৭১. মহাকরুণাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১১৭. মহাকরুণাঞাণনিদ্দেসে বহুকেহি আকারেহীতি ইদানি ৰুচ্চমানেহি একূননৰুতিযা পকারেহি. পস্সন্তানন্তি ঞাণচক্খুনা চ বুদ্ধচক্খুনা চ ওলোকেন্তানং. ওক্কমতীতি ওতরতি পৰিসতি. আদিত্তোতি দুক্খলক্খণৰসেন পীল়াযোগতো সন্তাপনট্ঠেন আদীপিতো. ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৰুত্তত্তা সব্বসঙ্খতস্স চেৰ দুক্খলক্খণৰসেন পীল়িতত্তা দুক্খস্স চ করুণায মূলভূতত্তা পঠমং দুক্খলক্খণৰসেন ‘‘আদিত্তো’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. রাগাদীহি আদিত্ততং পন উপরি ৰক্খতি. অথ ৰা আদিত্তোতি রাগাদীহিযেৰ আদিত্তো. উপরি পন ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি নিব্বাপেতা’’তি অত্থাপেক্খনৰসেন পুন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. লোকসন্নিৰাসোতি পঞ্চক্খন্ধা লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো, তণ্হাদিট্ঠিৰসেন সন্নিৰসন্তি এত্থ সত্তাতি সন্নিৰাসো, লোকোৰ সন্নিৰাসো লোকসন্নিৰাসো. দুক্খিতং খন্ধসন্তানং উপাদায সত্তৰোহারসব্ভাৰতো লোকসন্নিৰাসযোগতো সত্তসমূহোপি লোকসন্নিৰাসো. সোপি চ সহখন্ধকোযেৰ. উয্যুত্তোতি অনেকেসু কিচ্চেসু নিচ্চব্যাপারতায কতযোগো কতউস্সাহো, সততকিচ্চেসু সউস্সুক্কোতি অত্থো. ঘট্টনযুত্তোতি ৰা উয্যুত্তো. পযাতোতি পব্বতেয্যা নদী ৰিয অনৰট্ঠিতগমনেন মরণায যাতুং আরদ্ধো. কুম্মগ্গপ্পটিপন্নোতি কুচ্ছিতং মিচ্ছামগ্গং পটিপন্নো. উপরি পন ‘‘ৰিপথপক্খন্দো’’তি নানাপদেহি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং.
উপনীযতীতি জরাৰসেন মরণায উপনীযতি হরীযতি. জরা হি ‘‘আযুনো সংহানী’’তি (সং. নি. ২.২) ৰুত্তা. অদ্ধুৰোতি ন থিরো, সদা তথেৰ ন হোতি. যস্মা অদ্ধুৰো, তস্মা উপনীযতীতি পুরিমস্স কারণৰচনমেতং. এতেন সকারণং জরাদুক্খং ৰুত্তং. তং জরাদুক্খং দিস্ৰা জরাপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অতাণোতি তাযিতুং রক্খিতুং সমত্থেন রহিতো, অনারক্খোতি ৰুত্তং হোতি. অনভিস্সরোতি অভিসরিত্ৰা অভিগন্ত্ৰা ব্যাহরণেন অস্সাসেতুং সমত্থেন রহিতো, অসহাযোতি ৰা অত্থো. যস্মা অনভিস্সরো, তস্মা অতাণোতি পুরিমস্স কারণৰচনমেতং. এতেন সকারণং পিযৰিপ্পযোগদুক্খং ৰুত্তং. তং পিযৰিপ্পযোগদুক্খং দিস্ৰা ঞাতিপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অস্সকোতি সকভণ্ডরহিতো. সব্বং পহায গমনীযন্তি সকভণ্ডন্তি সল্লক্খিতং সব্বং পহায লোকেন গন্তব্বং. যস্মা সব্বং পহায গমনীযং, তস্মা অস্সকোতি পুরিমস্স কারণৰচনমেতং. এতেন সকারণং মরণদুক্খং ৰুত্তং. তং দিস্ৰা ভোগপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অঞ্ঞত্থ ‘‘কম্মস্সকা মাণৰসত্তা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯) ৰুত্তং, ইধ চ রট্ঠপালসুত্তে চ ‘‘অস্সকো লোকো’’তি (ম. নি. ২.৩০৫) ৰুত্তং, তং কথং যুজ্জতীতি চে? পহায গমনীযং সন্ধায ‘‘অস্সকো’’তি ৰুত্তং, কম্মং পন ন পহায গমনীযং. তস্মা ‘‘কম্মস্সকা’’তি ৰুত্তং. রট্ঠপালসুত্তেযেৰ চ এৰমেতং ৰুত্তং ‘‘ত্ৰং পন যথাকম্মং গমিস্সসী’’তি (ম. নি. ২.৩০৬). ঊনোতি পারিপূরিরহিতো. অতিত্তোতি ভিয্যো ভিয্যো পত্থনাযপি ন সুহিতো. ইদং ঊনভাৰস্স কারণৰচনং. তণ্হাদাসোতি তণ্হায ৰসে ৰত্তনতো তণ্হায দাসভূতো. ইদং অতিত্তভাৰস্স কারণৰচনং. এতেন ইচ্ছারোগাপদেসেন সকারণং ব্যাধিদুক্খং ৰুত্তং. তং ব্যাধিদুক্খং দিস্ৰা ব্যাধিপারিজুঞ্ঞরহিতাপি ৰিঞ্ঞূ পব্বজন্তি. অতাযনোতি পুত্তাদীহিপি তাযনস্স অভাৰতো অতাযনো অনারক্খো, অলব্ভনেয্যখেমো ৰা. অলেণোতি অল্লীযিতুং নিস্সিতুং অনরহো অল্লীনানম্পি চ লেণকিচ্চাকারকো. অসরণোতি নিস্সিতানং ন ভযসারকো ন ভযৰিনাসকো. অসরণীভূতোতি পুরে উপ্পত্তিযা অত্তনো অভাৰেনেৰ অসরণো, উপ্পত্তিসমকালমেৰ অসরণীভূতোতি অত্থো.
