১১. রাহুলসুত্তৰণ্ণনা
৩৩৮. কচ্চি অভিণ্হসংৰাসাতি রাহুলসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা বোধিমণ্ডতো অনুপুব্বেন কপিলৰত্থুং গন্ত্ৰা তত্থ রাহুলকুমারেন ‘‘দাযজ্জং মে সমণ দেহী’’তি দাযজ্জং যাচিতো সারিপুত্তত্থেরং আণাপেসি – ‘‘রাহুলকুমারং পব্বাজেহী’’তি. তং সব্বং খন্ধকট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ১০৫) ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং. এৰং পব্বজিতং পন রাহুলকুমারং ৰুড্ঢিপ্পত্তং সারিপুত্তত্থেরোৰ উপসম্পাদেসি, মহামোগ্গল্লানত্থেরো অস্স কম্মৰাচাচরিযো অহোসি. তং ভগৰা ‘‘অযং কুমারো জাতিআদিসম্পন্নো, সো জাতিগোত্তকুলৰণ্ণপোক্খরতাদীনি নিস্সায মানং ৰা মদং ৰা মা অকাসী’’তি দহরকালতো পভুতি যাৰ ন অরিযভূমিং পাপুণি, তাৰ ওৰদন্তো অভিণ্হং ইমং সুত্তমভাসি. তস্মা চেতং সুত্তপরিযোসানেপি ৰুত্তং ‘‘ইত্থং সুদং ভগৰা আযস্মন্তং রাহুলং ইমাহি গাথাহি অভিণ্হং ওৰদতী’’তি. তত্থ পঠমগাথাযং অযং সঙ্খেপত্থো ‘‘কচ্চি ত্ৰং, রাহুল, অভিণ্হং সংৰাসহেতু জাতিআদীনং অঞ্ঞতরেন ৰত্থুনা ন পরিভৰসি পণ্ডিতং, ঞাণপদীপস্স ধম্মদেসনাপদীপস্স চ ধারণতো উক্কাধারো মনুস্সানং কচ্চি অপচিতো তযা, কচ্চি নিচ্চং পূজিতো তযা’’তি আযস্মন্তং সারিপুত্তং সন্ধায ভণতি.
৩৩৯. এৰং ৰুত্তে আযস্মা রাহুলো ‘‘নাহং ভগৰা নীচপুরিসো ৰিয সংৰাসহেতু মানং ৰা মদং ৰা করোমী’’তি দীপেন্তো ইমং পটিগাথমাহ ‘‘নাহং অভিণ্হসংৰাসা’’তি. সা উত্তানত্থা এৰ.
৩৪০. ততো নং ভগৰা উত্তরিং ওৰদন্তো পঞ্চ কামগুণেতিআদিকা অৰসেসগাথাযো আহ. তত্থ যস্মা পঞ্চ কামগুণা সত্তানং পিযরূপা পিযজাতিকা অতিৰিয সত্তেহি ইচ্ছিতা পত্থিতা, মনো চ নেসং রমযন্তি, তে চাযস্মা রাহুলো হিত্ৰা সদ্ধায ঘরা নিক্খন্তো, ন রাজাভিনীতো, ন চোরাভিনীতো, ন ইণট্টো, ন ভযট্টো, ন জীৰিকাপকতো, তস্মা নং ভগৰা ‘‘পঞ্চ কামগুণে হিত্ৰা, পিযরূপে মনোরমে, সদ্ধায ঘরা নিক্খম্মা’’তি সমুত্তেজেত্ৰা ইমস্স নেক্খম্মস্স পতিরূপায পটিপত্তিযা নিযোজেন্তো আহ – ‘‘দুক্খস্সন্তকরো ভৰা’’তি.
