ. ৮৫৭) –

এৰমাদীসু অভিরূপে. ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতমা’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ২.১৬; পারা. ১৫) অব্ভনুমোদনে. ইধ পন খযে. তেন অভিক্কন্তায রত্তিযা, পরিক্খীণায রত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি.

অভিক্কন্তৰণ্ণাতি এত্থ অভিক্কন্তসদ্দো অভিরূপে, ৰণ্ণসদ্দো পন ছৰিথুতিকুলৰগ্গকারণসণ্ঠানপ্পমাণরূপাযতনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণোসি ভগৰা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৩) ছৰিযং. ‘‘কদা সঞ্ঞূল়্হা পন তে, গহপতি, ইমে সমণস্স গোতমস্স ৰণ্ণা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ২.৭৭) থুতিযং. ‘‘চত্তারোমে, ভো গোতম, ৰণ্ণা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ৩.১১৫) কুলৰগ্গে. ‘‘অথ কেন নু ৰণ্ণেন, গন্ধত্থেনোতি ৰুচ্চতী’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.২৩৪) কারণে. ‘‘মহন্তং হত্থিরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) সণ্ঠানে. ‘‘তযো পত্তস্স ৰণ্ণা’’তি এৰমাদীসু পমাণে. ‘‘ৰণ্ণো গন্ধো রসো ওজা’’তি এৰমাদীসু রূপাযতনে. সো ইধ ছৰিযং দট্ঠব্বো. তেন অভিক্কন্তৰণ্ণা অভিরূপচ্ছৰীতি ৰুত্তং হোতি.

কেৰলকপ্পন্তি এত্থ কেৰলসদ্দো অনৰসেসযেভুয্যঅব্যামিস্সঅনতিরেকদল়্হত্থৰিসংযোগাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি এৰমাদীসু (দী. নি. ১.২৫৫; পারা. ১) অনৰসেসতা অত্থো. ‘‘কেৰলকপ্পা চ অঙ্গমাগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায উপসঙ্কমিস্সন্তী’’তি এৰমাদীসু (মহাৰ. ৪৩) যেভুয্যতা. ‘‘কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি এৰমাদীসু (ৰিভ. ২২৫) অব্যামিস্সতা. ‘‘কেৰলং সদ্ধামত্তকং নূন অযমাযস্মা’’তি এৰমাদীসু (মহাৰ. ২৪৪) অনতিরেকতা. ‘‘আযস্মতো ভন্তে অনুরুদ্ধস্স বাহিকো নাম সদ্ধিৰিহারিকো কেৰলকপ্পং সঙ্ঘভেদায ঠিতো’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৪.২৪৩) দল়্হত্থতা. ‘‘কেৰলী ৰুসিতৰা উত্তমপুরিসোতি ৰুচ্চতী’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ৩.৫৭) ৰিসংযোগো. ইধ পনস্স অনৰসেসতো অত্থো অধিপ্পেতো.

কপ্পসদ্দো পনাযং অভিসদ্দহনৰোহারকালপঞ্ঞত্তিছেদনৰিকপ্পলেসসমন্তভাৰাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘ওকপ্পনিযমেতং ভোতো গোতমস্স, যতা তং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অভিসদ্দহনমত্থো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতু’’ন্তি এৰমাদীসু (চূল়ৰ. ২৫০) ৰোহারো. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালো. ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি এৰমাদীসু (সু. নি. ১০৯৮; চূল়নি. কপ্পমাণৰপুচ্ছা ১১৭) পঞ্ঞত্তি. ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি এৰমাদীসু (জা. ২.২২.১৩৬৮) ছেদনং. ‘‘কপ্পতি দ্ৰঙ্গুলকপ্পো’’তি এৰমাদীসু (চূল়ৰ. ৪৪৬) ৰিকপ্পো. ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৮.৮০) লেসো. ‘‘কেৰলকপ্পং ৰেল়ুৰনং ওভাসেত্ৰা’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.৯৪) সমন্তভাৰো. ইধ পনস্স সমন্তভাৰো অত্থোতি অধিপ্পেতো. যতো কেৰলকপ্পং জেতৰনন্তি এত্থ অনৰসেসং সমন্ততো জেতৰনন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.

ওভাসেত্ৰাতি আভায ফরিত্ৰা, চন্দিমা ৰিয সূরিযো ৰিয চ একোভাসং একপজ্জোতং করিত্ৰাতি অত্থো.

যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি ভুম্মত্থে করণৰচনং, যতো যত্থ ভগৰা, তত্থ উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যেন ৰা কারণেন ভগৰা দেৰমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেনেৰ কারণেন উপসঙ্কমীতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কারণেন ভগৰা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকারগুণৰিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহারুক্খো ৰিয. উপসঙ্কমীতি চ গতাতি ৰুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৰাতি উপসঙ্কমনপরিযোসানদীপনং. অথ ৰা এৰং গতা ততো আসন্নতরং ঠানং ভগৰতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৰাতিপি ৰুত্তং হোতি. ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰাতি ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পণমিত্ৰা নমস্সিত্ৰা.

একমন্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, একোকাসং একপস্সন্তি ৰুত্তং হোতি. ভুম্মত্থে ৰা উপযোগৰচনং. অট্ঠাসীতি নিসজ্জাদিপটিক্খেপো, ঠানং কপ্পেসি, ঠিতা অহোসীতি অত্থো.

কথং ঠিতা পন সা একমন্তং ঠিতা অহূতি?

‘‘ন পচ্ছতো ন পুরতো, নাপি আসন্নদূরতো;

ন কচ্ছে নোপি পটিৰাতে, ন চাপি ওণতুণ্ণতে;

ইমে দোসে ৰিৰজ্জেত্ৰা, একমন্তং ঠিতা অহূ’’তি.

কস্মা পনাযং অট্ঠাসি এৰ, ন নিসীদীতি? লহুং নিৰত্তিতুকামতায. দেৰতা হি কঞ্চিদেৰ অত্থৰসং পটিচ্চ সুচিপুরিসো ৰিয ৰচ্চট্ঠানং মনুস্সলোকং আগচ্ছন্তি. পকতিযা পনেতাসং যোজনসততো পভুতি মনুস্সলোকো দুগ্গন্ধতায পটিকূলো হোতি, ন তত্থ অভিরমন্তি. তেন সা আগতকিচ্চং কত্ৰা লহুং নিৰত্তিতুকামতায ন নিসীদি. যস্স চ গমনাদিইরিযাপথপরিস্সমস্স ৰিনোদনত্থং নিসীদন্তি, সো দেৰানং পরিস্সমো নত্থি, তস্মাপি ন নিসীদি. যে চ মহাসাৰকা ভগৰন্তং পরিৰারেত্ৰা ঠিতা, তে পতিমানেসি, তস্মাপি ন নিসীদি. অপিচ ভগৰতি গারৰেনেৰ ন নিসীদি. দেৰানঞ্হি নিসীদিতুকামানং আসনং নিব্বত্ততি, তং অনিচ্ছমানা নিসজ্জায চিত্তম্পি অকত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি.

