১৪. ধম্মিকসুত্তৰণ্ণনা
এৰং মে সুতন্তি ধম্মিকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? তিট্ঠমানে কির ভগৰতি লোকনাথে ধম্মিকো নাম উপাসকো অহোসি নামেন চ পটিপত্তিযা চ. সো কির সরণসম্পন্নো সীলসম্পন্নো বহুস্সুতো পিটকত্তযধরো অনাগামী অভিঞ্ঞালাভী আকাসচারী অহোসি. তস্স পরিৰারা পঞ্চসতা উপাসকা, তেপি তাদিসা এৰ অহেসুং. তস্সেকদিৰসং উপোসথিকস্স রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স মজ্ঝিমযামাৰসানসমযে এৰং পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘যংনূনাহং অগারিযঅনগারিযানং পটিপদং পুচ্ছেয্য’’ন্তি. সো পঞ্চহি উপাসকসতেহি পরিৰুতো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা তমত্থং পুচ্ছি, ভগৰা চস্স ব্যাকাসি. তত্থ পুব্বে ৰণ্ণিতসদিসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং, অপুব্বং ৰণ্ণযিস্সাম.
৩৭৯. তত্থ পঠমগাথায তাৰ কথংকরোতি কথং করোন্তো কথং পটিপজ্জন্তো. সাধু হোতীতি সুন্দরো অনৰজ্জো অত্থসাধনো হোতি. উপাসকাসেতি উপাসকাইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. সেসমত্থতো পাকটমেৰ. অযং পন যোজনা – যো ৰা অগারা অনগারমেতি পব্বজতি, যে ৰা অগারিনো উপাসকা, এতেসু দুৰিধেসু সাৰকেসু কথংকরো সাৰকো সাধু হোতীতি.
৩৮০-১. ইদানি এৰং পুট্ঠস্স ভগৰতো ব্যাকরণসমত্থতং দীপেন্তো ‘‘তুৰঞ্হী’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ গতিন্তি অজ্ঝাসযগতিং. পরাযণন্তি নিপ্ফত্তিং. অথ ৰা গতিন্তি নিরযাদিপঞ্চপ্পভেদং. পরাযণন্তি গতিতো পরং অযনং গতিৰিপ্পমোক্খং পরিনিব্বানং, ন চত্থি তুল্যোতি তযা সদিসো নত্থি. সব্বং তুৰং ঞাণমৰেচ্চ ধম্মং, পকাসেসি সত্তে অনুকম্পমানোতি ত্ৰং ভগৰা যদত্থি ঞেয্যং নাম, তং অনৰসেসং অৰেচ্চ পটিৰিজ্ঝিত্ৰা সত্তে অনুকম্পমানো সব্বং ঞাণঞ্চ ধম্মঞ্চ পকাসেসি. যং যং যস্স হিতং হোতি, তং তং তস্স আৰিকাসিযেৰ দেসেসিযেৰ, ন তে অত্থি আচরিযমুট্ঠীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিরোচসি ৰিমলোতি ধূমরজাদিৰিরহিতো ৰিয চন্দো, রাগাদিমলাভাৰেন ৰিমলো ৰিরোচসি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ.
৩৮২. ইদানি যেসং তদা ভগৰা ধম্মং দেসেসি, তে দেৰপুত্তে কিত্তেত্ৰা ভগৰন্তং পসংসন্তো ‘‘আগঞ্ছী তে সন্তিকে’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ নাগরাজা এরাৰণো নামাতি অযং কির এরাৰণো নাম দেৰপুত্তো কামরূপী দিব্বে ৰিমানে ৰসতি. সো যদা সক্কো উয্যানকীল়ং গচ্ছতি, তদা দিযড্ঢসতযোজনং কাযং অভিনিম্মিনিত্ৰা তেত্তিংস কুম্ভে মাপেত্ৰা এরাৰণো নাম হত্থী হোতি. তস্স একেকস্মিং কুম্ভে দ্ৰে দ্ৰে দন্তা হোন্তি, একেকস্মিং দন্তে সত্ত সত্ত পোক্খরণিযো, একেকিস্সা পোক্খরণিযা সত্ত সত্ত পদুমিনিযো, একেকিস্সা পদুমিনিযা সত্ত সত্ত পুপ্ফানি, একেকস্মিং পুপ্ফে সত্ত সত্ত পত্তানি, একেকস্মিং পত্তে সত্ত সত্ত অচ্ছরাযো নচ্চন্তি পদুমচ্ছরাযোত্ৰেৰ ৰিস্সুতা সক্কস্স নাটকিত্থিযো, যা চ ৰিমানৰত্থুস্মিম্পি ‘‘ভমন্তি কঞ্ঞা পদুমেসু সিক্খিতা’’তি (ৰি. ৰ. ১০৩৪) আগতা. তেসং পন তেত্তিসংকুম্ভানং মজ্ঝে সুদস্সনকুম্ভো নাম তিংসযোজনমত্তো হোতি, তত্থ যোজনপ্পমাণো মণিপল্লঙ্কো তিযোজনুব্বেধে পুপ্ফমণ্ডপে অত্থরীযতি. তত্থ সক্কো দেৰানমিন্দো অচ্ছরাসঙ্ঘপরিৰুতো দিব্বসম্পত্তিং পচ্চনুভোতি. সক্কে পন দেৰানমিন্দে উয্যানকীল়াতো পটিনিৰত্তে পুন তং রূপং সংহরিত্ৰান দেৰপুত্তোৰ হোতি. তং সন্ধাযাহ – ‘‘আগঞ্ছি তে সন্তিকে নাগরাজা এরাৰণো নামা’’তি. জিনোতি সুত্ৰাতি ‘‘ৰিজিতপাপধম্মো এস ভগৰা’’তি এৰং সুত্ৰা. সোপি তযা মন্তযিত্ৰাতি তযা সদ্ধিং মন্তযিত্ৰা, পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰাতি অধিপ্পাযো. অজ্ঝগমাতি অধিঅগমা, গতোতি ৰুত্তং হোতি. সাধূতি সুত্ৰান পতীতরূপোতি তং পঞ্হং সুত্ৰা ‘‘সাধু ভন্তে’’তি অভিনন্দিত্ৰা তুট্ঠরূপো গতোতি অত্থো.
