১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
১৮৪. ইদানি আনাপানস্সতিকথানন্তরং কথিতায ইন্দ্রিযকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. অযঞ্হি ইন্দ্রিযকথা আনাপানস্সতিভাৰনায উপকারকানং ইন্দ্রিযানং অভাৰে আনাপানস্সতিভাৰনায অভাৰতো তদুপকারকানং ইন্দ্রিযানং ৰিসোধনাদিৰিধিদস্সনত্থং আনাপানস্সতিকথানন্তরং কথিতাতি তঞ্চ কথেতব্বং ইন্দ্রিযকথং অত্তনা ভগৰতো সম্মুখা সুতং ৰিঞ্ঞাতাধিপ্পাযসুত্তন্তিকদেসনং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা তদত্থপ্পকাসনৰসেন কথেতুকামো পঠমং তাৰ এৰং মে সুতন্তিআদিমাহ.
তত্থ এৰন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. ৰিহরতীতি এত্থ ৰি-ইতি উপসগ্গপদং, হরতীতি আখ্যাতপদন্তি ইমিনা তাৰ নযেন পদৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
অত্থতো পন উপমূপদেসগরহপসংসনাকারৰচনগ্গহণেসু এৰং-সদ্দো দিস্সতি নিদস্সনত্থে চ অৰধারণত্থে চ. ইধ পন এৰংসদ্দো আকারত্থে নিদস্সনত্থে চ ৰিঞ্ঞুজনেন পৰুত্তো, তথেৰ অৰধারণত্থে চ.
তত্থ আকারত্থেন এৰংসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৰিৰিধপাটিহারিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুরূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৰতো ৰচনং সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৰাপি এৰং মে সুতং, মযাপি একেনাকারেন সুতন্তি.
নিদস্সনত্থেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পরিমোচেন্তো ‘‘এৰং মে সুতং, মযাপি এৰং সুত’’ন্তি ইদানি ৰত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.
অৰধারণত্থেন থেরো সারিপুত্তো ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সারিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮-১৮৯), ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একপুগ্গলম্পি সমনুপস্সামি, যো এৰং তথাগতেন অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং সম্মদেৰ অনুপ্পৰত্তেতি যথযিদং, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো. সারিপুত্তো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং সম্মদেৰ অনুপ্পৰত্তেতী’’তিএৰমাদিনা (অ. নি. ১.১৮৭) নযেন ভগৰতা পসত্থভাৰানুরূপং অত্তনো ধারণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকামতং জনেতি ‘‘এৰং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনমনধিকং, এৰমেৰ, ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.
মেসদ্দো করণসম্পদানসামিঅত্থেসু দিস্সতি. ইধ পন ‘‘মযা সুতং, মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৰযে যুজ্জতি.
সুতন্তি অযংসদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ ৰিস্সুতগমনকিলিন্নউপচিতঅনুযোগসোতৰিঞ্ঞেয্যেসু দিস্সতি ৰিঞ্ঞাতেপি চ সোতদ্ৰারানুসারেন. ইধ পনস্স সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিতন্তি ৰা উপধারণন্তি ৰা অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতিঅত্থে সতি ‘‘এৰং মযা সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিত’’ন্তি যুজ্জতি, মমাতিঅত্থে সতি ‘‘এৰং মম সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারণ’’ন্তি যুজ্জতি.
অপিচ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৰং অপ্পটিজানন্তো পুরিমসৰনং ৰিৰরন্তো ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৰতো চতুৰেসারজ্জৰিসারদস্স দসবলধরস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সরস্স ধম্মরাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসরণস্স সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰচনং, ন এত্থ অত্থে ৰা ধম্মে ৰা পদে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা কাতব্বা’’তি ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতীতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘ৰিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৰড্ঢেতি সাসনে;
এৰং মে সুতমিচ্চেৰং, ৰদং গোতমসাৰকো’’তি.
একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পরিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপরিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –
সমৰাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৰেধে চ দিস্সতি.
ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন সংৰচ্ছরউতুমাসদ্ধমাসরত্তিন্দিৰপুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকসাযন্হপঠম- মজ্ঝিমপচ্ছিমযামমুহুত্তাদীসু কালপ্পভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.
তত্থ কিঞ্চাপি এতেসু সংৰচ্ছরাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যম্হি যম্হি সংৰচ্ছরে উতুম্হি মাসে পক্খে রত্তিভাগে দিৰসভাগে ৰা ৰুত্তং, সব্বং তং থেরস্স সুৰিদিতং সুৰৰত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন ‘‘এৰং মে সুতং অসুকসংৰচ্ছরে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকরত্তিভাগে অসুকদিৰসভাগে ৰা’’তি এৰং ৰুত্তে ন সক্কা সুখেন ধারেতুং ৰা উদ্দিসিতুং ৰা উদ্দিসাপেতুং ৰা, বহু চ ৰত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৰ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
যে ৰা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৰেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্করকারিকসমযো মারৰিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো দেসনাসমযো পরিনিব্বানসমযোতিএৰমাদযো ভগৰতো দেৰমনুস্সেসু অতিৰিয পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৰ সমযা, তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো চাযং ঞাণকরুণাকিচ্চসমযেসু করুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপরহিতপটিপত্তিসমযেসু পরহিতপটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং করণীযদ্ৰযসমযেসু ধম্মিকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু অঞ্ঞতরং সমযং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
যস্মা পন ‘‘একং সময’’ন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৰতি. যঞ্হি সমযং ভগৰা ইমং অঞ্ঞং ৰা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৰ তং সমযং করুণাৰিহারেন ৰিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৰচননিদ্দেসো কতোতি.
তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৰা, ভুম্মেন করণেন চ;
অঞ্ঞত্র সমযো ৰুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.
পোরাণা পন ৰণ্ণযন্তি – ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৰা ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৰা ‘‘তং সময’’ন্তি ৰা অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৰত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তেপি ‘‘একস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৰেদিতব্বো.
ভগৰাতি গরু. গরুঞ্হি লোকে ‘‘ভগৰা’’তি ৰদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৰিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গরু, তস্মা ‘‘ভগৰা’’তি ৰেদিতব্বো. পোরাণেহিপি ৰুত্তং –
‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তমং;
গরু গারৰযুত্তো সো, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.
অপিচ –
‘‘ভাগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;
ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততো’’তি. –
ইমিস্সাপি গাথায ৰসেন অস্স পদস্স ৰিত্থারতো অত্থো ৰেদিতব্বো. সো চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৩ আদযো) ৰুত্তোযেৰ.
এত্তাৰতা চেত্থ এৰন্তি ৰচনেন দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি, মে সুতন্তি সাৰকসম্পত্তিং, একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং, ভগৰাতি দেসকসম্পত্তিং.
সাৰত্থিযন্তি এত্থ চ সৰত্থস্স ইসিনো নিৰাসট্ঠানভূতা নগরী সাৰত্থী, যথা কাকন্দী মাকন্দীতি এৰং তাৰ অক্খরচিন্তকা. অট্ঠকথাচরিযা পন ভণন্তি – যং কিঞ্চি মনুস্সানং উপভোগপরিভোগং সব্বমেত্থ অত্থীতি সাৰত্থী, সত্থসমাযোগে চ কিং ভণ্ডমত্থীতি পুচ্ছিতে সব্বমত্থীতিপি ৰচনমুপাদায সাৰত্থী.
‘‘সব্বদা সব্বূপকরণং, সাৰত্থিযং সমোহিতং;
তস্মা সব্বমুপাদায, সাৰত্থীতি পৰুচ্চতী’’তি. –
তস্সং সাৰত্থিযং. সমীপত্থে ভুম্মৰচনং. ৰিহরতীতি অৰিসেসেন ইরিযাপথদিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গিপরিদীপনমেতং, ইধ পন ঠানগমনাসনসযনপ্পভেদেসু ইরিযাপথেসু অঞ্ঞতরইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং. তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৰা ‘‘ৰিহরতি’’চ্চেৰ ৰেদিতব্বো. সো হি ভগৰা একং ইরিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তমত্তভাৰং হরতি পৰত্তেতি, তস্মা ‘‘ৰিহরতী’’তি ৰুচ্চতি.