তত্থ সিযা ‘‘ননু চাযস্মা দাযজ্জং পত্থেন্তো বলক্কারেন পব্বাজিতো, অথ কস্মা ভগৰা আহ – ‘সদ্ধায ঘরা নিক্খম্মা’’’তি ৰুচ্চতে – নেক্খম্মাধিমুত্তত্তা. অযঞ্হি আযস্মা দীঘরত্তং নেক্খম্মাধিমুত্তো পদুমুত্তরসম্মাসম্বুদ্ধস্স পুত্তং উপরেৰতং নাম সামণেরং দিস্ৰা সঙ্খো নাম নাগরাজা হুত্ৰা সত্ত দিৰসে দানং দত্ৰা তথাভাৰং পত্থেত্ৰা ততো পভুতি পত্থনাসম্পন্নো অভিনীহারসম্পন্নো সতসহস্সকপ্পে পারমিযো পূরেত্ৰা অন্তিমভৰং উপপন্নো. এৰং নেক্খম্মাধিমুত্ততঞ্চস্স ভগৰা জানাতি. তথাগতবলঞ্ঞতরঞ্হি এতং ঞাণং. তস্মা আহ – ‘‘সদ্ধায ঘরা নিক্খম্মা’’তি. অথ ৰা দীঘরত্তং সদ্ধাযেৰ ঘরা নিক্খম্ম ইদানি দুক্খস্সন্তকরো ভৰাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো.
৩৪১. ইদানিস্স আদিতো পভুতি ৰট্টদুক্খস্স অন্তকিরিযায পটিপত্তিং দস্সেতুং ‘‘মিত্তে ভজস্সু কল্যাণে’’তিআদিমাহ. তত্থ সীলাদীহি অধিকা কল্যাণমিত্তা নাম, তে ভজন্তো হিমৰন্তং নিস্সায মহাসালা মূলাদীহি ৰিয সীলাদীহি ৰড্ঢতি. তেনাহ – ‘‘মিত্তে ভজস্সু কল্যাণে’’তি. পন্তঞ্চ সযনাসনং, ৰিৰিত্তং অপ্পনিগ্ঘোসন্তি যঞ্চ সযনাসনং পন্তং দূরং ৰিৰিত্তং অপ্পাকিণ্ণং অপ্পনিগ্ঘোসং, যত্থ মিগসূকরাদিসদ্দেন অরঞ্ঞসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, তথারূপং সযনাসনঞ্চ ভজস্সু. মত্তঞ্ঞূ হোহি ভোজনেতি পমাণঞ্ঞূ হোহি, পটিগ্গহণমত্তং পরিভোগমত্তঞ্চ জানাহীতি অত্থো. তত্থ পটিগ্গহণমত্তঞ্ঞুনা দেয্যধম্মেপি অপ্পে দাযকেপি অপ্পং দাতুকামে অপ্পমেৰ গহেতব্বং, দেয্যধম্মে অপ্পে দাযকে পন বহুং দাতুকামেপি অপ্পমেৰ গহেতব্বং, দেয্যধম্মে পন বহুতরে দাযকেপি অপ্পং দাতুকামে অপ্পমেৰ গহেতব্বং, দেয্যধম্মেপি বহুতরে দাযকেপি বহুং দাতুকামে অত্তনো বলং জানিত্ৰা গহেতব্বং. অপিচ মত্তাযেৰ ৰণ্ণিতা ভগৰতাতি পরিভোগমত্তঞ্ঞুনা পুত্তমংসং ৰিয অক্খব্ভঞ্জনমিৰ চ যোনিসো মনসি করিত্ৰা ভোজনং পরিভুঞ্জিতব্বন্তি.