৩৮৩. রাজাপি তং ৰেস্সৰণো কুৰেরোতি এত্থ সো যক্খো রঞ্জনট্ঠেন রাজা, ৰিসাণায রাজধানিযা রজ্জং কারেতীতি ৰেস্সৰণো, পুরিমনামেন কুৰেরোতি ৰেদিতব্বো. সো কির কুৰেরো নাম ব্রাহ্মণমহাসালো হুত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা ৰিসাণায রাজধানিযা অধিপতি হুত্ৰা নিব্বত্তো. তস্মা ‘‘কুৰেরো ৰেস্সৰণো’’তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্চেতং আটানাটিযসুত্তে –
‘‘কুৰেরস্স খো পন, মারিস, মহারাজস্স ৰিসাণা নাম রাজধানী, তস্মা কুৰেরো মহারাজা ‘ৰেস্সৰণো’তি পৰুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.২৯১) –
সেসমেত্থ পাকটমেৰ.
তত্থ সিযা – কস্মা পন দূরতরে তাৰতিংসভৰনে ৰসন্তো এরাৰণো পঠমং আগতো, ৰেস্সৰণো পচ্ছা, একনগরেৰ ৰসন্তো অযং উপাসকো সব্বপচ্ছা, কথঞ্চ সো তেসং আগমনং অঞ্ঞাসি, যেন এৰমাহাতি? ৰুচ্চতে – ৰেস্সৰণো কির তদা অনেকসহস্সপৰাল়পল্লঙ্কং দ্ৰাদসযোজনং নারিৰাহনং অভিরুয্হ পৰাল়কুন্তং উচ্চারেত্ৰা দসসহস্সকোটিযক্খেহি পরিৰুতো ‘‘ভগৰন্তং পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি আকাসট্ঠকৰিমানানি পরিহরিত্ৰা মগ্গেন মগ্গং আগচ্ছন্তো ৰেল়ুকণ্ডকনগরে নন্দমাতায উপাসিকায নিৰেসনস্স উপরিভাগং সম্পত্তো. উপাসিকায অযমানুভাৰো – পরিসুদ্ধসীলা হোতি, নিচ্চং ৰিকালভোজনা পটিৰিরতা, পিটকত্তযধারিনী, অনাগামিফলে পতিট্ঠিতা. সা তম্হি সমযে সীহপঞ্জরং উগ্ঘাটেত্ৰা উতুগ্গহণত্থায মালুতেরিতোকাসে ঠত্ৰা অট্ঠকপারাযনৰগ্গে পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি মধুরেন সরেন ভাসতি. ৰেস্সৰণো তত্থেৰ যানানি ঠপেত্ৰা যাৰ উপাসিকা ‘‘ইদমৰোচ ভগৰা মগধেসু ৰিহরন্তো পাসাণকে চেতিযে পরিচারকসোল়সন্নং ব্রাহ্মণান’’ন্তি নিগমনং অভাসি, তাৰ সব্বং সুত্ৰা ৰগ্গপরিযোসানে সুৰণ্ণমুরজসদিসং মহন্তং গীৰং পগ্গহেত্ৰা ‘‘সাধু সাধু ভগিনী’’তি সাধুকারমদাসি. সা ‘‘কো এত্থা’’তি আহ. ‘‘অহং ভগিনি ৰেস্সৰণো’’তি. উপাসিকা কির পঠমং সোতাপন্না অহোসি, পচ্ছা ৰেস্সৰণো. তং সো ধম্মতো সহোদরভাৰং সন্ধায উপাসিকং ভগিনিৰাদেন সমুদাচরতি. উপাসিকায চ ‘‘ৰিকালো, ভাতিক ভদ্রমুখ, যস্স দানি কালং মঞ্ঞসী’’তি ৰুত্তো ‘‘অহং ভগিনি তযি পসন্নো পসন্নাকারং করোমী’’তি আহ. তেন হি ভদ্রমুখ, মম খেত্তে নিপ্ফন্নং সালিং কম্মকরা আহরিতুং ন সক্কোন্তি, তং তৰ পরিসায আণাপেহীতি. সো ‘‘সাধু ভগিনী’’তি যক্খে আণাপেসি. তে অড্ঢতেরস কোট্ঠাগারসতানি পূরেসুং. ততো পভুতি কোট্ঠাগারং ঊনং নাম নাহোসি, ‘‘নন্দমাতু কোট্ঠাগারং ৰিযা’’তি লোকে নিদস্সনং অহোসি. ৰেস্সৰণো কোট্ঠাগারানি পূরেত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কমি. ভগৰা ‘‘ৰিকালে আগতোসী’’তি আহ. অথ ভগৰতো সব্বং আরোচেসি. ইমিনা কারণেন আসন্নতরেপি চাতুমহারাজিকভৰনে ৰসন্তো ৰেস্সৰণো পচ্ছা আগতো. এরাৰণস্স পন ন কিঞ্চি অন্তরা করণীযং অহোসি, তেন সো পঠমতরং আগতো.