জেতৰনেতি এত্থ অত্তনো পচ্চত্থিকজনং জিনাতীতি জেতো, রঞ্ঞো ৰা অত্তনো পচ্চত্থিকজনে জিতে জাতোতি জেতো, মঙ্গলকম্যতায ৰা তস্স এৰংনামমেৰ কতন্তি জেতো, ৰনযতীতি ৰনং, অত্তসম্পদায সত্তানং ভত্তিং কারেতি, অত্তনি সিনেহং উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৰনুতে ইতি ৰা ৰনং, নানাৰিধকুসুমগন্ধসম্মোদমত্তকোকিলাদিৰিহঙ্গাভিরুতেহি মন্দমারুতচলিতরুক্খসাখাৰিটপপল্লৰপলাসেহি ‘‘এথ মং পরিভুঞ্জথা’’তি পাণিনো যাচতি ৰিযাতি অত্থো. জেতস্স ৰনং জেতৰনং. তঞ্হি জেতেন রাজকুমারেন রোপিতং সংৰদ্ধিতং পরিপালিতং, সো চ তস্স সামী অহোসি, তস্মা জেতৰনন্তি ৰুচ্চতি. তস্মিং জেতৰনে. ৰনঞ্চ নাম রোপিমং সযংজাতন্তি দুৰিধং. ইদঞ্চ ৰেল়ুৰনাদীনি চ রোপিমানি, অন্ধৰনমহাৰনাদীনি সযংজাতানি.
অনাথপিণ্ডিকস্স আরামেতি সুদত্তো নাম সো গহপতি মাতাপিতূহি কতনামৰসেন. সব্বকামসমিদ্ধতায পন ৰিগতমচ্ছেরতায করুণাদিগুণসমঙ্গিতায চ নিচ্চকালং অনাথানং পিণ্ডমদাসি, তেন অনাথপিণ্ডিকোতি সঙ্খং গতো. আরমন্তি এত্থ পাণিনো, ৰিসেসেন ৰা পব্বজিতাতি আরামো, তস্স পুপ্ফফলাদিসোভায নাতিদূরনচ্চাসন্নতাদিপঞ্চৰিধসেনাসনঙ্গসম্পত্তিযা চ ততো ততো আগম্ম রমন্তি অভিরমন্তি, অনুক্কণ্ঠিতা হুত্ৰা নিৰসন্তীতি অত্থো. ৰুত্তপ্পকারায ৰা সম্পত্তিযা তত্থ তত্থ গতেপি অত্তনো অব্ভন্তরং আনেত্ৰা রমাপেতীতি আরামো. সো হি অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা জেতস্স রাজকুমারস্স হত্থতো অট্ঠারসহি হিরঞ্ঞকোটীহি কোটিসন্থরেন কীণিত্ৰা অট্ঠারসহি হিরঞ্ঞকোটীহি সেনাসনানি কারাপেত্ৰা অট্ঠারসহি হিরঞ্ঞকোটীহি ৰিহারমহং নিট্ঠাপেত্ৰা এৰং চতুপঞ্ঞাসহিরঞ্ঞকোটিপরিচ্চাগেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাদিতো, তস্মা ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো’’তি ৰুচ্চতি. তস্মিং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে.
এত্থ চ ‘‘জেতৰনে’’তিৰচনং পুরিমসামিপরিকিত্তনং, ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি পচ্ছিমসামিপরিকিত্তনং. কিমেতেসং পরিকিত্তনে পযোজনন্তি? পুঞ্ঞকামানং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনং. তত্থ হি দ্ৰারকোট্ঠকপাসাদমাপনে ভূমিৰিক্কযলদ্ধা অট্ঠারস হিরঞ্ঞকোটিযো অনেককোটিঅগ্ঘনকা রুক্খা চ জেতস্স পরিচ্চাগো, চতুপঞ্ঞাস হিরঞ্ঞকোটিযো অনাথপিণ্ডিকস্স. ইতি তেসং পরিকিত্তনেন এৰং পুঞ্ঞকামা পুঞ্ঞানি করোন্তীতি দস্সেন্তো আযস্মা সারিপুত্তো অঞ্ঞেপি পুঞ্ঞকামে তেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনে নিযোজেতি.