উদ্ধতোতি সব্বাকুসলেসু উদ্ধচ্চস্স উপ্পজ্জনতো সত্তসন্তানে চ অকুসলুপ্পত্তিবাহুল্লতো অকুসলসমঙ্গীলোকো তেন উদ্ধচ্চেন উদ্ধতো. অৰূপসন্তোতি অৰূপসমনলক্খণস্স উদ্ধচ্চস্সেৰ যোগেন অৰূপসন্তো ভন্তমিগপটিভাগো. ‘‘উপনীযতি লোকো’’তিআদীসু চতূসু চ ‘‘উদ্ধতো লোকো’’তি চ পঞ্চসু ঠানেসু লোকোতি আগতং, সেসেসু লোকসন্নিৰাসোতি. উভযথাপি লোকোযেৰ. সসল্লোতি পীল়াজনকতায অন্তোতুদনতায দুন্নীহরণীযতায চ সল্লাতি সঙ্খং গতেহি রাগাদীহি সল্লেহি সহৰত্তনকো. ৰিদ্ধোতি মিগাদযো কদাচি পরেহি ৰিদ্ধা হোন্তি, অযং পন লোকো নিচ্চং অত্তনাৰ ৰিদ্ধো. পুথুসল্লেহীতি ‘‘সত্ত সল্লানি – রাগসল্লং, দোসসল্লং, মোহসল্লং, মানসল্লং, দিট্ঠিসল্লং, কিলেসসল্লং, দুচ্চরিতসল্ল’’ন্তি (মহানি. ১৭৪) ৰুত্তেহি সত্তহি সল্লেহি. তস্সাতি তস্স লোকসন্নিৰাসস্স. সল্লানং উদ্ধতাতি তেসং সল্লানং সত্তসন্তানতো উদ্ধরিতা পুগ্গলো. অঞ্ঞত্র মযাতি মং ঠপেত্ৰা. যেপি ভগৰতো সাৰকা সল্লানি উদ্ধরন্তি, তেসং ভগৰতো ৰচনেনেৰ উদ্ধরণতো ভগৰাৰ উদ্ধরতি নাম. অৰিজ্জন্ধকারাৰরণোতি অৰিজ্জা এৰ সভাৰদস্সনচ্ছাদনেন অন্ধং ৰিয করোতীতি অৰিজ্জন্ধকারো, সোৰ সভাৰাৰগমননিৰারণেন আৰরণং এতস্সাতি অৰিজ্জন্ধকারাৰরণো. কিলেসপঞ্জরপক্খিত্তোতি কিলেসা এৰ কুসলগমনসন্নিরুজ্ঝনট্ঠেন পঞ্জরোতি কিলেসপঞ্জরো, অৰিজ্জাপভৰে কিলেসপঞ্জরে পক্খিত্তো পাতিতো. আলোকং দস্সেতাতি পঞ্ঞালোকং দস্সনসীলো, পঞ্ঞালোকস্স দস্সেতাতি ৰা অত্থো. অৰিজ্জাগতোতি অৰিজ্জং গতো পৰিট্ঠো. ন কেৰলং অৰিজ্জায আৰরণমত্তমেৰ, অথ খো গহনগতো ৰিয অৰিজ্জাকোসস্স অন্তো পৰিট্ঠোতি পুরিমতো ৰিসেসো. অণ্ডভূতোতিআদযো চ ৰিসেসাযেৰ. অণ্ডভূতোতি অণ্ডে ভূতো নিব্বত্তো. যথা হি অণ্ডে নিব্বত্তা একচ্চে সত্তা ‘‘অণ্ডভূতা’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰমযং লোকো অৰিজ্জণ্ডকোসে নিব্বত্তত্তা ‘‘অণ্ডভূতো’’তি ৰুচ্চতি. পরিযোনদ্ধোতি তেন অৰিজ্জণ্ডকোসেন সমন্ততো ওনদ্ধো বদ্ধো ৰেঠিতো.
তন্তাকুলকজাতোতি তন্তং ৰিয আকুলভূতো. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকারানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ইদং অগ্গং ইদং মূলন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং হোতি, এৰমেৰ সত্তা পচ্চযাকারে খলিতা আকুলা ব্যাকুলা হোন্তি, ন সক্কোন্তি পচ্চযাকারং উজুং কাতুং. তত্থ তন্তং পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কাপি ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন দ্ৰে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকারং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. যথা পন আকুলং তন্তং কঞ্জিকং দত্ৰা কোচ্ছেন পহটং তত্থ তত্থ কুলকজাতং হোতি গণ্ঠিবদ্ধং, এৰমযং লোকো পচ্চযেসু পক্খলিত্ৰা পচ্চযে উজুং কাতুং অসক্কোন্তো দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰসেন কুলকজাতো হোতি গণ্ঠিবদ্ধো. যে হি কেচি দিট্ঠিযো নিস্সিতা, সব্বে তে পচ্চযং উজুং কাতুং ন সক্কোন্তিযেৰ. কুলাগণ্ঠিকজাতোতি কুলাগণ্ঠিকং ৰিয ভূতো. কুলাগণ্ঠিকং ৰুচ্চতি পেসকারকঞ্জিকসুত্তং. ‘‘কুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৰকো’’তিপি একে. যথা তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করন্তি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. মুঞ্জপব্বজভূতোতি মুঞ্জতিণং ৰিয পব্বজতিণং ৰিয চ ভূতো মুঞ্জতিণপব্বজতিণসদিসো জাতো. যথা তানি তিণানি কোট্টেত্ৰা কোট্টেত্ৰা কতরজ্জু জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৰা তেসং তিণানং ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং, তম্পি পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কা ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন দ্ৰে বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকারং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. এৰমযং লোকো পচ্চযাকারং উজুং কাতুং অসক্কোন্তো দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰসেন গণ্ঠিজাতো হুত্ৰা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততি.
তত্থ অপাযোতি নিরযো তিরচ্ছানযোনি পেত্তিৰিসযো অসুরকাযো. সব্বেপি হি তে ৰড্ঢিসঙ্খাতস্স আযস্স অভাৰতো ‘‘অপাযো’’তি ৰুচ্চন্তি. তথা দুক্খস্স গতিভাৰতো দুগ্গতি. সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতো. ইতরো পন –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতি’’.
তং সব্বম্পি নাতিৰত্ততি নাতিক্কমতি. অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং, পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৰং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হমানো তীসু ভৰেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৰসু সত্তাৰাসেসু মহাসমুদ্দে ৰাতুক্খিত্তনাৰা ৰিয যন্তগোণো ৰিয চ পরিব্ভমতিযেৰ. অৰিজ্জাৰিসদোসসল্লিত্তোতি অৰিজ্জাযেৰ অকুসলুপ্পাদনেন কুসলজীৰিতনাসনতো ৰিসন্তি অৰিজ্জাৰিসং, তদেৰ সন্তানদূসনতো অৰিজ্জাৰিসদোসো, তেন অনুসযপরিযুট্ঠানদুচ্চরিতভূতেন ভুসং লিত্তো মক্খিতোতি অৰিজ্জাৰিসদোসসল্লিত্তো. কিলেসকললীভূতোতি অৰিজ্জাদিমূলকা কিলেসা এৰ ওসীদনট্ঠেন কললং কদ্দমোতি কিলেসকললং, তদস্স অত্থীতি কিলেসকললী, এৰংভূতো. রাগদোসমোহজটাজটিতোতি লোভপটিঘাৰিজ্জাসঙ্খাতা রাগদোসমোহা এৰ রূপাদীসু আরম্মণেসু হেট্ঠুপরিযৰসেন পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসিব্বনট্ঠেন ৰেল়ুগুম্বাদীনং সাখাজালসঙ্খাতা জটা ৰিযাতি জটা, তায রাগদোসমোহজটায জটিতো. যথা নাম ৰেল়ুজটাদীহি ৰেল়ুআদযো, এৰং তায জটায অযং লোকো জটিতো ৰিনদ্ধো সংসিব্বিতোতি অত্থো. জটং ৰিজটেতাতি ইমং এৰং তেধাতুকং লোকং জটেত্ৰা ঠিতং জটং ৰিজটেতা সংছিন্দিতা সম্পদালযিতা.
তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কোতি তণ্হা এৰ অব্বোচ্ছিন্নং পৰত্তিতো সঙ্ঘটিতট্ঠেন সঙ্ঘাটোতি তণ্হাসঙ্ঘাটো, তস্মিং তণ্হাসঙ্ঘাটে পটিমুক্কো অনুপৰিট্ঠো অন্তোগতোতি তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কো. তণ্হাজালেন ওত্থটোতি তণ্হা এৰ পুব্বে ৰুত্তনযেন সংসিব্বনট্ঠেন জালন্তি তণ্হাজালং, তেন তণ্হাজালেন ওত্থটো সমন্ততো ছাদিতো পলিৰেঠিতো. তণ্হাসোতেন ৰুয্হতীতি তণ্হা এৰ সংসারে আকড্ঢনট্ঠেন সোতোতি তণ্হাসোতো, তেন তণ্হাসোতেন ৰুয্হতি আকড্ঢীযতি. তণ্হাসঞ্ঞোজনেন সঞ্ঞুত্তোতি তণ্হা এৰ লোকং ৰট্টস্মিং সংযোজনতো বন্ধনতো সংযোজনন্তি তণ্হাসংযোজনং, তেন তণ্হাসংযোজনেন সঞ্ঞুত্তো বদ্ধো. তণ্হানুসযেন অনুসটোতি তণ্হা এৰ অনুসযনট্ঠেন অনুসযোতি তণ্হানুসযো, তেন তণ্হানুসযেন অনুসটো অনুগতো থামগতো. তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতীতি তণ্হা এৰ পৰত্তিকালে ফলকালে চ লোকং সন্তাপেতীতি সন্তাপো, তেন তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতি সন্তাপীযতি. তণ্হাপরিল়াহেন পরিডয্হতীতি তণ্হা এৰ বলৰভূতা পৰত্তিকালে ফলকালে চ সমন্ততো দহনট্ঠেন মহাপরিল়াহোতি তণ্হাপরিল়াহো, তেন তণ্হাপরিল়াহেন পরিডয্হতি সমন্ততো ডহীযতি. দিট্ঠিসঙ্ঘাটাদযো ইমিনাৰ নযেন যোজেতব্বা.
অনুগতোতি অনুপৰিট্ঠো. অনুসটোতি অনুধাৰিতো. অভিভূতোতি পীল়িতো. অব্ভাহতোতি অভিআহতো অভিমুখং ভুসং পহতো. দুক্খে পতিট্ঠিতোতি দুক্খে খন্ধপঞ্চকে সুখৰিপল্লাসেন পতিট্ঠিতো অভিনিৰিট্ঠো.
তণ্হায উড্ডিতোতি তণ্হায উল্লঙ্ঘিতো. চক্খু হি তণ্হারজ্জুনা আৰুনিত্ৰা রূপনাগদন্তে উড্ডিতং, সোতাদীনি তণ্হারজ্জুনা আৰুনিত্ৰা সদ্দাদিনাগদন্তেসু উড্ডিতানি. তংসমঙ্গীলোকোপি উড্ডিতোযেৰ নাম. জরাপাকারপরিক্খিত্তোতি অনতিক্কমনীযট্ঠেন পাকারভূতায জরায পরিৰারিতো. মচ্চুপাসেন পরিক্খিত্তোতি দুম্মোচনীযট্ঠেন পাসভূতেন মরণেন বদ্ধো. মহাবন্ধনবদ্ধোতি দল়্হত্তা দুচ্ছেদত্তা চ মহন্তেহি বন্ধনেহি বদ্ধো. রাগবন্ধনেনাতি রাগো এৰ বন্ধতি সংসারতো চলিতুং ন দেতীতি রাগবন্ধনং. তেন রাগবন্ধনেন. সেসেসুপি এসেৰ নযো. কিলেসবন্ধনেনাতি ৰুত্তাৰসেসেন কিলেসবন্ধনেন. দুচ্চরিতবন্ধনেনাতি তিৰিধেন. সুচরিতং পন বন্ধনমোক্খস্স হেতুভূতং বন্ধনমোক্খভূতঞ্চ অত্থি. তস্মা তং ন গহেতব্বং.
বন্ধনং মোচেতাতি তস্স বন্ধনং মোচেতা. বন্ধনা মোচেতাতিপি পাঠো, বন্ধনতো তং মোচেতাতি অত্থো. মহাসম্বাধপ্পটিপন্নোতি কুসলসঞ্চারপীল়নেন মহাসম্বাধসঙ্খাতং রাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসদুচ্চরিতগহনং পটিপন্নো. ওকাসং দস্সেতাতি লোকিযলোকুত্তরসমাধিপঞ্ঞাওকাসং দস্সেতা. মহাপলিবোধেন পলিবুদ্ধোতি মহানিৰারণেন নিৰুতো. মহালেপেন ৰা লিত্তো. পলিবোধোতি চ রাগাদিসত্তৰিধো এৰ. ‘‘তণ্হাদিট্ঠিপলিবোধো’’তি একে. পলিবোধং ছেতাতি তং পলিবোধং ছিন্দিতা. মহাপপাতেতি পঞ্চগতিপপাতে, জাতিজরামরণপপাতে ৰা. তং সব্বম্পি দুরুত্তরণট্ঠেন পপাতো. পপাতা উদ্ধতাতি তম্হা পপাততো উদ্ধরিতা. মহাকন্তারপ্পটিপন্নোতি জাতিজরাব্যাধিমরণসোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসকন্তারং পটিপন্নো. সব্বম্পি তং দুরতিক্কমনট্ঠেন কন্তারো, তং কন্তারং তারেতা. কন্তারা তারেতাতি ৰা পাঠো. মহাসংসারপ্পটিপন্নোতি অব্বোচ্ছিন্নং খন্ধসন্তানং পটিপন্নো. সংসারা মোচেতাতি সংসারতো মোচেতা. সংসারং মোচেতাতি ৰা পাঠো. মহাৰিদুগ্গেতি সংসারৰিদুগ্গে. সংসারোযেৰ হি দুগ্গমনট্ঠেন ৰিদুগ্গো. সম্পরিৰত্ততীতি ভুসং নিৰত্তিত্ৰা চরতি. মহাপলিপেতি মহন্তে কামকদ্দমে. কামো হি ওসীদনট্ঠেন পলিপো. পলিপন্নোতি লগ্গো. মহাপলিপপলিপন্নোতিপি পাঠো.