একমন্তং ঠিতা খো সা দেৰতাতি এৰং ইমেহি কারণেহি একমন্তং ঠিতা খো সা দেৰতা. ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসীতি ভগৰন্তং গাথায অক্খরপদনিযমিতগন্থিতেন ৰচনেন অভাসীতি অত্থো.

২৬১. তত্থ বহূতি অনিযমিতসঙ্খ্যানিদ্দেসো. তেন অনেকসতা অনেকসহস্সা অনেকসতসহস্সাতি ৰুত্তং হোতি. দিব্বন্তীতি দেৰা, পঞ্চহি কামগুণেহি কীল়ন্তি, অত্তনো ৰা সিরিযা জোতন্তীতি অত্থো. অপিচ তিৰিধা দেৰা সম্মুতিউপপত্তিৰিসুদ্ধিৰসেন. যথাহ –

‘‘দেৰাতি তযো দেৰা সম্মুতিদেৰা, উপপত্তিদেৰা, ৰিসুদ্ধিদেৰা. তত্থ সম্মুতিদেৰা নাম রাজানো, দেৰিযো, রাজকুমারা. উপপত্তিদেৰা নাম চাতুমহারাজিকে দেৰে উপাদায তদুত্তরিদেৰা. ৰিসুদ্ধিদেৰা নাম অরহন্তো ৰুচ্চন্তী’’তি (চূল়নি. ধোতকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩২, পারাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১১৯).

তেসু ইধ উপপত্তিদেৰা অধিপ্পেতা. মনুনো অপচ্চাতি মনুস্সা. পোরাণা পন ভণন্তি – মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা. তে জম্বুদীপকা, অপরগোযানকা, উত্তরকুরুকা, পুব্বৰিদেহকাতি চতুব্বিধা. ইধ জম্বুদীপকা অধিপ্পেতা. মঙ্গলন্তি ইমেহি সত্তাতি মঙ্গলানি, ইদ্ধিং ৰুদ্ধিঞ্চ পাপুণন্তীতি অত্থো. অচিন্তযুন্তি চিন্তেসুং. আকঙ্খমানাতি ইচ্ছমানা পত্থযমানা পিহযমানা. সোত্থানন্তি সোত্থিভাৰং, সব্বেসং দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকানং সোভনানং সুন্দরানং কল্যাণানং ধম্মানমত্থিতন্তি ৰুত্তং হোতি. ব্রূহীতি দেসেহি পকাসেহি আচিক্খ ৰিৰর ৰিভজ উত্তানীকরোহি. মঙ্গলন্তি ইদ্ধিকারণং ৰুদ্ধিকারণং সব্বসম্পত্তিকারণং. উত্তমন্তি ৰিসিট্ঠং পৰরং সব্বলোকহিতসুখাৰহন্তি অযং গাথায অনুপুব্বপদৰণ্ণনা.

অযং পন পিণ্ডত্থো – সো দেৰপুত্তো দসসহস্সচক্কৰাল়েসু দেৰতা মঙ্গলপঞ্হং সোতুকামতায ইমস্মিং একচক্কৰাল়ে সন্নিপতিত্ৰা একৰালগ্গকোটিওকাসমত্তে দসপি ৰীসম্পি তিংসম্পি চত্তালীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি সট্ঠিপি সত্ততিপি অসীতিপি সুখুমত্তভাৰে নিম্মিনিত্ৰা সব্বদেৰমারব্রহ্মানো সিরিযা চ তেজসা চ অধিগয্হ ৰিরোচমানং পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নং ভগৰন্তং পরিৰারেত্ৰা ঠিতা দিস্ৰা তস্মিং চ সমযে অনাগতানম্পি সকলজম্বুদীপকানং মনুস্সানং চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায সব্বদেৰমনুস্সানং ৰিচিকিচ্ছাসল্লসমুদ্ধরণত্থং আহ – ‘‘বহূ দেৰা মনুস্সা চ, মঙ্গলানি অচিন্তযুং, আকঙ্খমানা সোত্থানং অত্তনো সোত্থিভাৰং ইচ্ছন্তা, ব্রূহি মঙ্গলমুত্তমং, তেসং দেৰানং অনুমতিযা মনুস্সানঞ্চ অনুগ্গহেন মযা পুট্ঠো সমানো যং সব্বেসমেৰ অম্হাকং একন্তহিতসুখাৰহনতো উত্তমং মঙ্গলং, তং নো অনুকম্পং উপাদায ব্রূহি ভগৰা’’তি.

২৬২. এৰমেতং দেৰপুত্তস্স ৰচনং সুত্ৰা ভগৰা ‘‘অসেৰনা চ বালান’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ অসেৰনাতি অভজনা অপযিরুপাসনা. বালানন্তি বলন্তি অস্সসন্তীতি বালা, অস্সসিতপস্সসিতমত্তেন জীৰন্তি, ন পঞ্ঞাজীৰিতেনাতি অধিপ্পাযো. তেসং বালানং পণ্ডিতানন্তি পণ্ডন্তীতি পণ্ডিতা, সন্দিট্ঠিকসম্পরাযিকেসু অত্থেসু ঞাণগতিযা গচ্ছন্তীতি অধিপ্পাযো. তেসং পণ্ডিতানং. সেৰনাতি ভজনা পযিরুপাসনা তংসহাযতা তংসম্পৰঙ্কতা. পূজাতি সক্কারগরুকারমাননৰন্দনা. পূজনেয্যানন্তি পূজারহানং. এতং মঙ্গলমুত্তমন্তি যা চ বালানং অসেৰনা, যা চ পণ্ডিতানং সেৰনা, যা চ পূজনেয্যানং পূজা, তং সব্বং সম্পিণ্ডেত্ৰা আহ এতং মঙ্গলমুত্তমন্তি. যং তযা পুট্ঠং ‘‘ব্রূহি মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি, এত্থ তাৰ এতং মঙ্গলমুত্তমন্তি গণ্হাহীতি ৰুত্তং হোতি. অযমেতিস্সা গাথায পদৰণ্ণনা.

অত্থৰণ্ণনা পনস্সা এৰং ৰেদিতব্বা – এৰমেতং দেৰপুত্তস্স ৰচনং সুত্ৰা ভগৰা ইমং গাথমাহ. তত্থ যস্মা চতুব্বিধা কথা পুচ্ছিতকথা, অপুচ্ছিতকথা, সানুসন্ধিকথা, অননুসন্ধিকথাতি. তত্থ ‘‘পুচ্ছামি তং, গোতম, ভূরিপঞ্ঞং, কথংকরো সাৰকো সাধু হোতী’’তি (সু. নি. ৩৭৮) চ, ‘‘কথং নু ত্ৰং, মারিস, ওঘমতরী’’তি (সং. নি. ১.১) চ এৰমাদীসু পুচ্ছিতেন কথিকা পুচ্ছিতকথা. ‘‘যং পরে সুখতো আহু, তদরিযা আহু দুক্খতো’’তি এৰমাদীসু (সু. নি. ৭৬৭) অপুচ্ছিতেন অত্তজ্ঝাসযৰসেনেৰ কথিতা অপুচ্ছিতকথা. সব্বাপি বুদ্ধানং কথা ‘‘সনিদানাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমী’’তি (অ. নি. ৩.১২৬; কথা. ৮০৬) ৰচনতো সানুসন্ধিকথা. অননুসন্ধিকথা ইমস্মিং সাসনে নত্থি. এৰমেতাসু কথাসু অযং দেৰপুত্তেন পুচ্ছিতেন ভগৰতা কথিতত্তা পুচ্ছিতকথা. পুচ্ছিতকথাযঞ্চ যথা ছেকো পুরিসো কুসলো মগ্গস্স, কুসলো অমগ্গস্স, মগ্গং পুট্ঠো পঠমং ৰিজহিতব্বং আচিক্খিত্ৰা পচ্ছা গহেতব্বং আচিক্খতি – ‘‘অসুকস্মিং নাম ঠানে দ্ৰেধাপথো হোতি, তত্থ ৰামং মুঞ্চিত্ৰা দক্খিণং গণ্হথা’’তি, এৰং সেৰিতব্বাসেৰিতব্বেসু অসেৰিতব্বং আচিক্খিত্ৰা সেৰিতব্বং আচিক্খতি. ভগৰা চ মগ্গকুসলপুরিসসদিসো. যথাহ –