অযং পন উপাসকো কিঞ্চাপি অনাগামী পকতিযাৰ একভত্তিকো, তথাপি তদা উপোসথদিৰসোতি কত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায সাযন্হসমযং সুনিৰত্থো সুপারুতো পঞ্চসতউপাসকপরিৰুতো জেতৰনং গন্ত্ৰা ধম্মদেসনং সুত্ৰা অত্তনো ঘরং আগম্ম তেসং উপাসকানং সরণসীলউপোসথানিসংসাদিভেদং উপাসকধম্মং কথেত্ৰা তে উপাসকে উয্যোজেসি. তেসঞ্চ তস্সেৰ ঘরে মুট্ঠিহত্থপ্পমাণপাদকানি পঞ্চ কপ্পিযমঞ্চসতানি পাটেক্কোৰরকেসু পঞ্ঞত্তানি হোন্তি. তে অত্তনো অত্তনো ওৰরকং পৰিসিত্ৰা সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসীদিংসু, উপাসকোপি তথেৰাকাসি. তেন চ সমযেন সাৰত্থিনগরে সত্তপঞ্ঞাস কুলসতসহস্সানি ৰসন্তি, মনুস্সগণনায অট্ঠারসকোটিমনুস্সা. তেন পঠমযামে হত্থিঅস্সমনুস্সভেরিসদ্দাদীহি সাৰত্থিনগরং মহাসমুদ্দো ৰিয একসদ্দং হোতি. মজ্ঝিমযামসমনন্তরে সো সদ্দো পটিপ্পস্সম্ভতি. তম্হি কালে উপাসকো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায অত্তনো গুণে আৰজ্জেত্ৰা ‘‘যেনাহং মগ্গসুখেন ফলসুখেন সুখিতো ৰিহরামি, ইদং সুখং কং নিস্সায লদ্ধ’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ভগৰন্তং নিস্সাযা’’তি ভগৰতি চিত্তং পসাদেত্ৰা ‘‘ভগৰা এতরহি কতমেন ৰিহারেন ৰিহরতী’’তি আৰজ্জেন্তো দিব্বেন চক্খুনা এরাৰণৰেস্সৰণে দিস্ৰা দিব্বায সোতধাতুযা ধম্মদেসনং সুত্ৰা চেতোপরিযঞাণেন তেসং পসন্নচিত্ততং ঞত্ৰা ‘‘যংনূনাহম্পি ভগৰন্তং উভযহিতং পটিপদং পুচ্ছেয্য’’ন্তি চিন্তেসি. তস্মা সো একনগরে ৰসন্তোপি সব্বপচ্ছা আগতো, এৰঞ্চ নেসং আগমনং অঞ্ঞাসি. তেনাহ – ‘‘আগঞ্ছি তে সন্তিকে নাগরাজা…পে… সো চাপি সুত্ৰান পতীতরূপো’’তি.