তত্থ সিযা – যদি তাৰ ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি, ‘‘জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি ন ৰত্তব্বং. অথ তত্থ ৰিহরতি, ‘‘সাৰত্থিয’’ন্তি ন ৰত্তব্বং. ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৰিহরিতুন্তি. ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, ননু অৰোচুম্হ ‘‘সমীপত্থে ভুম্মৰচন’’ন্তি. তস্মা যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চরন্তানি ‘‘গঙ্গায চরন্তি, যমুনায চরন্তী’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰমিধাপি যদিদং সাৰত্থিযা সমীপে জেতৰনং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো, তত্থ ৰিহরন্তো ৰুচ্চতি ‘‘সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি. গোচরগামনিদস্সনত্থং হিস্স সাৰত্থিৰচনং, পব্বজিতানুরূপনিৰাসট্ঠাননিদস্সনত্থং সেসৰচনং.
তত্থ সাৰত্থিকিত্তনেন আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতো গহট্ঠানুগ্গহকরণং দস্সেতি, জেতৰনাদিকিত্তনেন পব্বজিতানুগ্গহকরণং. তথা পুরিমেন পচ্চযগ্গহণতো অত্তকিলমথানুযোগৰিৰজ্জনং, পচ্ছিমেন ৰত্থুকামপ্পহানতো কামসুখল্লিকানুযোগৰিৰজ্জনূপাযং. অথ ৰা পুরিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগং, পচ্ছিমেন ৰিৰেকাধিমুত্তিং. পুরিমেন করুণায উপগমনং, পচ্ছিমেন পঞ্ঞায অপগমনং. পুরিমেন সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্ততং, পচ্ছিমেন পরহিতসুখকরণে নিরুপলেপতং. পুরিমেন ধম্মিকসুখাপরিচ্চাগনিমিত্তং ফাসুৰিহারং, পচ্ছিমেন উত্তরিমনুস্সধম্মানুযোগনিমিত্তং. পুরিমেন মনুস্সানং উপকারবহুলতং, পচ্ছিমেন দেৰানং. পুরিমেন লোকে জাতস্স লোকে সংৰদ্ধভাৰং, পচ্ছিমেন লোকেন অনুপলিত্ততং. পুরিমেন ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭০) ৰচনতো যদত্থং ভগৰা উপ্পন্নো, তদত্থপরিদীপনং, পচ্ছিমেন যত্থ উপ্পন্নো, তদনুরূপৰিহারপরিদীপনং. ভগৰা হি পঠমং লুম্বিনিৰনে, দুতিযং বোধিমণ্ডেতি লোকিযলোকুত্তরস্স উপ্পত্তিযা ৰনেযেৰ উপ্পন্নো, তেনস্স ৰনেযেৰ ৰিহারং দস্সেতীতি এৰমাদিনা নযেনেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা.