‘‘পুরিসো মগ্গকুসলোতি খো, তিস্স, তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি (সং. নি. ৩.৮৪).

সো হি কুসলো ইমস্স লোকস্স, কুসলো পরস্স লোকস্স, কুসলো মচ্চুধেয্যস্স, কুসলো অমচ্চুধেয্যস্স, কুসলো মারধেয্যস্স, কুসলো অমারধেয্যস্সাতি. তস্মা পঠমং অসেৰিতব্বং আচিক্খিত্ৰা সেৰিতব্বং আচিক্খন্তো আহ – ‘‘অসেৰনা চ বালানং, পণ্ডিতানঞ্চ সেৰনা’’তি. ৰিজহিতব্বমগ্গো ৰিয হি পঠমং বালা ন সেৰিতব্বা ন পযিরুপাসিতব্বা, ততো গহেতব্বমগ্গো ৰিয পণ্ডিতা সেৰিতব্বা পযিরুপাসিতব্বাতি.

কস্মা পন ভগৰতা মঙ্গলং কথেন্তেন পঠমং বালানং অসেৰনা পণ্ডিতানঞ্চ সেৰনা কথিতাতি? ৰুচ্চতে – যস্মা ইমং দিট্ঠাদীসু মঙ্গলদিট্ঠিং বালসেৰনায দেৰমনুস্সা গণ্হিংসু, সা চ অমঙ্গলং, তস্মা নেসং তং ইধলোকত্থপরলোকত্থভঞ্জকং অকল্যাণমিত্তসংসগ্গং গরহন্তেন উভযলোকত্থসাধকঞ্চ কল্যাণমিত্তসংসগ্গং পসংসন্তেন ভগৰতা পঠমং বালানং অসেৰনা পণ্ডিতানঞ্চ সেৰনা কথিতাতি.

তত্থ বালা নাম যে কেচি পাণাতিপাতাদিঅকুসলকম্মপথসমন্নাগতা সত্তা. তে তীহাকারেহি জানিতব্বা. যথাহ – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, বালস্স বাললক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.৩; ম. নি. ৩.২৪৬) সুত্তং. অপিচ পূরণকস্সপাদযো ছ সত্থারো দেৰদত্তকোকালিককটমোদকতিস্সখণ্ডদেৰিযাপুত্তসমুদ্দদত্তচিঞ্চমাণৰিকাদযো অতীতকালে চ দীঘৰিদস্স ভাতাতি ইমে অঞ্ঞে চ এৰরূপা সত্তা বালাতি ৰেদিতব্বা.

তে অগ্গিপদিত্তমিৰ অঙ্গারং অত্তনা দুগ্গহিতেন অত্তানঞ্চ অত্তনো ৰচনকারকে চ ৰিনাসেন্তি, যথা দীঘৰিদস্স ভাতা চতুবুদ্ধন্তরং সট্ঠিযোজনমত্তেন অত্তভাৰেন উত্তানো পতিতো মহানিরযে পচ্চতি, যথা চ তস্স দিট্ঠিং অভিরুচিকানি পঞ্চ কুলসতানি তস্সেৰ সহব্যতং উপপন্নানি নিরযে পচ্চন্তি. ৰুত্তং হেতং –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, নল়াগারা ৰা তিণাগারা ৰা অগ্গি মুত্তো কূটাগারানিপি ডহতি উল্লিত্তাৰলিত্তানি নিৰাতানি ফুসিতগ্গল়ানি পিহিতৰাতপানানি, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যানি কানিচি ভযানি উপ্পজ্জন্তি, সব্বানি তানি বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো. যে কেচি উপদ্দৰা উপ্পজ্জন্তি…পে… যে কেচি উপসগ্গা…পে… নো পণ্ডিততো. ইতি খো, ভিক্খৰে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৰো বালো, অনুপদ্দৰো পণ্ডিতো, সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো’’তি (অ. নি. ৩.১).

অপিচ পূতিমচ্ছসদিসো বালো, পূতিমচ্ছবন্ধপত্তপুটসদিসো হোতি তদুপসেৰী, ছড্ডনীযতং জিগুচ্ছনীযতঞ্চ আপজ্জতি ৰিঞ্ঞূনং. ৰুত্তঞ্চেতং –

‘‘পূতিমচ্ছং কুসগ্গেন, যো নরো উপনয্হতি;

কুসাপি পূতী ৰাযন্তি, এৰং বালূপসেৰনা’’তি. (ইতিৰু. ৭৬; জা. ১.১৫.১৮৩; ২.২২.১২৫৭);

অকিত্তিপণ্ডিতো চাপি সক্কেন দেৰানমিন্দেন ৰরে দিয্যমানে এৰমাহ –

‘‘বালং ন পস্সে ন সুণে, ন চ বালেন সংৰসে;

বালেনল্লাপসল্লাপং, ন করে ন চ রোচযে.

‘‘কিন্নু তে অকরং বালো, ৰদ কস্সপ কারণং;

কেন কস্সপ বালস্স, দস্সনং নাভিকঙ্খসি.

‘‘অনযং নযতি দুম্মেধো, অধুরাযং নিযুঞ্জতি;

দুন্নযো সেয্যসো হোতি, সম্মা ৰুত্তো পকুপ্পতি;

ৰিনযং সো ন জানাতি, সাধু তস্স অদস্সন’’ন্তি. (জা. ১.১৩.৯০-৯২);

এৰং ভগৰা সব্বাকারেন বালূপসেৰনং গরহন্তো বালানং অসেৰনং ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰত্ৰা ইদানি পণ্ডিতসেৰনং পসংসন্তো ‘‘পণ্ডিতানঞ্চ সেৰনা মঙ্গল’’ন্তি আহ. তত্থ পণ্ডিতা নাম যে কেচি পাণাতিপাতাৰেরমণিআদিদসকুসলকম্মপথসমন্নাগতা সত্তা, তে তীহাকারেহি জানিতব্বা. যথাহ – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানী’’তি (অ. নি. ৩.৩; ম. নি. ৩.২৫৩) ৰুত্তং. অপিচ বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅসীতিমহাসাৰকা অঞ্ঞে চ তথাগতস্স সাৰকা সুনেত্তমহাগোৰিন্দৰিধুরসরভঙ্গমহোসধসুতসোমনিমিরাজ- অযোঘরকুমারঅকিত্তিপণ্ডিতাদযো চ পণ্ডিতাতি ৰেদিতব্বা.