৩৮৪. ইদানি ইতো বহিদ্ধা লোকসম্মতেহি সমণব্রাহ্মণেহি উক্কট্ঠভাৰেন ভগৰন্তং পসংসন্তো ‘‘যে কেচিমে’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ তিত্থিযাতি নন্দৰচ্ছসংকিচ্চেহি আদিপুগ্গলেহি তীহি তিত্থকরেহি কতে দিট্ঠিতিত্থে জাতা, তেসং সাসনে পব্বজিতা পূরণাদযো ছ সত্থারো. তত্থ নাটপুত্তো নিগণ্ঠো, অৰসেসা আজীৰকাতি তে সব্বে দস্সেন্তো আহ ‘‘যে কেচিমে তিত্থিযা ৰাদসীলা’’তি, ‘‘মযং সম্মা পটিপন্না, অঞ্ঞে মিচ্ছা পটিপন্না’’তি এৰং ৰাদকরণসীলা লোকং মুখসত্তীহি ৰিতুদন্তা ৰিচরন্তি. আজীৰকা ৰাতি তে একজ্ঝমুদ্দিট্ঠে ভিন্দিত্ৰা দস্সেতি. নাতিতরন্তীতি নাতিক্কমন্তি. সব্বেতি অঞ্ঞেপি যে কেচি তিত্থিযসাৰকাদযো, তেপি পরিগ্গণ্হন্তো আহ. ‘‘ঠিতো ৰজন্তং ৰিযা’’তি যথা কোচি ঠিতো গতিৰিকলো সীঘগামিনং পুরিসং গচ্ছন্তং নাতিতরেয্য, এৰং তে পঞ্ঞাগতিযা অভাৰেন তে তে অত্থপ্পভেদে বুজ্ঝিতুং অসক্কোন্তা ঠিতা, অতিজৰনপঞ্ঞং ভগৰন্তং নাতিতরন্তীতি অত্থো.
৩৮৫. ব্রাহ্মণা ৰাদসীলা ৰুদ্ধা চাতি এত্তাৰতা চঙ্কীতারুক্খপোক্খরসাতিজাণুস্সোণিআদযো দস্সেতি, অপি ব্রাহ্মণা সন্তি কেচীতি ইমিনা মজ্ঝিমাপি দহরাপি কেৰলং ব্রাহ্মণা সন্তি অত্থি উপলব্ভন্তি কেচীতি এৰং অস্সলাযনৰাসেট্ঠঅম্বট্ঠউত্তরমাণৰকাদযো দস্সেতি. অত্থবদ্ধাতি ‘‘অপি নু খো ইমং পঞ্হং ব্যাকরেয্য, ইমং কঙ্খং ছিন্দেয্যা’’তি এৰং অত্থবদ্ধা ভৰন্তি. যে চাপি অঞ্ঞেতি অঞ্ঞেপি যে ‘‘মযং ৰাদিনো’’তি এৰং মঞ্ঞমানা ৰিচরন্তি খত্তিযপণ্ডিতব্রাহ্মণব্রহ্মদেৰযক্খাদযো অপরিমাণা. তেপি সব্বে তযি অত্থবদ্ধা ভৰন্তীতি দস্সেতি.
৩৮৬-৭. এৰং নানপ্পকারেহি ভগৰন্তং পসংসিত্ৰা ইদানি ধম্মেনেৰ তং পসংসিত্ৰা ধম্মকথং যাচন্তো ‘‘অযঞ্হি ধম্মো’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ অযঞ্হি ধম্মোতি সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে সন্ধাযাহ. নিপুণোতি সণ্হো দুপ্পটিৰিজ্ঝো. সুখোতি পটিৰিদ্ধো সমানো লোকুত্তরসুখমাৰহতি, তস্মা সুখাৰহত্তা ‘‘সুখো’’তি ৰুচ্চতি. সুপ্পৰুত্তোতি সুদেসিতো. সুস্সূসমানাতি সোতুকামম্হাতি অত্থো. তং নো ৰদাতি তং ধম্মং অম্হাকং ৰদ. ‘‘ত্ৰং নো’’তিপি পাঠো, ত্ৰং অম্হাকং ৰদাতি অত্থো. সব্বেপিমে ভিক্খৰোতি তঙ্খণং নিসিন্নানি কির পঞ্চ ভিক্খুসতানি হোন্তি, তানি দস্সেন্তো যাচতি. উপাসকা চাপীতি অত্তনো পরিৰারে অঞ্ঞে চ দস্সেতি. সেসমেত্থ পাকটমেৰ.
৩৮৮. অথ ভগৰা অনগারিযপটিপদং তাৰ দস্সেতুং ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ‘‘সুণাথ মে ভিক্খৰো’’তিআদিমাহ. তত্থ ধম্মং ধুতং তঞ্চ চরাথ সব্বেতি কিলেসে ধুনাতীতি ধুতো, এৰরূপং কিলেসধুননকং পটিপদাধম্মং সাৰযামি ৰো, তঞ্চ মযা সাৰিতং সব্বে চরথ পটিপজ্জথ, মা পমাদিত্থাতি ৰুত্তং হোতি. ইরিযাপথন্তি গমনাদিচতুব্বিধং. পব্বজিতানুলোমিকন্তি সমণসারুপ্পং সতিসম্পজঞ্ঞযুত্তং. অরঞ্ঞে কম্মট্ঠানানুযোগৰসেন পৰত্তমেৰাতি অপরে. সেৰেথ নন্তি তং ইরিযাপথং ভজেয্য. অত্থদসোতি হিতানুপস্সী. মুতীমাতি বুদ্ধিমা. সেসমেত্থ গাথায পাকটমেৰ.