অব্ভাহতোতি সব্বোপদ্দৰেহি অব্ভাহতো. রাগগ্গিনাতি রাগাদযোযেৰ অনুদহনট্ঠেন অগ্গি, তেন রাগগ্গিনা. সেসেসুপি এসেৰ নযো. উন্নীতকোতি উগ্গহেত্ৰা নীতো, জাতিযা উগ্গহেত্ৰা জরাদিউপদ্দৰায নীতোতি অত্থো. ক-কারো পনেত্থ অনুকম্পায দট্ঠব্বো. হঞ্ঞতি নিচ্চমতাণোতি পরিত্তাযকেন রহিতো সততং পীল়ীযতি. পত্তদণ্ডোতি রাজাদীহি লদ্ধআণো. তক্করোতি চোরো. ৰজ্জবন্ধনবদ্ধোতি রাগাদিৰজ্জবন্ধনেহি বদ্ধো. আঘাতনপচ্চুপট্ঠিতোতি মরণধম্মগণ্ঠিকট্ঠানং উপেচ্চ ঠিতো. কোচি বন্ধনা মোচেতা. কোচি বন্ধনং মোচেতাতিপি পাঠো. অনাথোতি নত্থি এতস্স নাথো ইস্সরো, সযং ৰা ন নাথো ন ইস্সরোতি অনাথো, অসরণোতি ৰা অত্থো. পরমকাপঞ্ঞপ্পত্তোতি জরাদিপটিবাহনে অপ্পহুতায অতীৰ কপণভাৰং পত্তো. তাযেতাতি রক্খিতা. তাযিতাতি ৰা পাঠো সুন্দরো. দুক্খাভিতুন্নোতি জাতিদুক্খাদীহি অনেকেহি দুক্খেহি অভিতুন্নো অতিব্যাধিতো অতিকম্পিতো চ. চিররত্তং পীল়িতোতি দুক্খেহেৰ দীঘমদ্ধানং পীল়িতো ঘট্টিতো. গধিতোতি গেধেন গিদ্ধো, অভিজ্ঝাকাযগন্থেন ৰা গন্থিতো. নিচ্চং পিপাসিতোতি পাতুং ভুঞ্জিতুং ইচ্ছা পিপাসা, সা তণ্হা এৰ, তণ্হাপিপাসায নিরন্তরং পিপাসিতো.
অন্ধোতি দস্সনট্ঠেন চক্খূতি সঙ্খং গতায পঞ্ঞায অভাৰতো কাণো. পঞ্ঞা হি ধম্মসভাৰং পস্সতি. অচক্খুকোতি তং পন অন্ধত্তং ন পচ্ছা সম্ভূতং, পকতিযা এৰ অৰিজ্জমানচক্খুকোতি তমেৰ অন্ধত্তং ৰিসেসেতি. হতনেত্তোতি নযনট্ঠেন নেত্তন্তি সঙ্খং গতায পঞ্ঞায অভাৰতোযেৰ ৰিনট্ঠনেত্তকো. সমৰিসমং দস্সেন্তং অত্তভাৰং নেতীতি নেত্তন্তি হি ৰুত্তং. পঞ্ঞায সুগতিঞ্চ অগতিঞ্চ নযতি. হতনেত্তত্তাযেৰস্স নেতুঅভাৰং দস্সেন্তো অপরিণাযকোতি আহ, অৰিজ্জমাননেত্তকোতি অত্থো. অঞ্ঞোপিস্স নেতা ন ৰিজ্জতীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিপথপক্খন্দোতি ৰিপরীতো, ৰিসমো ৰা পথো ৰিপথো, তং ৰিপথং পক্খন্দো পৰিট্ঠো পটিপন্নোতি ৰিপথপক্খন্দো, মিচ্ছাপথসঙ্খাতং মিচ্ছাদিট্ঠিং পটিপন্নোতি অত্থো. অঞ্জসাপরদ্ধোতি অঞ্জসে উজুমগ্গস্মিং মজ্ঝিমপটিপদায অপরদ্ধো ৰিরদ্ধো. অরিযপথং আনেতাতি অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং উপনেতা পটিপাদযিতা. মহোঘপক্খন্দোতি যস্স সংৰিজ্জন্তি, তং ৰট্টস্মিং ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা, পকতিওঘতো মহন্তা ওঘাতি মহোঘা. তে কামোঘো ভৰোঘো দিট্ঠোঘো অৰিজ্জোঘোতি চতুপ্পভেদা. তে মহোঘে পক্খন্দো পৰিট্ঠোতি মহোঘপক্খন্দো, সংসারসঙ্খাতং মহোঘং ৰা পক্খন্দোতি.
১১৮. ইদানি একুত্তরিকনযো. তত্থ দ্ৰীহি দিট্ঠিগতেহীতি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীহি. তত্থ দিট্ঠিযেৰ দিট্ঠিগতং ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তিআদীনি (অ. নি. ৯.১১) ৰিয. গন্তব্বাভাৰতো ৰা দিট্ঠিযা গতমত্তমেৰেতন্তি দিট্ঠিগতং, দিট্ঠীসু গতং ইদং দস্সনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিঅন্তোগধত্তাতিপি দিট্ঠিগতং. দ্ৰাসট্ঠিতেসট্ঠিদিট্ঠিযোপি হি সস্সতদিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠীতি দ্ৰেৰ দিট্ঠিযো হোন্তি. তস্মা সঙ্খেপেন সব্বা দিট্ঠিযো অন্তো করোন্তো ‘‘দ্ৰীহি দিট্ঠিগতেহী’’তি ৰুত্তং. পরিযুট্ঠিতোতি পরিযুট্ঠানং পত্তো সমুদাচারং পত্তো, উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেন কুসলচারস্স গহণং পত্তোতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘দ্ৰীহি, ভিক্খৰে, দিট্ঠিগতেহি পরিযুট্ঠিতা দেৰমনুস্সা ওলীযন্তি একে, অতিধাৰন্তি একে, চক্খুমন্তো চ পস্সন্তী’’তিআদি (ইতিৰু. ৪৯).
তীহি দুচ্চরিতেহীতি তিৰিধকাযদুচ্চরিতেন চতুব্বিধৰচীদুচ্চরিতেন তিৰিধমনোদুচ্চরিতেন. ৰিপ্পটিপন্নোতি ৰিরূপং পটিপন্নো, মিচ্ছাপটিপন্নোতি অত্থো. যোগেহি যুত্তোতি ৰট্টস্মিং যোজেন্তীতি যোগা, ঈতিঅত্থেন ৰা যোগা, তেহি যোগেহি যুত্তো সমপ্পিতো. চতুযোগযোজিতোতি কামযোগো, ভৰযোগো, দিট্ঠিযোগো, অৰিজ্জাযোগোতি ইমেহি চতূহি যোগেহি সকটস্মিং যোগো ৰিয ৰট্টস্মিং যোজিতো. পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামযোগো. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো, ঝাননিকন্তি চ, সস্সতদিট্ঠিসহজাতো রাগো ভৰৰসেন পত্থনা ভৰযোগো. দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিযোগো. অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাযোগো. তে এৰ চত্তারো বলৰভূতা ওঘা, দুব্বলভূতা যোগা.