তে ভযে ৰিয রক্খা, অন্ধকারে ৰিয পদীপো, খুপ্পিপাসাদিদুক্খাভিভৰে ৰিয অন্নপানাদিপটিলাভো, অত্তনো ৰচনকরানং সব্বভযউপদ্দৰূপসগ্গৰিদ্ধংসনসমত্থা হোন্তি. তথা হি তথাগতং আগম্ম অসঙ্খ্যেয্যা অপরিমাণা দেৰমনুস্সা আসৰক্খযং পত্তা, ব্রহ্মলোকে পতিট্ঠিতা, দেৰলোকে পতিট্ঠিতা, সুগতিলোকে উপ্পন্না. সারিপুত্তত্থেরে চিত্তং পসাদেত্ৰা চতূহি পচ্চযেহি থেরং উপট্ঠহিত্ৰা অসীতি কুলসহস্সানি সগ্গে নিব্বত্তানি. তথা মহামোগ্গল্লানমহাকস্সপপ্পভুতীসু সব্বমহাসাৰকেসু, সুনেত্তস্স সত্থুনো সাৰকা অপ্পেকচ্চে ব্রহ্মলোকে উপ্পজ্জিংসু, অপ্পেকচ্চে পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং সহব্যতং…পে… অপ্পেকচ্চে গহপতিমহাসালকুলানং সহব্যতং উপপজ্জিংসু. ৰুত্তঞ্চেতং –

‘‘নত্থি, ভিক্খৰে, পণ্ডিততো ভযং, নত্থি পণ্ডিততো উপদ্দৰো, নত্থি পণ্ডিততো উপসগ্গো’’তি (অ. নি. ৩.১).

অপিচ তগরমালাদিগন্ধভণ্ডসদিসো পণ্ডিতো, তগরমালাদিগন্ধভণ্ডপলিৰেঠনপত্তসদিসো হোতি তদুপসেৰী, ভাৰনীযতং মনুঞ্ঞতঞ্চ আপজ্জতি ৰিঞ্ঞূনং. ৰুত্তঞ্চেতং –

‘‘তগরঞ্চ পলাসেন, যো নরো উপনয্হতি;

পত্তাপি সুরভী ৰাযন্তি, এৰং ধীরূপসেৰনা’’তি. (ইতিৰু. ৭৬; জা. ১.১৫.১৮৪; ২.২২.১২৫৮);

অকিত্তিপণ্ডিতো চাপি সক্কেন দেৰানমিন্দেন ৰরে দিয্যমানে এৰমাহ –

‘‘ধীরং পস্সে সুণে ধীরং, ধীরেন সহ সংৰসে;

ধীরেনল্লাপসল্লাপং, তং করে তঞ্চ রোচযে.

‘‘কিন্নু তে অকরং ধীরো, ৰদ কস্সপ কারণং;

কেন কস্সপ ধীরস্স, দস্সনং অভিকঙ্খসি.

‘‘নযং নযতি মেধাৰী, অধুরাযং ন যুঞ্জতি;

সুনযো সেয্যসো হোতি, সম্মা ৰুত্তো ন কুপ্পতি;

ৰিনযং সো পজানাতি, সাধু তেন সমাগমো’’তি. (জা. ১.১৩.৯৪-৯৬);

এৰং ভগৰা সব্বাকারেন পণ্ডিতসেৰনং পসংসন্তো, পণ্ডিতানং সেৰনং ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰত্ৰা ইদানি তায বালানং অসেৰনায পণ্ডিতানং সেৰনায চ অনুপুব্বেন পূজনেয্যভাৰং উপগতানং পূজং পসংসন্তো ‘‘পূজা চ পূজনেয্যানং এতং মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি আহ. তত্থ পূজনেয্যা নাম সব্বদোসৰিরহিতত্তা সব্বগুণসমন্নাগতত্তা চ বুদ্ধা ভগৰন্তো, ততো পচ্ছা পচ্চেকবুদ্ধা অরিযসাৰকা চ. তেসঞ্হি পূজা অপ্পকাপি দীঘরত্তং হিতায সুখায হোতি, সুমনমালাকারমল্লিকাদযো চেত্থ নিদস্সনং.

তত্থেকং নিদস্সনমত্তং ভণাম. ভগৰা কির একদিৰসং পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসি. অথ খো সুমনমালাকারো রঞ্ঞো মাগধস্স সেনিযস্স বিম্বিসারস্স পুপ্ফানি গহেত্ৰা গচ্ছন্তো অদ্দস ভগৰন্তং নগরদ্ৰারং অনুপ্পত্তং পাসাদিকং পসাদনীযং দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণাসীতানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতং বুদ্ধসিরিযা জলন্তং. দিস্ৰানস্স এতদহোসি – ‘‘রাজা পুপ্ফানি গহেত্ৰা সতং ৰা সহস্সং ৰা দদেয্য, তঞ্চ ইধলোকমত্তমেৰ সুখং ভৰেয্য, ভগৰতো পন পূজা অপ্পমেয্যঅসঙ্খ্যেয্যফলা দীঘরত্তং হিতসুখাৰহা হোতি. হন্দাহং ইমেহি পুপ্ফেহি ভগৰন্তং পূজেমী’’তি পসন্নচিত্তো একং পুপ্ফমুট্ঠিং গহেত্ৰা ভগৰতো পটিমুখং খিপি, পুপ্ফানি আকাসেন গন্ত্ৰা ভগৰতো উপরি মালাৰিতানং হুত্ৰা অট্ঠংসু. মালাকারো তং আনুভাৰং দিস্ৰা পসন্নতরচিত্তো পুন একং পুপ্ফমুট্ঠিং খিপি, তানি গন্ত্ৰা মালাকঞ্চুকো হুত্ৰা অট্ঠংসু. এৰং অট্ঠ পুপ্ফমুট্ঠিযো খিপি, তানি গন্ত্ৰা পুপ্ফকূটাগারং হুত্ৰা অট্ঠংসু. ভগৰা অন্তোকূটাগারে ৰিয অহোসি, মহাজনকাযো সন্নিপতি. ভগৰা মালাকারং পস্সন্তো সিতং পাত্ৰাকাসি. আনন্দত্থেরো ‘‘ন বুদ্ধা অহেতু অপ্পচ্চযা সিতং পাতুকরোন্তী’’তি সিতকারণং পুচ্ছি. ভগৰা আহ – ‘‘এসো, আনন্দ, মালাকারো ইমিস্সা পূজায আনুভাৰেন সতসহস্সকপ্পে দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সংসরিত্ৰা পরিযোসানে সুমনিস্সরো নাম পচ্চেকবুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি. ৰচনপরিযোসানে চ ধম্মদেসনত্থং ইমং গাথং অভাসি –

‘‘তঞ্চ কম্মং কতং সাধু, যং কত্ৰা নানুতপ্পতি;

যস্স পতীতো সুমনো, ৰিপাকং পটিসেৰতী’’তি. (ধ. প. ৬৮);

গাথাপরিযোসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি, এৰং অপ্পকাপি তেসং পূজা দীঘরত্তং হিতায সুখায হোতীতি ৰেদিতব্বা. সা চ আমিসপূজাৰ কো পন ৰাদো পটিপত্তিপূজায. যতো যে কুলপুত্তা সরণগমনেন সিক্খাপদপটিগ্গহণেন উপোসথঙ্গসমাদানেন চতুপারিসুদ্ধিসীলাদীহি চ অত্তনো গুণেহি ভগৰন্তং পূজেন্তি, কো তেসং পূজায ফলং ৰণ্ণযিস্সতি. তে হি তথাগতং পরমায পূজায পূজেন্তীতি ৰুত্তা. যথাহ –

‘‘যো খো, আনন্দ, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা উপাসকো ৰা উপাসিকা ৰা ধম্মানুধম্মপটিপন্নো ৰিহরতি সামীচিপ্পটিপন্নো অনুধম্মচারী, সো তথাগতং সক্করোতি গরুং করোতি মানেতি পূজেতি অপচিযতি পরমায পূজাযা’’তি.

এতেনানুসারেন পচ্চেকবুদ্ধঅরিযসাৰকানম্পি পূজায হিতসুখাৰহতা ৰেদিতব্বা.

অপিচ গহট্ঠানং কনিট্ঠস্স জেট্ঠো ভাতাপি ভগিনীপি পূজনেয্যা, পুত্তস্স মাতাপিতরো, কুলৰধূনং সামিকসস্সুসসুরাতি এৰম্পেত্থ পূজনেয্যা ৰেদিতব্বা. এতেসম্পি হি পূজা কুসলধম্মসঙ্খাতত্তা আযুআদিৰড্ঢিহেতুত্তা চ মঙ্গলমেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘তে মত্তেয্যা ভৰিস্সন্তি পেত্তেয্যা সামঞ্ঞা ব্রহ্মঞ্ঞা কুলে জেট্ঠাপচাযিনো, ইদং কুসলং ধম্মং সমাদায ৰত্তিস্সন্তি. তে তেসং কুসলানং ধম্মানং সমাদানহেতু আযুনাপি ৰড্ঢিস্সন্তি, ৰণ্ণেনপি ৰড্ঢিস্সন্তী’’তিআদি.

এৰমেতিস্সা গাথায বালানং অসেৰনা পণ্ডিতানং সেৰনা পূজনেয্যানং পূজাতি তীণি মঙ্গলানি ৰুত্তানি. তত্থ বালানং অসেৰনা বালসেৰনপচ্চযভযাদিপরিত্তাণেন উভযলোকহিতহেতুত্তা পণ্ডিতানং সেৰনা পূজনেয্যানং পূজা চ তাসং ফলৰিভূতিৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ নিব্বানসুগতিহেতুত্তা ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰেদিতব্বা. ইতো পরং তু মাতিকং অদস্সেত্ৰা এৰ যং যত্থ মঙ্গলং, তং ৰৰত্থপেস্সাম, তস্স চ মঙ্গলত্তং ৰিভাৰযিস্সামাতি.

নিট্ঠিতা অসেৰনা চ বালানন্তি ইমিস্সা গাথায অত্থৰণ্ণনা.

২৬৩. এৰং ভগৰা ‘‘ব্রূহি মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি একং অজ্ঝেসিতোপি অপ্পং যাচিতো বহুদাযকো উল়ারপুরিসো ৰিয একায গাথায তীণি মঙ্গলানি ৰত্ৰা ততো উত্তরিপি দেৰতানং সোতুকামতায মঙ্গলানঞ্চ অত্থিতায যেসং যেসং যং যং অনুকূলং, তে তে সত্তে তত্থ তত্থ মঙ্গলে নিযোজেতুকামতায চ ‘‘পতিরূপদেসৰাসো চা’’তিআদীহি গাথাহি পুনপি অনেকানি মঙ্গলানি ৰত্তুমারদ্ধো.

তত্থ পঠমগাথায তাৰ পতিরূপোতি অনুচ্ছৰিকো. দেসোতি গামোপি নিগমোপি নগরম্পি জনপদোপি যো কোচি সত্তানং নিৰাসোকাসো. ৰাসোতি তত্থ নিৰাসো. পুব্বেতি পুরা অতীতাসু জাতীসু. কতপুঞ্ঞতাতি উপচিতকুসলতা. অত্তাতি চিত্তং ৰুচ্চতি, সকলো ৰা অত্তভাৰো. সম্মাপণিধীতি তস্স অত্তনো সম্মা পণিধানং নিযুঞ্জনং, ঠপনন্তি ৰুত্তং হোতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি অযমেত্থ পদৰণ্ণনা.

অত্থৰণ্ণনা পন এৰং ৰেদিতব্বা পতিরূপদেসো নাম যত্থ চতস্সো পরিসা ৰিহরন্তি, দানাদীনি পুঞ্ঞকিরিযাৰত্থূনি ৰত্তন্তি, নৰঙ্গং সত্থু সাসনং দিপ্পতি. তত্থ নিৰাসো সত্তানং পুঞ্ঞকিরিযায পচ্চযত্তা ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰুচ্চতি. সীহল়দীপপৰিট্ঠকেৰট্টাদযো চেত্থ নিদস্সনং.

অপরো নযো – পতিরূপদেসো নাম ভগৰতো বোধিমণ্ডপ্পদেসো, ধম্মচক্কপ্পৰত্তিতপ্পদেসো, দ্ৰাদসযোজনায পরিসায মজ্ঝে সব্বতিত্থিযমতং ভিন্দিত্ৰা যমকপাটিহারিযদস্সিতকণ্ডম্বরুক্খমূলপ্পদেসো, দেৰোরোহনপ্পদেসো, যো ৰা পনঞ্ঞোপি সাৰত্থিরাজগহাদিবুদ্ধাদিৰাসপ্পদেসো. তত্থ নিৰাসো সত্তানং ছঅনুত্তরিযপটিলাভপচ্চযতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰুচ্চতি.

অপরো নযো – পুরত্থিমায দিসায কজঙ্গলং নাম নিগমো, তস্স অপরেন মহাসালা, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. দক্খিণপুরত্থিমায দিসায সল্লৰতী নাম নদী, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্রাহ্মণগামো, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. উত্তরায দিসায উসিরদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে (মহাৰ. ২৫৯). অযং মজ্ঝিমপ্পদেসো আযামেন তীণি যোজনসতানি, ৰিত্থারেন অড্ঢতেয্যানি, পরিক্খেপেন নৰযোজনসতানি হোন্তি, এসো পতিরূপদেসো নাম.