৩৮৯. নো ৰে ৰিকালেতি এৰং পব্বজিতানুলোমিকং ইরিযাপথং সেৰমানো চ দিৰামজ্ঝন্হিকৰীতিক্কমং উপাদায ৰিকালে ন চরেয্য ভিক্খু, যুত্তকালে এৰ পন গামং পিণ্ডায চরেয্য. কিং কারণং? অকালচারিঞ্হি সজন্তি সঙ্গা, অকালচারিং পুগ্গলং রাগসঙ্গাদযো অনেকে সঙ্গা সজন্তি পরিস্সজন্তি উপগুহন্তি অল্লীযন্তি. তস্মা ৰিকালে ন চরন্তি বুদ্ধা, তস্মা যে চতুসচ্চবুদ্ধা অরিযপুগ্গলা, ন তে ৰিকালে পিণ্ডায চরন্তীতি. তেন কির সমযেন ৰিকালভোজনসিক্খাপদং অপ্পঞ্ঞত্তং হোতি, তস্মা ধম্মদেসনাৰসেনেৰেত্থ পুথুজ্জনানং আদীনৰং দস্সেন্তো ইমং গাথমাহ. অরিযা পন সহ মগ্গপটিলাভা এৰ ততো পটিৰিরতা হোন্তি, এসা ধম্মতা.
৩৯০. এৰং ৰিকালচরিযং পটিসেধেত্ৰা ‘‘কালে চরন্তেনপি এৰং চরিতব্ব’’ন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘রূপা চ সদ্দা চা’’তি. তস্সত্থো – যে তে রূপাদযো নানপ্পকারকং মদং জনেন্তা সত্তে সম্মদযন্তি, তেসু পিণ্ডপাতপারিসুদ্ধিসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.৪৩৮ আদযো) ৰুত্তনযেন ছন্দং ৰিনোদেত্ৰা যুত্তকালেনেৰ পাতরাসং পৰিসেয্যাতি. এত্থ চ পাতো অসিতব্বোতি পাতরাসো, পিণ্ডপাতস্সেতং নামং. যো যত্থ লব্ভতি, সো পদেসোপি তং যোগেন ‘‘পাতরাসো’’তি ইধ ৰুত্তো. যতো পিণ্ডপাতং লভতি, তং ওকাসং গচ্ছেয্যাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
৩৯১. এৰং পৰিট্ঠো –
‘‘পিণ্ডঞ্চ ভিক্খু সমযেন লদ্ধা,
একো পটিক্কম্ম রহো নিসীদে;
অজ্ঝত্তচিন্তী ন মনো বহিদ্ধা,
নিচ্ছারযে সঙ্গহিতত্তভাৰো’’.
তত্থ পিণ্ডন্তি মিস্সকভিক্খং, সা হি ততো ততো সমোধানেত্ৰা সম্পিণ্ডিতট্ঠেন ‘‘পিণ্ডো’’তি ৰুচ্চতি. সমযেনাতি অন্তোমজ্ঝন্হিককালে. একো পটিক্কম্মাতি কাযৰিৰেকং সম্পাদেন্তো অদুতিযো নিৰত্তিত্ৰা. অজ্ঝত্তচিন্তীতি তিলক্খণং আরোপেত্ৰা খন্ধসন্তানং চিন্তেন্তো. ন মনো বহিদ্ধা নিচ্ছারযেতি বহিদ্ধা রূপাদীসু রাগৰসেন চিত্তং ন নীহরে. সঙ্গহিতত্তভাৰোতি সুট্ঠু গহিতচিত্তো.
৩৯২. এৰং ৰিহরন্তো চ –
‘‘সচেপি সো সল্লপে সাৰকেন,
অঞ্ঞেন ৰা কেনচি ভিক্খুনা ৰা;
ধম্মং পণীতং তমুদাহরেয্য,
ন পেসুণং নোপি পরূপৰাদং’’.
কিং ৰুত্তং হোতি? সো যোগাৰচরো কিঞ্চিদেৰ সোতুকামতায উপগতেন সাৰকেন ৰা কেনচি অঞ্ঞতিত্থিযগহট্ঠাদিনা ৰা ইধেৰ পব্বজিতেন ভিক্খুনা ৰা সদ্ধিং সচেপি সল্লপে, অথ য্ৰাযং মগ্গফলাদিপটিসংযুত্তো দসকথাৰত্থুভেদো ৰা অতপ্পকট্ঠেন পণীতো ধম্মো. তং ধম্মং পণীতং উদাহরেয্য, অঞ্ঞং পন পিসুণৰচনং ৰা পরূপৰাদং ৰা অপ্পমত্তকম্পি ন উদাহরেয্যাতি.