চতূহি গন্থেহীতি যস্স সংৰিজ্জন্তি, তং চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং গন্থেন্তি ঘটেন্তীতি গন্থা. তে অভিজ্ঝা কাযগন্থো, ব্যাপাদো কাযগন্থো, সীলব্বতপরামাসো কাযগন্থো, ইদংসচ্চাভিনিৰেসো কাযগন্থোতি চতুপ্পভেদা. অভিজ্ঝাযন্তি এতায, সযং ৰা অভিজ্ঝাযতি, অভিজ্ঝাযনমত্তমেৰ ৰা এসাতি অভিজ্ঝা, লোভোযেৰ. নামকাযং গন্থেতি চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং ঘটেতীতি কাযগন্থো. ব্যাপজ্জতি তেন চিত্তং পূতিভাৰং গচ্ছতি, ব্যাপাদযতি ৰা ৰিনযাচাররূপসম্পত্তিহিতসুখাদীনীতি ব্যাপাদো. ইতো বহিদ্ধা সমণব্রাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধি সীলৰতেন সুদ্ধীতি পরামসনং সীলব্বতপরামাসো. সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা আকারেন অভিনিৰিসতীতি ইদংসচ্চাভিনিৰেসো. তেহি চতূহি গন্থেহি গন্থিতো, বদ্ধোতি অত্থো.
চতূহি উপাদানেহীতি ভুসং আদিযন্তি দল়্হগ্গাহং গণ্হন্তীতি উপাদানা. তে কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৰাদুপাদানন্তি চতুপ্পভেদা. ৰত্থুসঙ্খাতং কামং উপাদিযতীতি কামুপাদানং, কামো চ সো উপাদানঞ্চাতিপি কামুপাদানং. দিট্ঠি চ সা উপাদানঞ্চাতি দিট্ঠুপাদানং, দিট্ঠিং উপাদিযতীতিপি দিট্ঠুপাদানং. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৪৭) হি পুরিমদিট্ঠিং উত্তরদিট্ঠি উপাদিযতি. সীলব্বতং উপাদিযতীতি সীলব্বতুপাদানং, সীলব্বতঞ্চ তং উপাদানঞ্চাতিপি সীলব্বতুপাদানং. গোসীলগোৰতাদীনি হি এৰং ৰিসুদ্ধীতি অভিনিৰেসতো সযমেৰ উপাদানানি. ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, উপাদিযন্তি এতেনাতি উপাদানং. কিং ৰদন্তি, উপাদিযন্তি ৰা? অত্তানং. অত্তনো ৰাদুপাদানং অত্তৰাদুপাদানং, অত্তৰাদমত্তমেৰ ৰা অত্তাতি উপাদিযন্তি এতেনাতি অত্তৰাদুপাদানং. ঠপেত্ৰা ইমা দ্ৰে দিট্ঠিযো সব্বাপি দিট্ঠী দিট্ঠুপাদানং. তেহি চতূহি উপাদানেহি. উপাদীযতীতি ভুসং গণ্হীযতি. উপাদিযতীতি ৰা পাঠো, লোকো উপাদানেহি তং তং আরম্মণং ভুসং গণ্হাতীতি অত্থো.
পঞ্চগতিসমারুল়্হোতি সুকতদুক্কটকারণেহি গম্মতি উপসঙ্কমীযতীতি গতি, সহোকাসকা খন্ধা. নিরযো তিরচ্ছানযোনি পেত্তিৰিসযো মনুস্সা দেৰাতি ইমা পঞ্চ গতিযো ৰোক্কমনভাৰেন ভুসং আরুল়্হো. পঞ্চহি কামগুণেহীতি রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বসঙ্খাতেহি পঞ্চহি ৰত্থুকামকোট্ঠাসেহি. রজ্জতীতি অযোনিসোমনসিকারং পটিচ্চ রাগুপ্পাদনেন তেহি রঞ্জীযতি, সারত্তো করীযতীতি অত্থো. পঞ্চহি নীৰরণেহীতি চিত্তং নীৰরন্তি পরিযোনন্ধন্তীতি নীৰরণা. কামচ্ছন্দব্যাপাদথিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৰিচিকিচ্ছাসঙ্খাতেহি পঞ্চহি নীৰরণেহি. ওত্থটোতি উপরিতো পিহিতো.
ছহি ৰিৰাদমূলেহীতি ছহি ৰিৰাদস্স মূলেহি. যথাহ –
‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলানি. কতমানি ছ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. সো সত্থরিপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি, সঙ্ঘেপি, সিক্খাযপি ন পরিপূরকারী. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সত্থরি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি, সঙ্ঘেপি, সিক্খাযপি ন পরিপূরকারী, সো সঙ্ঘে ৰিৰাদং জনেতি. যো হোতি ৰিৰাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং. এৰরূপং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা সমনুপস্সেয্যাথ, তত্র তুম্হে, ভিক্খৰে, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানায ৰাযমেয্যাথ. এৰরূপং চে তুম্হে, ভিক্খৰে, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ন সমনুপস্সেয্যাথ. তত্র তুম্হে, ভিক্খৰে, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰায পটিপজ্জেয্যাথ. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানং হোতি. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰো হোতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু মক্খী হোতি পল়াসী. ইস্সুকী হোতি মচ্ছরী. সঠো হোতি মাযাৰী. পাপিচ্ছো হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সন্দিট্ঠিপরামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী. যো সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সন্দিট্ঠিপরামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, সো সত্থরিপি…পে… আযতিং অনৰস্সৰো হোতী’’তি (পরি. ২৭২; অ. নি. ৬.৩৬).
তত্থ কোধনোতি কুজ্ঝনলক্খণেন কোধেন সমন্নাগতো. উপনাহীতি ৰেরঅপ্পটিনিস্সজ্জনলক্খণেন উপনাহেন সমন্নাগতো. অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানন্তি দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং ৰিৰাদো কথং দেৰমনুস্সানং অহিতায দুক্খায সংৰত্ততীতি? কোসম্বকক্খন্ধকে (মহাৰ. ৪৫১ আদযো) ৰিয দ্ৰীসু ভিক্খূসু ৰিৰাদং আপন্নেসু তস্মিং ৰিহারে তেসং অন্তেৰাসিকা ৰিৰদন্তি, তেসং ওৰাদং গণ্হন্তো ভিক্খুনিসঙ্ঘো ৰিৰদতি, ততো তেসং উপট্ঠাকাপি ৰিৰদন্তি. অথ মনুস্সানং আরক্খদেৰতা দ্ৰে কোট্ঠাসা হোন্তি. ধম্মৰাদীনং আরক্খদেৰতা ধম্মৰাদিনিযো হোন্তি অধম্মৰাদীনং অধম্মৰাদিনিযো. ততো আরক্খদেৰতানং মিত্তা ভুম্মট্ঠদেৰতা ভিজ্জন্তি. এৰং পরম্পরায যাৰ ব্রহ্মলোকা ঠপেত্ৰা অরিযসাৰকে সব্বে দেৰমনুস্সা দ্ৰে কোট্ঠাসা হোন্তি. ধম্মৰাদীহি পন অধম্মৰাদিনোৰ বহুতরা হোন্তি. ততো যং বহুকেহি গহিতং, সব্বং তং সচ্চন্তি ধম্মং ৰিস্সজ্জেত্ৰা বহুতরাৰ অধম্মং গণ্হন্তি. তে অধম্মং পুরক্খত্ৰা ৰিহরন্তা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি. এৰং দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং ৰিৰাদো দেৰমনুস্সানং অহিতায দুক্খায হোতি. অজ্ঝত্তং ৰাতি তুম্হাকং অব্ভন্তরপরিসায ৰা. বহিদ্ধা ৰাতি পরেসং পরিসায ৰা. মক্খীতি পরেসং গুণমক্খণলক্খণেন মক্খেন সমন্নাগতো. পল়াসীতি যুগগ্গাহলক্খণেন পল়াসেন সমন্নাগতো. ইস্সুকীতি পরেসং সক্কারাদিইস্সাযনলক্খণায ইস্সায সমন্নাগতো. মচ্ছরীতি আৰাসমচ্ছরিযাদীহি পঞ্চহি মচ্ছরিযেহি সমন্নাগতো. সঠোতি কেরাটিকো. মাযাৰীতি কতপাপপটিচ্ছাদকো. পাপিচ্ছোতি অসন্তসম্ভাৰনিচ্ছকো দুস্সীলো. মিচ্ছাদিট্ঠীতি নত্থিকৰাদী অহেতুকৰাদী অকিরিযৰাদী. সন্দিট্ঠিপরামাসীতি সযং দিট্ঠিমেৰ পরামসতি. আধানগ্গাহীতি দল়্হগ্গাহী. দুপ্পটিনিস্সগ্গীতি ন সক্কা হোতি গহিতং ৰিস্সজ্জাপেতুং. খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে পন ‘‘তত্থ কতমানি ছ ৰিৰাদমূলানি? কোধো মক্খো ইস্সা সাঠেয্যং পাপিচ্ছতা সন্দিট্ঠিপরামাসিতা, ইমানি ছ ৰিৰাদমূলানী’’তি (ৰিভ. ৯৪৪) পধানৰসেন একেকোযেৰ ধম্মো ৰুত্তো.