তত্রাতি দেসকালপরিদীপনং. তঞ্হি যং সমযং ৰিহরতি, তত্র সমযে, যস্মিঞ্চ জেতৰনে ৰিহরতি, তত্র জেতৰনেতি দীপেতি. ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে দীপেতি. ন হি ভগৰা অযুত্তে দেসে কালে ৰা ধম্মং দেসেতি. ‘‘অকালো খো তাৰ বাহিযা’’তিআদি (উদা. ১০) চেত্থ সাধকং. খোতি পদপূরণমত্তে অৰধারণত্থে আদিকালত্থে ৰা নিপাতো. ভগৰাতি লোকগরুদীপনং. ভিক্খূতি কথাসৰনযুত্তপুগ্গলৰচনং. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূ’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫১০; পারা. ৪৫) নযেন ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো. আমন্তেসীতি আলপি অভাসি সম্বোধেসি, অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্র পন ঞাপনেপি পক্কোসনেপি. ভিক্খৰোতি আমন্তনাকারদীপনং. তেন তেসং ভিক্খূনং ভিক্খনসীলতাভিক্খনধম্মতাভিক্খনেসাধুকারিতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৰচনেন হীনাধিকজনসেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৰনিগ্গহং করোতি. ‘‘ভিক্খৰো’’তি ইমিনা চ করুণাৰিপ্ফারসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৰচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে করোন্তো তেনেৰ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৰচনেন নেসং সোতুকম্যতং জনেতি. তেনেৰ চ সম্বোধনত্থেন ৰচনেন সাধুকসৰনমনসিকারেপি তে নিযোজেতি. সাধুকসৰনমনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.
অপরেসু দেৰমনুস্সেসু ৰিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূযেৰ আমন্তেসীতি চে? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাজনভাৰতো. সব্বপরিসসাধারণা হি ভগৰতো ধম্মদেসনা. পরিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমুপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগারিযভাৰং আদিং কত্ৰা সত্থু চরিযানুৰিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ, আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সত্থুসন্নিকত্তা, সদাসন্নিহিতা সত্থুসন্তিকাৰচরত্তা, ধম্মদেসনায চ তে এৰ ভাজনং যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৰতো.
তত্থ সিযা – কিমত্থং পন ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো পঠমং ভিক্খূ আমন্তেসি, ন ধম্মমেৰ দেসেসীতি? সতিজননত্থং. পরিসায হি ভিক্খূ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ৰিক্খিত্তচিত্তাপি ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি, তে অনামন্তেত্ৰা ধম্মে দেসিযমানে ‘‘অযং দেসনা কিংনিদানা কিংপচ্চযা কতমায অত্থুপ্পত্তিযা দেসিতা’’তি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তা ৰিক্খেপং আপজ্জেয্যুং, দুগ্গহিতং ৰা গণ্হেয্যুং. তেন তেসং সতিজননত্থং ভগৰা পঠমং আমন্তেত্ৰা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি.
ভদন্তেতি গারৰৰচনমেতং, সত্থুনো পটিৰচনদানং ৰা. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰদমানো ভগৰা তে ভিক্খূ আলপতি, ‘‘ভদন্তে’’তি ৰদমানা তে ভগৰন্তং পচ্চালপন্তি. তথা ‘‘ভিক্খৰো’’তি ভগৰা আভাসতি, ‘‘ভদন্তে’’তি তে পচ্চাভাসন্তি. ‘‘ভিক্খৰো’’তি পটিৰচনং দাপেতি, ভদন্তেতি পটিৰচনং দেন্তি. তে ভিক্খূতি যে ভগৰা আমন্তেসি. ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৰতো আমন্তনং পটিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৰা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসু পটিগ্গহেসুন্তি অত্থো. ভগৰা এতদৰোচাতি ভগৰা এতং ইদানি ৰত্তব্বং সকলসুত্তং অৰোচ.
এত্তাৰতা চ যং আযস্মতা সারিপুত্তেন কমলকুৰলযুজ্জলৰিমলসাদুরসসলিলায পোক্খরণিযা সুখাৰতরণত্থং নিম্মলসিলাতলরচনৰিলাসসোপানং ৰিপ্পকিণ্ণমুত্তাজালসদিসৰালিকাকিণ্ণপণ্ডরভূমিভাগং তিত্থং ৰিয, সুৰিভত্তভিত্তিৰিচিত্রৰেদিকাপরিক্খিত্তস্স নক্খত্তপথং ফুসিতুকামতায ৰিয, ৰিজম্ভিতসমুস্সযস্স পাসাদৰরস্স সুখারোহণত্থং দন্তমযসণ্হমুদুফলককঞ্চনলতাৰিনদ্ধমণিগণপ্পভাসমুদযুজ্জলসোভং সোপানং ৰিয, সুৰণ্ণৰলযনূপুরাদিসঙ্ঘট্টনসদ্দসম্মিস্সিতকথিতহসিতমধুরস্সরগেহজনৰিচরিতস্স উল়ারিস্সরিযৰিভৰসোভিতস্স মহাঘরস্স সুখপ্পৰেসনত্থং সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাপৰাল়াদিজুতিৰিসদৰিজ্জোতিতসুপ্পতিট্ঠিতৰিসালদ্ৰারকৰাটং মহাদ্ৰারং ৰিয অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধানং দেসনাঞাণগম্ভীরভাৰসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৰগাহণত্থং কালদেসদেসকপরিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্স অত্থৰণ্ণনা সমত্তা.