৩৯৩. ইদানি তস্মিং পরূপৰাদে দোসং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰাদঞ্হি একে’’তি. তস্সত্থো – ইধেকচ্চে মোঘপুরিসা পরূপৰাদসঞ্হিতং নানপ্পকারং ৰিগ্গাহিককথাভেদং ৰাদং পটিসেনিযন্তি ৰিরুজ্ঝন্তি, যুজ্ঝিতুকামা হুত্ৰা সেনায পটিমুখং গচ্ছন্তা ৰিয হোন্তি, তে মযং লামকপঞ্ঞে ন পসংসাম. কিং কারণং? ততো ততো নে পসজন্তি সঙ্গা, যস্মা তে তাদিসকে পুগ্গলে ততো ততো ৰচনপথতো সমুট্ঠায ৰিৰাদসঙ্গা সজন্তি অল্লীযন্তি. কিং কারণা সজন্তীতি? চিত্তঞ্হি তে তত্থ গমেন্তি দূরে, যস্মা তে পটিসেনিযন্তা চিত্তং তত্থ গমেন্তি, যত্থ গতং সমথৰিপস্সনানং দূরে হোতীতি.
৩৯৪-৫. এৰং পরিত্তপঞ্ঞানং পৰত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি মহাপঞ্ঞানং পৰত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘পিণ্ডং ৰিহারং…পে… সাৰকো’’তি. তত্থ ৰিহারেন পতিস্সযো, সযনাসনেন মঞ্চপীঠন্তি তীহিপি পদেহি সেনাসনমেৰ ৰুত্তং. আপন্তি উদকং. সঙ্ঘাটিরজূপৰাহনন্তি পংসুমলাদিনো সঙ্ঘাটিরজস্স ধোৰনং. সুত্ৰান ধম্মং সুগতেন দেসিতন্তি সব্বাসৰসংৰরাদীসু ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰতি সীতস্স পটিঘাতাযা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন ভগৰতা দেসিতং ধম্মং সুত্ৰা. সঙ্খায সেৰে ৰরপঞ্ঞসাৰকোতি এতং ইধ পিণ্ডন্তি ৰুত্তং পিণ্ডপাতং, ৰিহারাদীহি ৰুত্তং সেনাসনং, আপমুখেন দস্সিতং গিলানপচ্চযং, সঙ্ঘাটিযা চীৰরন্তি চতুব্বিধম্পি পচ্চযং সঙ্খায ‘‘যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন পচ্চৰেক্খিত্ৰা সেৰে ৰরপঞ্ঞসাৰকো, সেৰিতুং সক্কুণেয্য ৰরপঞ্ঞস্স তথাগতস্স সাৰকো সেক্খো ৰা পুথুজ্জনো ৰা, নিপ্পরিযাযেন চ অরহা. সো হি চতুরাপস্সেনো ‘‘সঙ্খাযেকং পটিসেৰতি, সঙ্খাযেকং অধিৰাসেতি, সঙ্খাযেকং পরিৰজ্জেতি, সঙ্খাযেকং ৰিনোদেতী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৮; ম. নি. ২.১৬৮; অ. নি. ১০.২০) ৰুত্তো. যস্সা চ সঙ্খায সেৰে ৰরপঞ্ঞসাৰকো, তস্মা হি পিণ্ডে…পে… যথা পোক্খরে ৰারিবিন্দু, তথা হোতীতি ৰেদিতব্বো.
৩৯৬. এৰং খীণাসৰপটিপত্তিং দস্সেন্তো অরহত্তনিকূটেন অনগারিযপটিপদং নিট্ঠাপেত্ৰা ইদানি অগারিযপটিপদং দস্সেতুং ‘‘গহট্ঠৰত্তং পন ৰো’’তিআদিমাহ. তত্থ পঠমগাথায তাৰ সাৰকোতি অগারিযসাৰকো. সেসং উত্তানত্থমেৰ. অযং পন যোজনা – যো মযা ইতো পুব্বে কেৰলো অব্যামিস্সো সকলো পরিপুণ্ণো ভিক্খুধম্মো কথিতো. এস খেত্তৰত্থুআদিপরিগ্গহেহি সপরিগ্গহেন ন লব্ভা ফস্সেতুং ন সক্কা অধিগন্তুন্তি.
৩৯৭. এৰং তস্স ভিক্খুধম্মং পটিসেধেত্ৰা গহট্ঠধম্মমেৰ দস্সেন্তো আহ ‘‘পাণং ন হনে’’তি. তত্থ পুরিমড্ঢেন তিকোটিপরিসুদ্ধা পাণাতিপাতাৰেরমণি ৰুত্তা, পচ্ছিমড্ঢেন সত্তেসু হিতপটিপত্তি. ততিযপাদো চেত্থ খগ্গৰিসাণসুত্তে (সু. নি. ৩৫ আদযো) চতুত্থপাদে থাৰরতসভেদো মেত্তসুত্তৰণ্ণনাযং (সু. নি. ১৪৩ আদযো) সব্বপ্পকারতো ৰণ্ণিতো. সেসং উত্তানত্থমেৰ. উপ্পটিপাটিযা পন যোজনা কাতব্বা – তসথাৰরেসু সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং ন হনে ন ঘাতযেয্য নানুজঞ্ঞাতি. ‘‘নিধায দণ্ড’’ন্তি ইতো ৰা পরং ‘‘ৰত্তেয্যা’’তি পাঠসেসো আহরিতব্বো. ইতরথা হি ন পুব্বেনাপরং সন্ধিযতি.