ছহি তণ্হাকাযেহীতি ‘‘রূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, রসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা’’তি (ৰিভ. ৯৪৪) ৰুত্তাহি ছহি তণ্হাহি. তত্থ যস্মা একেকাযেৰ তণ্হা অনেকৰিসযত্তা একেকস্মিম্পি ৰিসযে পুনপ্পুনং উপ্পত্তিতো অনেকা হোন্তি, তস্মা সমূহট্ঠেন কাযসদ্দেন যোজেত্ৰা তণ্হাকাযাতি ৰুত্তং. তণ্হাকাযাতি ৰুত্তেপি তণ্হা এৰ. রজ্জতীতি সযং আরম্মণে রজ্জতি, সারত্তো হোতি.
ছহি দিট্ঠিগতেহীতি সব্বাসৰসুত্তে ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘তস্স এৰং অযোনিসো মনসিকরোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতরা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. ‘অত্থি মে অত্তা’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘নত্থি মে অত্তা’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামী’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অত্তনাৰ অনত্তানং সঞ্জানামী’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ‘অনত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামী’তি ৰা অস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. অথ ৰা পনস্স এৰং দিট্ঠি হোতি ‘যো মে অযং অত্তা ৰদো ৰেদেয্যো তত্র তত্র কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকং পটিসংৰেদেতি, সো চ খো পন মে অযং অত্তা নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’’তি (ম. নি. ১.১৯).
তত্থ অত্থি মে অত্তাতি সস্সতদিট্ঠি সব্বকালেসু অত্তনো অত্থিতং গণ্হাতি. সচ্চতো থেততোতি ভূততো চ থিরতো চ, ‘‘ইদং সচ্চ’’ন্তি সুট্ঠু দল়্হভাৰেনাতি ৰুত্তং হোতি. নত্থি মে অত্তাতি উচ্ছেদদিট্ঠি সতো সত্তস্স তত্থ তত্থ ৰিভৰগ্গহণতো. অথ ৰা পুরিমাপি তীসু কালেসু অত্থীতি গহণতো সস্সতদিট্ঠি, পচ্চুপ্পন্নমেৰ অত্থীতি গণ্হন্তী উচ্ছেদদিট্ঠি, পচ্ছিমাপি অতীতানাগতেসু নত্থীতি গহণতো ‘‘ভস্সন্তা আহুতিযো’’তি গহিতদিট্ঠিগতিকানং ৰিয উচ্ছেদদিট্ঠি. অতীতে এৰ নত্থীতি গণ্হন্তী অধিচ্চসমুপ্পন্নকস্স ৰিয সস্সতদিট্ঠি. অত্তনাৰ অত্তানং সঞ্জানামীতি সঞ্ঞাক্খন্ধসীসেন খন্ধে অত্তাতি গহেত্ৰা সঞ্ঞায অৰসেসক্খন্ধে সঞ্জানতো ইমিনা অত্তনা ইমং অত্তানং সঞ্জানামীতি হোতি. অত্তনাৰ অনত্তানন্তি সঞ্ঞাক্খন্ধংযেৰ অত্তাতি গহেত্ৰা, ইতরে চত্তারোপি অনত্তাতি গহেত্ৰা সঞ্ঞায তে সঞ্জানতো এৰং হোতি. অনত্তনাৰ অত্তানন্তি সঞ্ঞাক্খন্ধং অনত্তাতি গহেত্ৰা, ইতরে চত্তারোপি অত্তাতি গহেত্ৰা সঞ্ঞায তে সঞ্জানতো এৰং হোতি. সব্বাপি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিযোৰ. ৰদো ৰেদেয্যোতিআদযো পন সস্সতদিট্ঠিযা এৰ অভিনিৰেসাকারা. তত্থ ৰদতীতি ৰদো, ৰচীকম্মস্স কারকোতি ৰুত্তং হোতি. ৰেদযতীতি ৰেদেয্যো, জানাতি অনুভৰতি চাতি ৰুত্তং হোতি. কিং ৰেদেতীতি? তত্র তত্র কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকং পটিসংৰেদেতি. তত্র তত্রাতি তেসু তেসু যোনিগতিঠিতিনিৰাসনিকাযেসু আরম্মণেসু ৰা. নিচ্চোতি উপ্পাদৰযরহিতো. ধুৰোতি থিরো সারভূতো. সস্সতোতি সব্বকালিকো. অৰিপরিণামধম্মোতি অত্তনো পকতিভাৰং অৰিজহনধম্মো, ককণ্টকো ৰিয নানপ্পকারতং নাপজ্জতি. সস্সতিসমন্তি চন্দসূরিযসমুদ্দমহাপথৰীপব্বতা লোকৰোহারেন সস্সতিযোতি ৰুচ্চন্তি. সস্সতীহি সমং সস্সতিসমং. যাৰ সস্সতিযো তিট্ঠন্তি, তাৰ তথেৰ ঠস্সতীতি গণ্হতো এৰং দিট্ঠি হোতি.
খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে পন ‘‘তত্র তত্র দীঘরত্তং কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকং পচ্চনুভোতি, ন সো জাতো নাহোসি, ন সো জাতো ন ভৰিস্সতি, নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মোতি ৰা পনস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ৰিভ. ৯৪৮) ছ দিট্ঠী এৰং ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তা.