সুত্তন্তে পঞ্চাতি গণনপরিচ্ছেদো. ইমানি ইন্দ্রিযানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. ইন্দ্রিযট্ঠো হেট্ঠা ৰুত্তো.
১৮৫. ইদানি ইমং সুত্তন্তং দস্সেত্ৰা ইমস্মিং সুত্তন্তে ৰুত্তানং ইন্দ্রিযানং ৰিসুদ্ধিভাৰনাৰিধানং ভাৰিতত্তং পটিপ্পস্সদ্ধিঞ্চ দস্সেতুকামো ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানীতিআদিমাহ. তত্থ ৰিসুজ্ঝন্তীতি ৰিসুদ্ধিং পাপুণন্তি. অস্সদ্ধেতি তীসু রতনেসু সদ্ধাৰিরহিতে. সদ্ধেতি তীসু রতনেসু সদ্ধাসম্পন্নে. সেৰতোতি চিত্তেন সেৰন্তস্স. ভজতোতি উপসঙ্কমন্তস্স. পযিরুপাসতোতি সক্কচ্চং উপনিসীদন্তস্স. পসাদনীযে সুত্তন্তেতি পসাদজনকে রতনত্তযগুণপটিসংযুত্তে সুত্তন্তে. কুসীতেতি কুচ্ছিতেন আকারেন সীদন্তীতি কুসীদা, কুসীদা এৰ কুসীতা. তে কুসীতে. সম্মপ্পধানেতি চতুকিচ্চসাধকৰীরিযপটিসংযুত্তসুত্তন্তে. মুট্ঠস্সতীতি নট্ঠস্সতিকে. সতিপট্ঠানেতি সতিপট্ঠানাধিকারকে সুত্তন্তে. ঝানৰিমোক্খেতি চতুত্থজ্ঝানঅট্ঠৰিমোক্খতিৰিধৰিমোক্খাধিকারকে সুত্তন্তে. দুপ্পঞ্ঞেতি নিপ্পঞ্ঞে, পঞ্ঞাভাৰতো ৰা দুট্ঠা পঞ্ঞা এতেসন্তি দুপ্পঞ্ঞা. তে দুপ্পঞ্ঞে. গম্ভীরঞাণচরিযন্তি চতুসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তে সুত্তন্তে, ঞাণকথাসদিসে ৰা. সুত্তন্তক্খন্ধেতি সুত্তন্তকোট্ঠাসে. অস্সদ্ধিযন্তিআদীসু অস্সদ্ধিযন্তি অস্সদ্ধভাৰং. অস্সদ্ধিযে আদীনৰদস্সাৰী অস্সদ্ধিযং পজহন্তো সদ্ধিন্দ্রিযং ভাৰেতি, সদ্ধিন্দ্রিযে আনিসংসদস্সাৰী সদ্ধিন্দ্রিযং ভাৰেন্তো অস্সদ্ধিযং পজহতি. এস নযো সেসেসু. কোসজ্জন্তি কুসীতভাৰং. পমাদন্তি সতিৰিপ্পৰাসং. উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধতভাৰং, ৰিক্খেপন্তি অত্থো. পহীনত্তাতি অপ্পনাৰসেন ঝানপারিপূরিযা পহীনত্তা. সুপ্পহীনত্তাতি ৰুট্ঠানগামিনিৰসেন ৰিপস্সনাপারিপূরিযা সুট্ঠু পহীনত্তা. ভাৰিতং হোতি সুভাৰিতন্তি ৰুত্তক্কমেনেৰ যোজেতব্বং. ৰিপস্সনায হি ৰিপক্খৰসেন পহীনত্তা ‘‘সুপ্পহীনত্তা’’তি ৰত্তুং যুজ্জতি. তস্মাযেৰ চ ‘‘সুভাৰিত’’ন্তি, ন তথা ঝানেন. যস্মা পন পহাতব্বানং পহানেন ভাৰনাসিদ্ধি, ভাৰনাসিদ্ধিযা চ পহাতব্বানং পহানসিদ্ধি হোতি, তস্মা যমকং কত্ৰা নিদ্দিট্ঠং.