৩৯৮. এৰং পঠমসিক্খাপদং দস্সেত্ৰা ইদানি দুতিযসিক্খাপদং দস্সেন্তো আহ ‘‘ততো অদিন্ন’’ন্তি. তত্থ কিঞ্চীতি অপ্পং ৰা বহুং ৰা. ক্ৰচীতি গামে ৰা অরঞ্ঞে ৰা. সাৰকোতি অগারিযসাৰকো. বুজ্ঝমানোতি ‘‘পরসন্তকমিদ’’ন্তি জানমানো. সব্বং অদিন্নং পরিৰজ্জযেয্যাতি এৰঞ্হি পটিপজ্জমানো সব্বং অদিন্নং পরিৰজ্জেয্য, নো অঞ্ঞথাতি দীপেতি. সেসমেত্থ ৰুত্তনযঞ্চ পাকটঞ্চাতি.
৩৯৯. এৰং দুতিযসিক্খাপদম্পি তিকোটিপরিসুদ্ধং দস্সেত্ৰা উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতো পভুতি ততিযং দস্সেন্তো আহ ‘‘অব্রহ্মচরিয’’ন্তি. তত্থ অসম্ভুণন্তোতি অসক্কোন্তো.
৪০০. ইদানি চতুত্থসিক্খাপদং দস্সেন্তো আহ ‘‘সভগ্গতো ৰা’’তি. তত্থ সভগ্গতোতি সন্থাগারাদিগতো. পরিসগ্গতোতি পূগমজ্জগতো. সেসমেত্থ ৰুত্তনযঞ্চ পাকটঞ্চাতি.
৪০১. এৰং চতুত্থসিক্খাপদম্পি তিকোটিপরিসুদ্ধং দস্সেত্ৰা পঞ্চমং দস্সেন্তো আহ ‘‘মজ্জঞ্চ পান’’ন্তি. তত্থ মজ্জঞ্চ পানন্তি গাথাবন্ধসুখত্থং এৰং ৰুত্তং. অযং পনত্থো ‘‘মজ্জপানঞ্চ ন সমাচরেয্যা’’তি. ধম্মং ইমন্তি ইমং মজ্জপানৰেরমণীধম্মং. উম্মাদনন্তন্তি উম্মাদনপরিযোসানং. যো হি সব্বলহুকো মজ্জপানস্স ৰিপাকো, সো মনুস্সভূতস্স উম্মত্তকসংৰত্তনিকো হোতি. ইতি নং ৰিদিত্ৰাতি ইতি নং মজ্জপানং ঞত্ৰা. সেসমেত্থ ৰুত্তনযঞ্চ পাকটঞ্চাতি.
৪০২. এৰং পঞ্চমসিক্খাপদম্পি তিকোটিপরিসুদ্ধং দস্সেত্ৰা ইদানি পুরিমসিক্খাপদানম্পি মজ্জপানমেৰ সংকিলেসকরঞ্চ ভেদকরঞ্চ দস্সেত্ৰা দল়্হতরং ততো ৰেরমণিযং নিযোজেন্তো আহ ‘‘মদা হি পাপানি করোন্তী’’তি. তত্থ মদাতি মদহেতু. হিকারো পদপূরণমত্তে নিপাতো. পাপানি করোন্তীতি পাণাতিপাতাদীনি সব্বাকুসলানি করোন্তি. উম্মাদনং মোহনন্তি পরলোকে উম্মাদনং ইহলোকে মোহনং. সেসং উত্তানত্থমেৰ.
৪০৩-৪. এত্তাৰতা অগারিযসাৰকস্স নিচ্চসীলং দস্সেত্ৰা ইদানি উপোসথঙ্গানি দস্সেন্তো ‘‘পাণং ন হনে’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ অব্রহ্মচরিযাতি অসেট্ঠচরিযভূতা. মেথুনাতি মেথুনধম্মসমাপত্তিতো. রত্তিং ন ভুঞ্জেয্য ৰিকালভোজনন্তি রত্তিম্পি ন ভুঞ্জেয্য, দিৰাপি কালাতিক্কন্তভোজনং ন ভুঞ্জেয্য. ন চ গন্ধন্তি এত্থ গন্ধগ্গহণেন ৰিলেপনচুণ্ণাদীনিপি গহিতানেৰাতি ৰেদিতব্বানি. মঞ্চেতি কপ্পিযমঞ্চে. সন্থতেতি তট্টিকাদীহি কপ্পিযত্থরণেহি অত্থতে. ছমাযং পন গোনকাদিসন্থতাযপি ৰট্টতি. অট্ঠঙ্গিকন্তি পঞ্চঙ্গিকং ৰিয তূরিযং, ন অঙ্গৰিনিমুত্তং. দুক্খন্তগুনাতি ৰট্টদুক্খস্স অন্তগতেন. সেসমেত্থ পাকটমেৰ. পচ্ছিমড্ঢুং পন সঙ্গীতিকারকেহি ৰুত্তন্তিপি আহু.