তত্থ ন সো জাতো নাহোসীতি সো অত্তা অজাতিধম্মতো ন জাতো নাম, সদা ৰিজ্জমানোযেৰাতি অত্থো. তেনেৰ অতীতে নাহোসি, অনাগতে ন ভৰিস্সতি. যো হি জাতো, সো অহোসি. যো চ জাযিস্সতি, সো ভৰিস্সতীতি ৰুচ্চতি. অথ ৰা ন সো জাতো নাহোসীতি সো সদা ৰিজ্জমানত্তা অতীতেপি ন জাতু ন অহোসি, অনাগতেপি ন জাতু ন ভৰিস্সতি. অনুসযা ৰুত্তত্থা.
সত্তহি সঞ্ঞোজনেহীতি সত্তকনিপাতে ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৰে, সংযোজনানি. কতমানি সত্ত? অনুনযসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনং, মানসংযোজনং, ভৰরাগসংযোজনং, অৰিজ্জাসংযোজনং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্ত সংযোজনানী’’তি (অ. নি. ৭.৮).
তত্থ অনুনযসংযোজনন্তি কামরাগসংযোজনং. সব্বানেৰেতানি বন্ধনট্ঠেন সংযোজনানি.
সত্তহি মানেহীতি খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘মানো, অতিমানো, মানাতিমানো, ওমানো, অধিমানো, অস্মিমানো, মিচ্ছামানো’’তি (ৰিভ. ৯৫০).
তত্থ মানোতি সেয্যাদিৰসেন পুগ্গলং অনামসিত্ৰা জাতিআদীসু ৰত্থুৰসেনেৰ উন্নতি. অতিমানোতি জাতিআদীহি ‘‘মযা সদিসো নত্থী’’তি অতিক্কমিত্ৰা উন্নতি. মানাতিমানোতি ‘‘অযং পুব্বে মযা সদিসো, ইদানি অহং সেট্ঠো, অযং হীনতরো’’তি উপ্পন্নমানো. ওমানোতি জাতিআদীহি অত্তানং হেট্ঠা কত্ৰা পৰত্তমানো, হীনোহমস্মীতি মানোযেৰ. অধিমানোতি অনধিগতেযেৰ চতুসচ্চধম্মে অধিগতোতি মানো. অযং পন অধিমানো পরিসুদ্ধসীলস্স কম্মট্ঠানে অপ্পমত্তস্স নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা পচ্চযপরিগ্গহেন ৰিতিণ্ণকঙ্খস্স তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স পুথুজ্জনস্স উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেসং. অস্মিমানোতি রূপাদীসু খন্ধেসু অস্মীতি মানো, ‘‘অহং রূপ’’ন্তিআদিৰসেন উপ্পন্নমানোতি ৰুত্তং হোতি. মিচ্ছামানোতি পাপকেন কম্মাযতনাদিনা উপ্পন্নমানো.
লোকধম্মা ৰুত্তত্থা. সম্পরিৰত্ততীতি লোকধম্মেহি হেতুভূতেহি লাভাদীসু চতূসু অনুরোধৰসেন, অলাভাদীসু চতূসু পটিৰিরোধৰসেন ভুসং নিৰত্ততি, পকতিভাৰং জহাতীতি অত্থো. মিচ্ছত্তাপি ৰুত্তত্থা. নিয্যাতোতি গতো পক্খন্দো, অভিভূতোতি অত্থো.
অট্ঠহি পুরিসদোসেহীতি অট্ঠকনিপাতে উপমাহি সহ, খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে উপমং ৰিনা ৰুত্তেহি. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘কতমে অট্ঠ পুরিসদোসা? ইধ ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো ‘ন সরামি ন সরামী’তি অস্সতিযাৰ নিব্বেঠেতি. অযং পঠমো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো চোদকংযেৰ পটিপ্ফরতি ‘কিং নু খো তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন, ত্ৰম্পি নাম মং ভণিতব্বং মঞ্ঞসী’তি? অযং দুতিযো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো চোদকংযেৰ পচ্চারোপেতি ‘ত্ৰম্পি খোসি ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নো, ত্ৰং তাৰ পঠমং পটিকরোহী’তি. অযং ততিযো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতি, বহিদ্ধা কথং অপনামেতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. অযং চতুত্থো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো সঙ্ঘমজ্ঝে বাহাৰিক্খেপকং ভণতি. অযং পঞ্চমো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো অনাদিযিত্ৰা সঙ্ঘং অনাদিযিত্ৰা চোদকং সাপত্তিকোৰ যেন কামং পক্কমতি. অযং ছট্ঠো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো ‘নেৰাহং আপন্নোম্হি, ন পনাহং অনাপন্নোম্হী’তি সো তুণ্হীভূতো সঙ্ঘং ৰিহেসেতি. অযং সত্তমো পুরিসদোসো.
‘‘পুন চপরং ভিক্খূ ভিক্খুং আপত্তিযা চোদেন্তি. সো ভিক্খু ভিক্খূহি আপত্তিযা চোদিযমানো এৰমাহ – ‘কিং নু খো তুম্হে আযস্মন্তো অতিবাল়্হং মযি ব্যাৰটা? ইদানাহং সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সামী’তি. সো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিত্ৰা এৰমাহ ‘ইদানি খো তুম্হে আযস্মন্তো অত্তমনা হোথা’তি. অযং অট্ঠমো পুরিসদোসো. ইমে অট্ঠ পুরিসদোসা’’তি (ৰিভ. ৯৫৭; অ. নি. ৮.১৪).