৩৪২. এৰমিমায গাথায ব্রহ্মচরিযস্স উপকারভূতায কল্যাণমিত্তসেৰনায নিযোজেত্ৰা সেনাসনভোজনমুখেন চ পচ্চযপরিভোগপারিসুদ্ধিসীলে সমাদপেত্ৰা ইদানি যস্মা চীৰরাদীসু তণ্হায মিচ্ছাআজীৰো হোতি, তস্মা তং পটিসেধেত্ৰা আজীৰপারিসুদ্ধিসীলে সমাদপেন্তো ‘‘চীৰরে পিণ্ডপাতে চা’’তি ইমং গাথমাহ. তত্থ পচ্চযেতি গিলানপ্পচ্চযে. এতেসূতি এতেসু চতূসু চীৰরাদীসু ভিক্খূনং তণ্হুপ্পাদৰত্থূসু. তণ্হং মাকাসীতি ‘‘হিরিকোপীনপটিচ্ছাদনাদিঅত্থমেৰ তে চত্তারো পচ্চযা নিচ্চাতুরানং পুরিসানং পটিকারভূতা জজ্জরঘরস্সেৰিমস্স অতিদুব্বলস্স কাযস্স উপত্থম্ভভূতা’’তিআদিনা নযেন আদীনৰং পস্সন্তো তণ্হং মা জনেসি, অজনেন্তো অনুপ্পাদেন্তো ৰিহরাহীতি ৰুত্তং হোতি. কিং কারণং? মা লোকং পুনরাগমি. এতেসু হি তণ্হং করোন্তো তণ্হায আকড্ঢিযমানো পুনপি ইমং লোকং আগচ্ছতি. সো ত্ৰং এতেসু তণ্হং মাকাসি, এৰং সন্তে ন পুন ইমং লোকং আগমিস্সসীতি.
এৰং ৰুত্তে আযস্মা রাহুলো ‘‘চীৰরে তণ্হং মাকাসীতি মং ভগৰা আহা’’তি চীৰরপটিসংযুত্তানি দ্ৰে ধুতঙ্গানি সমাদিযি পংসুকূলিকঙ্গঞ্চ, তেচীৰরিকঙ্গঞ্চ. ‘‘পিণ্ডপাতে তণ্হং মাকাসীতি মং ভগৰা আহা’’তি পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তানি পঞ্চ ধুতঙ্গানি সমাদিযি – পিণ্ডপাতিকঙ্গং, সপদানচারিকঙ্গং, একাসনিকঙ্গং, পত্তপিণ্ডিকঙ্গং, খলুপচ্ছাভত্তিকঙ্গন্তি. ‘‘সেনাসনে তণ্হং মাকাসীতি মং ভগৰা আহা’’তি সেনাসনপটিসংযুত্তানি ছ ধুতঙ্গানি সমাদিযি – আরঞ্ঞিকঙ্গং, অব্ভোকাসিকঙ্গং, রুক্খমূলিকঙ্গং, যথাসন্থতিকঙ্গং, সোসানিকঙ্গং, নেসজ্জিকঙ্গন্তি. ‘‘গিলানপ্পচ্চযে তণ্হং মাকাসীতি মং ভগৰা আহা’’তি সব্বপ্পচ্চযেসু যথালাভং যথাবলং যথাসারুপ্পন্তি তীহি সন্তোসেহি সন্তুট্ঠো অহোসি, যথা তং সুব্বচো কুলপুত্তো পদক্খিণগ্গাহী অনুসাসনিন্তি.
৩৪৩. এৰং ভগৰা আযস্মন্তং রাহুলং আজীৰপারিসুদ্ধিসীলে সমাদপেত্ৰা ইদানি অৰসেসসীলে সমথৰিপস্সনাসু চ সমাদপেতুং ‘‘সংৰুতো পাতিমোক্খস্মি’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সংৰুতো পাতিমোক্খস্মিন্তি এত্থ ভৰস্সূতি পাঠসেসো. ভৰাতি অন্তিমপদেন ৰা সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো, তথা দুতিযপদে. এৰমেতেহি দ্ৰীহি ৰচনেহি পাতিমোক্খসংৰরসীলে, ইন্দ্রিযসংৰরসীলে চ সমাদপেসি. পাকটৰসেন চেত্থ পঞ্চিন্দ্রিযানি ৰুত্তানি. লক্খণতো পন ছট্ঠম্পি ৰুত্তংযেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. সতি কাযগতা ত্যত্থূতি এৰং চতুপারিসুদ্ধিসীলে পতিট্ঠিতস্স তুয্হং চতুধাতুৰৰত্থানচতুব্বিধসম্পজঞ্ঞানাপানস্সতিআহারেপটিকূলসঞ্ঞাভাৰনাদিভেদা কাযগতা সতি অত্থু ভৰতু, ভাৰেহি নন্তি অত্থো. নিব্বিদাবহুলো ভৰাতি সংসারৰট্টে উক্কণ্ঠনবহুলো সব্বলোকে অনভিরতসঞ্ঞী হোহীতি অত্থো.