এত্থ চতুন্নং মহাদীপানং দ্ৰিসহস্সানং পরিত্তদীপানঞ্চ ইস্সরিযাধিপচ্চকারকা চক্কৰত্তী উপ্পজ্জন্তি, একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ পারমিযো পূরেত্ৰা সারিপুত্তমহামোগ্গল্লানাদযো মহাসাৰকা উপ্পজ্জন্তি, দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পারমিযো পূরেত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধা, চত্তারি অট্ঠ সোল়স ৰা অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পারমিযো পূরেত্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধা চ উপ্পজ্জন্তি. তত্থ সত্তা চক্কৰত্তিরঞ্ঞো ওৰাদং গহেত্ৰা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠায সগ্গপরাযণা হোন্তি, তথা পচ্চেকবুদ্ধানং ওৰাদে পতিট্ঠায. সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকানং পন ওৰাদে পতিট্ঠায সগ্গপরাযণা নিব্বানপরাযণা চ হোন্তি. তস্মা তত্থ ৰাসো ইমাসং সম্পত্তীনং পচ্চযতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰুচ্চতি.

পুব্বে কতপুঞ্ঞতা নাম অতীতজাতিযং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৰে আরব্ভ উপচিতকুসলতা, সাপি মঙ্গলং. কস্মা? বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধে সম্মুখতো দস্সেত্ৰা বুদ্ধানং ৰা বুদ্ধসাৰকানং ৰা সম্মুখা সুতায চতুপ্পদিকাযপি গাথায পরিযোসানে অরহত্তং পাপেতীতি কত্ৰা. যো চ মনুস্সো পুব্বে কতাধিকারো উস্সন্নকুসলমূলো হোতি, সো তেনেৰ কুসলমূলেন ৰিপস্সনং উপ্পাদেত্ৰা আসৰক্খযং পাপুণাতি যথা রাজা মহাকপ্পিনো অগ্গমহেসী চ. তেন ৰুত্তং ‘‘পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা মঙ্গল’’ন্তি.

অত্তসম্মাপণিধি নাম ইধেকচ্চো অত্তানং দুস্সীলং সীলে পতিট্ঠাপেতি, অস্সদ্ধং সদ্ধাসম্পদায পতিট্ঠাপেতি, মচ্ছরিং চাগসম্পদায পতিট্ঠাপেতি. অযং ৰুচ্চতি ‘‘অত্তসম্মাপণিধী’’তি. এসো চ মঙ্গলং. কস্মা? দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকৰেরপ্পহানৰিৰিধানিসংসাধিগমহেতুতোতি.

এৰং ইমিস্সাপি গাথায পতিরূপদেসৰাসো, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা, অত্তসম্মাপণিধীতি তীণিযেৰ মঙ্গলানি ৰুত্তানি, মঙ্গলত্তঞ্চ নেসং তত্থ তত্থ ৰিভাৰিতমেৰাতি.

নিট্ঠিতা পতিরূপদেসৰাসো চাতি ইমিস্সা গাথায অত্থৰণ্ণনা.

২৬৪. ইদানি বাহুসচ্চঞ্চাতি এত্থ বাহুসচ্চন্তি বহুস্সুতভাৰো. সিপ্পন্তি যংকিঞ্চি হত্থকোসল্লং. ৰিনযোতি কাযৰাচাচিত্তৰিনযনং. সুসিক্খিতোতি সুট্ঠু সিক্খিতো. সুভাসিতাতি সুট্ঠু ভাসিতা. যাতি অনিযমনিদ্দেসো. ৰাচাতি গিরা ব্যপ্পথো. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি. অযমেত্থ পদৰণ্ণনা.

অত্থৰণ্ণনা পন এৰং ৰেদিতব্বা – বাহুসচ্চং নাম যং তং ‘‘সুতধরো হোতি সুতসন্নিচযো’’তি (ম. নি. ১.৩৩৯; অ. নি. ৪.২২) চ ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স বহুকং সুতং হোতি সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণ’’ন্তি (অ. নি. ৪.৬) চ এৰমাদিনা নযেন সত্থুসাসনধরত্তং ৰণ্ণিতং, তং অকুসলপ্পহানকুসলাধিগমহেতুতো অনুপুব্বেন পরমত্থসচ্চসচ্ছিকিরিযহেতুতো চ ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘সুতৰা চ খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতি, সাৰজ্জং পজহতি, অনৰজ্জং ভাৰেতি, সুদ্ধমত্তানং পরিহরতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৭).

অপরম্পি ৰুত্তং –

‘‘ধতানং ধম্মানং অত্থমুপপরিক্খতি, অত্থং উপপরিক্খতো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা সতি ছন্দো জাযতি, ছন্দজাতো উস্সহতি, উস্সহন্তো তুলযতি, তুলযন্তো পদহতি, পদহন্তো কাযেন চেৰ পরমত্থসচ্চং সচ্ছিকরোতি, পঞ্ঞায চ অতিৰিজ্ঝ পস্সতী’’তি (ম. নি. ২.৪৩২).

অপিচ অগারিকবাহুসচ্চম্পি যং অনৰজ্জং, তং উভযলোকহিতসুখাৰহনতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰেদিতব্বং.

সিপ্পং নাম অগারিকসিপ্পঞ্চ অনগারিকসিপ্পঞ্চ. তত্থ অগারিকসিপ্পং নাম যং পরূপরোধৰিরহিতং অকুসলৰিৰজ্জিতং মণিকারসুৰণ্ণকারকম্মাদি, তং ইধলোকত্থাৰহনতো মঙ্গলং. অনগারিকসিপ্পং নাম চীৰরৰিচারণসিব্বনাদি সমণপরিক্খারাভিসঙ্খরণং, যং তং ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যানি তানি সব্রহ্মচারীনং উচ্চাৰচানি কিংকরণীযানি, তত্থ দক্খো হোতী’’তিআদিনা নযেন তত্থ তত্থ সংৰণ্ণিতং, যং ‘‘নাথকরণো ধম্মো’’তি (দী. নি. ৩.৩৪৫; অ. নি. ১০.১৭) চ ৰুত্তং, তং অত্তনো চ পরেসঞ্চ উভযলোকহিতসুখাৰহনতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰেদিতব্বং.

ৰিনযো নাম অগারিকৰিনযো চ অনগারিকৰিনযো চ. তত্থ অগারিকৰিনযো নাম দসঅকুসলকম্মপথৰিরমণং, সো তত্থ অসংকিলেসাপজ্জনেন আচারগুণৰৰত্থানেন চ সুসিক্খিতো উভযলোকহিতসুখাৰহনতো মঙ্গলং. অনগারিকৰিনযো নাম সত্তাপত্তিক্খন্ধে অনাপজ্জনং, সোপি ৰুত্তনযেনেৰ সুসিক্খিতো. চতুপারিসুদ্ধিসীলং ৰা অনগারিকৰিনযো. সো যথা তত্থ পতিট্ঠায অরহত্তং পাপুণাতি, এৰং সিক্খনেন সুসিক্খিতো লোকিযলোকুত্তরসুখাধিগমহেতুতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰেদিতব্বো.