৪০৫. এৰং উপোসথঙ্গানি দস্সেত্ৰা ইদানি উপোসথকালং দস্সেন্তো আহ ‘‘ততো চ পক্খস্সা’’তি. তত্থ ততোতি পদপূরণমত্তে নিপাতো. পক্খস্সুপৰস্সুপোসথন্তি এৰং পরপদেন যোজেতব্বং ‘‘পক্খস্স চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং অট্ঠমিন্তি এতে তযো দিৰসে উপৰস্স উপোসথং, এতং অট্ঠঙ্গিকউপোসথং উপগম্ম ৰসিত্ৰা’’তি. পাটিহারিযপক্খঞ্চাতি এত্থ পন ৰস্সূপনাযিকায পুরিমভাগে আসাল়্হমাসো, অন্তোৰস্সং তযো মাসা, কত্তিকমাসোতি ইমে পঞ্চ মাসা ‘‘পাটিহারিযপক্খো’’তি ৰুচ্চন্তি. আসাল়্হকত্তিকফগ্গুণমাসা তযো এৰাতি অপরে. পক্খুপোসথদিৰসানং পুরিমপচ্ছিমদিৰসৰসেন পক্খে পক্খে তেরসীপাটিপদসত্তমীনৰমীসঙ্খাতা চত্তারো চত্তারো দিৰসাতি অপরে. যং রুচ্চতি, তং গহেতব্বং. সব্বং ৰা পন পুঞ্ঞকামীনং ভাসিতব্বং. এৰমেতং পাটিহারিযপক্খঞ্চ পসন্নমানসো সুসমত্তরূপং সুপরিপুণ্ণরূপং একম্পি দিৰসং অপরিচ্চজন্তো অট্ঠঙ্গুপেতং উপোসথং উপৰস্সাতি সম্বন্ধিতব্বং.
৪০৬. এৰং উপোসথকালং দস্সেত্ৰা ইদানি তেসু কালেসু এতং উপোসথং উপৰস্স যং কাতব্বং, তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ততো চ পাতো’’তি. এত্থাপি ততোতি পদপূরণমত্তে নিপাতো, অনন্তরত্থে ৰা, অথাতি ৰুত্তং হোতি. পাতোতি অপরজ্জুদিৰসপুব্বভাগে. উপৰুত্থুপোসথোতি উপৰসিতউপোসথো. অন্নেনাতি যাগুভত্তাদিনা. পানেনাতি অট্ঠৰিধপানেন. অনুমোদমানোতি অনুপমোদমানো, নিরন্তরং মোদমানোতি অত্থো. যথারহন্তি অত্তনো অনুরূপেন, যথাসত্তি যথাবলন্তি ৰুত্তং হোতি. সংৰিভজেথাতি ভাজেয্য পতিমানেয্য. সেসং পাকটমেৰ.
৪০৭. এৰং উপৰুত্থুপোসথস্স কিচ্চং ৰত্ৰা ইদানি যাৰজীৰিকং গরুৰত্তং আজীৰপারিসুদ্ধিঞ্চ কথেত্ৰা তায পটিপদায অধিগন্তব্বট্ঠানং দস্সেন্তো আহ ‘‘ধম্মেন মাতাপিতরো’’তি. তত্থ ধম্মেনাতি ধম্মলদ্ধেন ভোগেন. ভরেয্যাতি পোসেয্য. ধম্মিকং সো ৰণিজ্জন্তি সত্তৰণিজ্জা, সত্থৰণিজ্জা, ৰিসৰণিজ্জা, মংসৰণিজ্জা, সুরাৰণিজ্জাতি ইমা পঞ্চ অধম্মৰণিজ্জা ৰজ্জেত্ৰা অৰসেসা ধম্মিকৰণিজ্জা. ৰণিজ্জামুখেন চেত্থ কসিগোরক্খাদি অপরোপি ধম্মিকো ৰোহারো সঙ্গহিতো. সেসমুত্তানত্থমেৰ. অযং পন যোজনা – সো নিচ্চসীলউপোসথসীলদানধম্মসমন্নাগতো অরিযসাৰকো পযোজযে ধম্মিকং ৰণিজ্জং, ততো লদ্ধেন চ ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মেন ভোগেন মাতাপিতরো ভরেয্য. অথ সো গিহী এৰং অপ্পমত্তো আদিতো পভুতি ৰুত্তং ইমং ৰত্তং ৰত্তযন্তো কাযস্স ভেদা যে তে অত্তনো আভায অন্ধকারং ৰিধমেত্ৰা আলোককরণেন সযম্পভাতি লদ্ধনামা ছ কামাৰচরদেৰা, তে সযম্পভে নাম দেৰে উপেতি ভজতি অল্লীযতি, তেসং নিব্বত্তট্ঠানে নিব্বত্ততীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায ধম্মিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো চ দুতিযো ৰগ্গো অত্থৰণ্ণনানযতো, নামেন
চূল়ৰগ্গোতি.