৩৪৪. এত্তাৰতা নিব্বেধভাগিযং উপচারভূমিং দস্সেত্ৰা ইদানি অপ্পনাভূমিং দস্সেন্তো ‘‘নিমিত্তং পরিৰজ্জেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ নিমিত্তন্তি রাগট্ঠানিযং সুভনিমিত্তং. তেনেৰ নং পরতো ৰিসেসেন্তো আহ – ‘‘সুভং রাগূপসঞ্হিত’’ন্তি. পরিৰজ্জেহীতি অমনসিকারেন পরিচ্চজাহি. অসুভায চিত্তং ভাৰেহীতি যথা সৰিঞ্ঞাণকে অৰিঞ্ঞাণকে ৰা কাযে অসুভভাৰনা সম্পজ্জতি, এৰং চিত্তং ভাৰেহি. একগ্গং সুসমাহিতন্তি উপচারসমাধিনা একগ্গং, অপ্পনাসমাধিনা সুসমাহিতং. যথা তে ঈদিসং চিত্তং হোতি, তথা নং ভাৰেহীতি অত্থো.
৩৪৫. এৰমস্স অপ্পনাভূমিং দস্সেত্ৰা ৰিপস্সনং দস্সেন্তো ‘‘অনিমিত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অনিমিত্তঞ্চ ভাৰেহীতি এৰং নিব্বেধভাগিযেন সমাধিনা সমাহিতচিত্তো ৰিপস্সনং ভাৰেহীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিপস্সনা হি ‘‘অনিচ্চানুপস্সনাঞাণং নিচ্চনিমিত্ততো ৰিমুচ্চতীতি অনিমিত্তো ৰিমোক্খো’’তিআদিনা নযেন রাগনিমিত্তাদীনং ৰা অগ্গহণেন অনিমিত্তৰোহারং লভতি. যথাহ –
‘‘সো খ্ৰাহং, আৰুসো, সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. তস্স ময্হং, আৰুসো, ইমিনা ৰিহারেন ৰিহরতো নিমিত্তানুসারি ৰিঞ্ঞাণং হোতী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪০).
মানানুসযমুজ্জহাতি ইমায অনিমিত্তভাৰনায অনিচ্চসঞ্ঞং পটিলভিত্ৰা ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞিনো, মেঘিয, অনত্তসঞ্ঞা সণ্ঠাতি, অনত্তসঞ্ঞী অস্মিমানসমুগ্ঘাতং পাপুণাতী’’তি এৰমাদিনা (অ. নি. ৯.৩; উদা. ৩১) অনুক্কমেন মানানুসযং উজ্জহ পজহ পরিচ্চজাহীতি অত্থো. ততো মানাভিসমযা, উপসন্তো চরিস্সসীতি অথেৰং অরিযমগ্গেন মানস্স অভিসমযা খযা ৰযা পহানা পটিনিস্সগ্গা উপসন্তো নিব্বুতো সীতিভূতো সব্বদরথপরিল়াহৰিরহিতো যাৰ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাসি, তাৰ সুঞ্ঞতানিমিত্তাপ্পণিহিতানং অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ফলসমাপত্তিৰিহারেন চরিস্সসি ৰিহরিস্সসীতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.
ততো পরং ‘‘ইত্থং সুদং ভগৰা’’তিআদি সঙ্গীতিকারকানং ৰচনং. তত্থ ইত্থং সুদন্তি ইত্থং সু ইদং, এৰমেৰাতি ৰুত্তং হোতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ. এৰং ওৰদিযমানো চাযস্মা রাহুলো পরিপাকগতেসু ৰিমুত্তিপরিপাচনিযেসু ধম্মেসু চূল়রাহুলোৰাদসুত্তপরিযোসানে অনেকেহি দেৰতাসহস্সেহি সদ্ধিং অরহত্তে পতিট্ঠাসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায রাহুলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.