সুভাসিতা ৰাচা নাম মুসাৰাদাদিদোসৰিরহিতা ৰাচা. যথাহ – ‘‘চতূহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৰাচা সুভাসিতা হোতী’’তি. অসম্ফপ্পলাপা ৰাচা এৰ ৰা সুভাসিতা. যথাহ –

‘‘সুভাসিতং উত্তমমাহু সন্তো,

ধম্মং ভণে নাধম্মং তং দুতিযং;

পিযং ভণে নাপ্পিযং তং ততিযং,

সচ্চং ভণে নালিকং তং চতুত্থ’’ন্তি. (সং. নি. ১.২১৩; সু. নি. ৪৫২);

অযম্পি উভযলোকহিতসুখাৰহনতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰেদিতব্বা. যস্মা চ অযং ৰিনযপরিযাপন্না এৰ, তস্মা ৰিনযগ্গহণেন এতং অসঙ্গণ্হিত্ৰা ৰিনযো সঙ্গহেতব্বো. অথৰা কিং ইমিনা পরিস্সমেন পরেসং ধম্মদেসনাৰাচা ইধ ‘‘সুভাসিতা ৰাচা’’তি ৰেদিতব্বা. সা হি যথা পতিরূপদেসৰাসো, এৰং সত্তানং উভযলোকহিতসুখনিব্বানাধিগমপচ্চযতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰুচ্চতি. আহ চ –

‘‘যং বুদ্ধো ভাসতি ৰাচং, খেমং নিব্বানপত্তিযা;

দুক্খস্সন্তকিরিযায, সা ৰে ৰাচানমুত্তমা’’তি. (সং. নি. ১.২১৩; সু. নি. ৪৫৬);

এৰং ইমিস্সা গাথায বাহুসচ্চং, সিপ্পং, ৰিনযো সুসিক্খিতো, সুভাসিতা ৰাচাতি চত্তারি মঙ্গলানি ৰুত্তানি, মঙ্গলত্তঞ্চ নেসং তত্থ তত্থ ৰিভাৰিতমেৰাতি.

নিট্ঠিতা বাহুসচ্চঞ্চাতি ইমিস্সা গাথায অত্থৰণ্ণনা.

২৬৫. ইদানি মাতাপিতুউপট্ঠানন্তি এত্থ মাতু চ পিতু চাতি মাতাপিতু. উপট্ঠানন্তি উপট্ঠহনং. পুত্তানঞ্চ দারানঞ্চাতি পুত্তদারস্স. সঙ্গণ্হনং সঙ্গহো. ন আকুলা অনাকুলা. কম্মানি এৰ কম্মন্তা. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি অযং পদৰণ্ণনা.

অত্থৰণ্ণনা পন এৰং ৰেদিতব্বা – মাতা নাম জনিকা ৰুচ্চতি, তথা পিতা. উপট্ঠানং নাম পাদধোৰনসম্বাহনউচ্ছাদনন্হাপনেহি চতুপচ্চযসম্পদানেন চ উপকারকরণং. তত্থ যস্মা মাতাপিতরো বহূপকারা পুত্তানং অত্থকামা অনুকম্পকা, যং পুত্তকে বহি কীল়িত্ৰা পংসুমক্খিতসরীরকে আগতে দিস্ৰা পংসুকং পুঞ্ছিত্ৰা মত্থকং উপসিঙ্ঘাযন্তা পরিচুম্বন্তা চ সিনেহং উপ্পাদেন্তি, ৰস্সসতম্পি মাতাপিতরো সীসেন পরিহরন্তা পুত্তা তেসং পটিকারং কাতুং অসমত্থা. যস্মা চ তে আপাদকা পোসকা ইমস্স লোকস্স দস্সেতারো ব্রহ্মসম্মতা পুব্বাচরিযসম্মতা, তস্মা তেসং উপট্ঠানং ইধ পসংসং পেচ্চ সগ্গসুখঞ্চ আৰহতি, তেন ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘ব্রহ্মাতি মাতাপিতরো, পুব্বাচরিযাতি ৰুচ্চরে;

আহুনেয্যা চ পুত্তানং, পজায অনুকম্পকা.

‘‘তস্মা হি নে নমস্সেয্য, সক্করেয্য চ পণ্ডিতো;

অন্নেন অথ পানেন, ৰত্থেন সযনেন চ.

‘‘উচ্ছাদনেন ন্হাপনেন, পাদানং ধোৰনেন চ;

তায নং পারিচরিযায, মাতাপিতূসু পণ্ডিতা;

ইধেৰ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি. (অ. নি. ৩.৩১; ইতিৰু. ১০৬; জা. ২.২০.১৮১-১৮৩);

অপরো নযো – উপট্ঠানং নাম ভরণকিচ্চকরণকুলৰংসট্ঠপনাদিপঞ্চৰিধং, তং পাপনিৰারণাদিপঞ্চৰিধদিট্ঠধম্মিকহিতহেতুতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘পঞ্চহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি পুত্তেন পুরত্থিমা দিসা মাতাপিতরো পচ্চুপট্ঠাতব্বা ‘ভতো নে ভরিস্সামি, কিচ্চং নেসং করিস্সামি, কুলৰংসং ঠপেস্সামি, দাযজ্জং পটিপজ্জিস্সামি, অথ ৰা পন পেতানং কালকতানং দক্খিণং অনুপ্পদস্সামী’তি. ইমেহি খো, গহপতিপুত্ত, পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তেন পুরত্থিমা দিসা মাতাপিতরো পচ্চুপট্ঠিতা পঞ্চহি ঠানেহি পুত্তং অনুকম্পন্তি, পাপা নিৰারেন্তি, কল্যাণে নিৰেসেন্তি, সিপ্পং সিক্খাপেন্তি, পতিরূপেন দারেন সংযোজেন্তি, সমযে দাযজ্জং নিয্যাদেন্তী’’তি (দী. নি. ৩.২৬৭).

অপিচ যো মাতাপিতরো তীসু ৰত্থূসু পসাদুপ্পাদনেন সীলসমাদাপনেন পব্বজ্জায ৰা উপট্ঠহতি, অযং মাতাপিতুউপট্ঠাকানং অগ্গো, তস্স তং মাতাপিতুউপট্ঠানং মাতাপিতূহি কতস্স উপকারস্স পচ্চুপকারভূতং অনেকেসং দিট্ঠধম্মিকানং সম্পরাযিকানঞ্চ অত্থানং পদট্ঠানতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰুচ্চতি.

পুত্তদারস্সাতি এত্থ অত্তনা জনিতা পুত্তাপি ধীতরোপি ‘‘পুত্তা’’ ত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. দারাতি ৰীসতিযা ভরিযানং যা কাচি ভরিযা. পুত্তা চ দারা চ পুত্তদারং, তস্স পুত্তদারস্স. সঙ্গহোতি সম্মাননাদীহি উপকারকরণং. তং সুসংৰিহিতকম্মন্ততাদিদিট্ঠধম্মিকহিতহেতুতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘পচ্ছিমা দিসা পুত্তদারা ৰেদিতব্বা’’তি (দী. নি. ৩.২৬৬) এত্থ উদ্দিট্ঠং পুত্তদারং ভরিযাসদ্দেন সঙ্গণ্হিত্ৰা –

‘‘পঞ্চহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি সামিকেন পচ্ছিমা দিসা ভরিযা পচ্চুপট্ঠাতব্বা, সম্মাননায অনৰমাননায অনতিচরিযায ইস্সরিযৰোস্সগ্গেন অলঙ্কারানুপ্পদানেন. ইমেহি খো, গহপতিপুত্ত, পঞ্চহি ঠানেহি সামিকেন পচ্ছিমা দিসা ভরিযা পচ্চুপট্ঠিতা পঞ্চহি ঠানেহি সামিকং অনুকম্পতি, সুসংৰিহিতকম্মন্তা চ হোতি, সঙ্গহিতপরিজনা চ, অনতিচারিনী চ, সম্ভতঞ্চ অনুরক্খতি, দক্খা চ হোতি অনলসা সব্বকিচ্চেসূ’’তি (দী. নি. ৩.২৬৯).