১৮৬. পটিপ্পস্সদ্ধিৰারে ভাৰিতানি চেৰ হোন্তি সুভাৰিতানি চাতি ভাৰিতানংযেৰ সুভাৰিততা. পটিপ্পস্সদ্ধানি চ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধানি চাতি পটিপ্পস্সদ্ধানংযেৰ সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধতা ৰুত্তা. ফলক্খণে মগ্গকিচ্চনিব্বত্তিৰসেন ভাৰিততা পটিপ্পস্সদ্ধতা চ ৰেদিতব্বা. সমুচ্ছেদৰিসুদ্ধিযোতি মগ্গৰিসুদ্ধিযোযেৰ. পটিপ্পস্সদ্ধিৰিসুদ্ধিযোতি ফলৰিসুদ্ধিযো এৰ.
ইদানি তথা ৰুত্তৰিধানানি ইন্দ্রিযানি কারকপুগ্গলৰসেন যোজেত্ৰা দস্সেতুং কতিনং পুগ্গলানন্তিআদিমাহ. তত্থ সৰনেন বুদ্ধোতি সম্মাসম্বুদ্ধতো ধম্মকথাসৰনেন চতুসচ্চং বুদ্ধৰা, ঞাতৰাতি অত্থো. ইদং ভাৰিতিন্দ্রিযভাৰস্স কারণৰচনং. ভাৰনাভিসমযৰসেন হি মগ্গস্স বুদ্ধত্তা ফলক্খণে ভাৰিতিন্দ্রিযো হোতি. অট্ঠন্নম্পি অরিযানং তথাগতস্স সাৰকত্তা ৰিসেসেত্ৰা অরহত্তফলট্ঠমেৰ দস্সেন্তো খীণাসৰোতি আহ. সোযেৰ হি সব্বকিচ্চনিপ্ফত্তিযা ভাৰিতিন্দ্রিযোতি ৰুত্তো. ইতরেপি পন তংতংমগ্গকিচ্চনিপ্ফত্তিযা পরিযাযেন ভাৰিতিন্দ্রিযা এৰ. তস্মা এৰ চ চতূসু ফলক্খণেসু ‘‘পঞ্চিন্দ্রিযানি ভাৰিতানি চেৰ হোন্তি সুভাৰিতানি চা’’তি ৰুত্তং. যস্মা পন তেসং উপরিমগ্গত্থায ইন্দ্রিযভাৰনা অত্থিযেৰ, তস্মা তে ন নিপ্পরিযাযেন ভাৰিতিন্দ্রিযা. সযং ভূতট্ঠেনাতি অনাচরিযো হুত্ৰা সযমেৰ অরিযায জাতিযা ভূতট্ঠেন জাতট্ঠেন ভগৰা. সোপি হি ভাৰনাসিদ্ধিৰসেন ফলক্খণে সযম্ভূ নাম হোতি. এৰং সযং ভূতট্ঠেন ভাৰিতিন্দ্রিযো. অপ্পমেয্যট্ঠেনাতি অনন্তগুণযোগতো পমাণেতুং অসক্কুণেয্যট্ঠেন. ভগৰা ফলক্খণে ভাৰনাসিদ্ধিতো অপ্পমেয্যোতি. তস্মাযেৰ ভাৰিতিন্দ্রিযো.
পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.