অযং ৰা অপরো নযো – সঙ্গহোতি ধম্মিকাহি দানপিযৰাচঅত্থচরিযাহি সঙ্গণ্হনং. সেয্যথিদং – উপোসথদিৰসেসু পরিব্বযদানং, নক্খত্তদিৰসেসু নক্খত্তদস্সাপনং, মঙ্গলদিৰসেসু মঙ্গলকরণং, দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকেসু অত্থেসু ওৰাদানুসাসনন্তি. তং ৰুত্তনযেনেৰ দিট্ঠধম্মিকহিতহেতুতো সম্পরাযিকহিতহেতুতো দেৰতাহিপি নমস্সনীযভাৰহেতুতো চ ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰেদিতব্বং. যথাহ সক্কো দেৰানমিন্দো –

‘‘যে গহট্ঠা পুঞ্ঞকরা, সীলৰন্তো উপাসকা;

ধম্মেন দারং পোসেন্তি, তে নমস্সামি মাতলী’’তি. (সং. নি. ১.২৬৪);

অনাকুলা কম্মন্তা নাম কালঞ্ঞুতায পতিরূপকারিতায অনলসতায উট্ঠানৰীরিযসম্পদায অব্যসনীযতায চ কালাতিক্কমনঅপ্পতিরূপকরণাকরণসিথিলকরণাদিআকুলভাৰৰিরহিতা কসিগোরক্খৰণিজ্জাদযো কম্মন্তা. এতে অত্তনো ৰা পুত্তদারস্স ৰা দাসকম্মকরানং ৰা ব্যত্ততায এৰং পযোজিতা দিট্ঠেৰ ধম্মে ধনধঞ্ঞৰুড্ঢিপটিলাভহেতুতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰুত্তা. ৰুত্তঞ্চেতং ভগৰতা –

‘‘পতিরূপকারী ধুরৰা, উট্ঠাতা ৰিন্দতে ধন’’ন্তি. (সু. নি. ১৮৯; সং. নি. ১.২৪৬) চ;

‘‘ন দিৰা সোপ্পসীলেন, রত্তিমুট্ঠানদেস্সিনা;

নিচ্চং মত্তেন সোণ্ডেন, সক্কা আৰসিতুং ঘরং.

‘‘অতিসীতং অতিউণ্হং, অতিসাযমিদং অহু;

ইতি ৰিস্সট্ঠকম্মন্তে, অত্থা অচ্চেন্তি মাণৰে.

‘‘যোধ সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ, তিণা ভিয্যো ন মঞ্ঞতি;

করং পুরিসকিচ্চানি, সো সুখা ন ৰিহাযতী’’তি. চ (দী. নি. ৩.২৫৩);

‘‘ভোগে সংহরমানস্স, ভমরস্সেৰ ইরীযতো;

ভোগা সন্নিচযং যন্তি, ৰম্মিকোৰূপচীযতী’’তি. (দী. নি. ৩.২৬৫) –

চ এৰমাদি.

এৰং ইমিস্সাপি গাথায মাতুপট্ঠানং, পিতুপট্ঠানং, পুত্তদারস্স সঙ্গহো, অনাকুলা চ কম্মন্তাতি চত্তারি মঙ্গলানি ৰুত্তানি, পুত্তদারস্স সঙ্গহং ৰা দ্ৰিধা কত্ৰা পঞ্চ, মাতাপিতুউপট্ঠানং ৰা একমেৰ কত্ৰা তীণি. মঙ্গলত্তঞ্চ নেসং তত্থ তত্থ ৰিভাৰিতমেৰাতি.

নিট্ঠিতা মাতাপিতুউপট্ঠানন্তি ইমিস্সা গাথায অত্থৰণ্ণনা.

২৬৬. ইদানি দানঞ্চাতি এত্থ দীযতে ইমিনাতি দানং, অত্তনো সন্তকং পরস্স পটিপাদীযতীতি ৰুত্তং হোতি. ধম্মস্স চরিযা, ধম্মা ৰা অনপেতা চরিযা ধম্মচরিযা. ঞাযন্তে ‘‘অম্হাকং ইমে’’তি ঞাতকা. ন অৰজ্জানি অনৰজ্জানি, অনিন্দিতানি অগরহিতানীতি ৰুত্তং হোতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি অযং পদৰণ্ণনা.

অত্থৰণ্ণনা পন এৰং ৰেদিতব্বা – দানং নাম পরং উদ্দিস্স সুবুদ্ধিপুব্বিকা অন্নাদিদসদানৰত্থুপরিচ্চাগচেতনা তংসম্পযুত্তো ৰা অলোভো. অলোভেন হি তং ৰত্থুং পরস্স পটিপাদেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘দীযতে ইমিনাতি দান’’ন্তি. তং বহুজনপিযমনাপতাদীনং দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকানং ফলৰিসেসানং অধিগমহেতুতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘দাযকো সীহ দানপতি বহুনো জনস্স পিযো হোতি মনাপো’’তি এৰমাদীনি চেত্থ সুত্তানি (অ. নি. ৫.৩৪) অনুস্সরিতব্বানি.

অপরো নযো – দানং নাম দুৰিধং আমিসদানঞ্চ, ধম্মদানঞ্চ. তত্থ আমিসদানং ৰুত্তপ্পকারমেৰ. ইধলোকপরলোকদুক্খক্খযসুখাৰহস্স পন সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতস্স ধম্মস্স পরেসং হিতকামতায দেসনা ধম্মদানং. ইমেসঞ্চ দ্ৰিন্নং দানানং এতদেৰ অগ্গং. যথাহ –

‘‘সব্বদানং ধম্মদানং জিনাতি,

সব্বরসং ধম্মরসো জিনাতি;

সব্বরতিং ধম্মরতী জিনাতি,

তণ্হক্খযো সব্বদুক্খং জিনাতী’’তি. (ধ. প. ৩৫৪);

তত্থ আমিসদানস্স মঙ্গলত্তং ৰুত্তমেৰ. ধম্মদানং পন যস্মা অত্থপটিসংৰেদিতাদীনং গুণানং পদট্ঠানং, তস্মা ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘যথা যথা, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৰেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৰেদী চা’’তি এৰমাদি (দী. নি. ৩.৩৫৫; অ. নি. ৫.২৬).

ধম্মচরিযা নাম দসকুসলকম্মপথচরিযা. যথাহ – ‘‘তিৰিধং খো, গহপতযো, কাযেন ধম্মচরিযাসমচরিযা হোতী’’তি এৰমাদি. সা পনেসা ধম্মচরিযা সগ্গলোকূপপত্তিহেতুতো ‘‘মঙ্গল’’ন্তি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘ধম্মচরিযাসমচরিযাহেতু খো, গহপতযো, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি (ম. নি. ১.৪৪১).