তত্থ পুরিসদোসাতি পুরিসানং দোসা, তে পন পুরিসসন্তানং দূসেন্তীতি দোসা. ন সরামি ন সরামীতি ‘‘মযা এতস্স কম্মস্স কতট্ঠানং নস্সরামি ন সল্লক্খেমী’’তি এৰং অস্সতিভাৰেন নিব্বেঠেতি মোচেতি. চোদকংযেৰ পটিপ্ফরতীতি পটিৰিরুদ্ধো হুত্ৰা ফরতি, পটিআণিভাৰেন তিট্ঠতি. কিং নু খো তুয্হন্তি তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন নাম কিং, যো ত্ৰং নেৰ ৰত্থুং, ন আপত্তিং, ন চোদনং জানাসীতি দীপেতি. ত্ৰম্পি নাম এৰং কিঞ্চি অজানন্তো ভণিতব্বং মঞ্ঞসীতি অজ্ঝোত্থরতি. পচ্চারোপেতীতি ‘‘ত্ৰম্পি খোসী’’তিআদীনি ৰদন্তো পতিআরোপেতি. পটিকরোহীতি দেসনাগামিনিং দেসেহি, ৰুট্ঠানগামিনিতো ৰুট্ঠাহি, ততো সুদ্ধন্তে পতিট্ঠিতো অঞ্ঞং চোদেস্সসীতি দীপেতি. অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতীতি অঞ্ঞেন কারণেন, ৰচনেন ৰা অঞ্ঞং কারণং, ৰচনং ৰা পটিচ্ছাদেতি. ‘‘আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৰুত্তো ‘‘কো আপন্নো, কিং আপন্নো, কিস্মিং আপন্নো, কথং আপন্নো, কং ভণথ, কিং ভণথা’’তি ভণতি. ‘‘এৰরূপং কিঞ্চি তযা দিট্ঠ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘ন সুণামী’’তি সোতং উপনেতি. বহিদ্ধা কথং অপনামেতীতি ‘‘ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘পাটলিপুত্তং গতোম্হী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ন তৰ পাটলিপুত্তগমনং পুচ্ছামা’’তি ৰুত্তে ততো রাজগহং গতোম্হীতি. ‘‘রাজগহং ৰা যাহি ব্রাহ্মণগেহং ৰা, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি. ‘‘তত্থ মে সূকরমংসং লদ্ধ’’ন্তিআদীনি ৰদন্তো কথং বহিদ্ধা ৰিক্খিপতি. কোপন্তি কুপিতভাৰং, দোসন্তি দুট্ঠভাৰং. উভযম্পেতং কোধস্সেৰ নামং. অপ্পচ্চযন্তি অসন্তুট্ঠাকারং, দোমনস্সস্সেতং নামং. পাতুকরোতীতি দস্সেতি পকাসেতি. বাহাৰিক্খেপকং ভণতীতি বাহং ৰিক্খিপিত্ৰা ৰিক্খিপিত্ৰা অলজ্জিৰচনং ৰদতি. অনাদিযিত্ৰাতি চিত্তীকারেন অগ্গহেত্ৰা অৰজানিত্ৰা, অনাদরো হুত্ৰাতি অত্থো. ৰিহেসেতীতি ৰিহেঠেতি বাধতি. অতিবাল়্হন্তি অতিদল়্হং অতিপ্পমাণং. মযি ব্যাৰটাতি মযি ব্যাপারং আপন্না. হীনাযাৰত্তিত্ৰাতি হীনস্স গিহিভাৰস্স অত্থায আৰত্তিত্ৰা, গিহী হুত্ৰাতি অত্থো. অত্তমনা হোথাতি তুট্ঠচিত্তা হোথ, ‘‘মযা লভিতব্বং লভথ, মযা ৰসিতব্বট্ঠানে ৰসথ, ফাসুৰিহারো ৰো মযা কতো’’তি অধিপ্পাযেন ৰদতি. দুস্সতীতি দুট্ঠো হোতি.
নৰহি আঘাতৰত্থূহীতি সত্তেসু উপ্পত্তিৰসেনেৰ কথিতানি. যথাহ –
‘‘নৰযিমানি, ভিক্খৰে, আঘাতৰত্থূনি. কতমানি নৰ? ‘অনত্থং মে অচরী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অনত্থং মে চরতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অনত্থং মে চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচরি, অনত্থং চরতি, অনত্থং চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি, ‘অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচরি, অত্থং চরতি, অত্থং চরিস্সতী’তি আঘাতং বন্ধতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, নৰ আঘাতৰত্থূনী’’তি (অ. নি. ৯.২৯).
তত্থ আঘাতৰত্থূনীতি আঘাতকারণানি. আঘাতন্তি চেত্থ কোপো, সোযেৰ উপরূপরি কোপস্স ৰত্থুত্তা আঘাতৰত্থু. আঘাতং বন্ধতীতি কোপং বন্ধতি করোতি উপ্পাদেতি. ‘‘অত্থং মে নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতি. পিযস্স মে মনাপস্স অত্থং নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতি. অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অনত্থং নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতী’’তি (মহানি. ৮৫; ৰিভ. ৯৬০; ধ. স. ১০৬৬) নিদ্দেসে ৰুত্তানি অপরানিপি নৰ আঘাতৰত্থূনি ইমেহেৰ নৰহি সঙ্গহিতানি. আঘাতিতোতি ঘট্টিতো.
নৰৰিধমানেহীতি কতমে নৰৰিধমানা? সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানো. সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, সদিসস্স হীনোহমস্মীতি মানো. হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো, হীনস্স সদিসোহমস্মীতি মানো, হীনস্স হীনোহমস্মীতি মানো. ইমে নৰৰিধমানা (ৰিভ. ৯৬২).
এত্থ পন সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো রাজূনঞ্চেৰ পব্বজিতানঞ্চ উপ্পজ্জতি. রাজা হি ‘‘রট্ঠেন ৰা ধনেন ৰা ৰাহনেহি ৰা কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং করোতি, পব্বজিতোপি ‘‘সীলধুতঙ্গাদীহি কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং করোতি.
সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি. রাজা হি ‘‘রট্ঠেন ৰা ধনেন ৰা ৰাহনেহি ৰা অঞ্ঞরাজূহি সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকরণ’’ন্তি এতং মানং করোতি, পব্বজিতোপি ‘‘সীলধুতঙ্গাদীহি অঞ্ঞেন ভিক্খুনা ময্হং কিং নানাকরণ’’ন্তি এতং মানং করোতি.
সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি. যস্স হি রঞ্ঞো রট্ঠং ৰা ধনং ৰা ৰাহনাদীনি ৰা নাতিসম্পন্নানি হোন্তি, সো ‘‘ময্হং রাজাতি ৰোহারসুখমত্তকমেৰ, কিং রাজা নাম অহ’’ন্তি এতং মানং করোতি, পব্বজিতোপি অপ্পলাভসক্কারো ‘‘অহং ধম্মকথিকো বহুস্সুতো মহাথেরোতি কথামত্তমেৰ, কিং ধম্মকথিকো নামাহং, কিং বহুস্সুতো নামাহং, কিং মহাথেরো নামাহং, যস্স মে লাভসক্কারো নত্থী’’তি এতং মানং করোতি.
সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো অমচ্চাদীনং উপ্পজ্জন্তি. অমচ্চো ৰা হি রট্ঠিযো ৰা ‘‘ভোগযানৰাহনাদীহি কো মযা সদিসো অঞ্ঞো রাজপুরিসো অত্থী’’তি ৰা, ‘‘ময্হং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং কিং নানাকরণ’’ন্তি ৰা, ‘‘অমচ্চোতি নামমেৰ ময্হং, ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি মে নত্থি, কিং অমচ্চো নামাহ’’ন্তি ৰা এতং মানং করোতি.
হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো দাসাদীনং উপ্পজ্জন্তি. দাসো হি ‘‘মাতিতো ৰা পিতিতো ৰা কো মযা সদিসো অঞ্ঞো দাসো নাম অত্থি, অঞ্ঞে জীৰিতুং অসক্কোন্তা কুচ্ছিহেতু দাসা নাম জাতা, অহং পন পৰেণিআগতত্তা সেয্যো’’তি ৰা, ‘‘পৰেণিআগতভাৰেন উভতোসুদ্ধিকদাসত্তেন অসুকদাসেন নাম সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকরণ’’ন্তি ৰা, ‘‘কুচ্ছিৰসেনাহং দাসব্যং উপগতো, মাতাপিতুকোটিযা পন মে দাসট্ঠানং নত্থি, কিং দাসো নাম অহ’’ন্তি ৰা এতং মানং করোতি. যথা চ দাসো, এৰং পুক্কুসচণ্ডালাদযোপি এতং মানং করোন্তিযেৰ. এত্থ চ সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি উপ্পন্নমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. তথা সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি হীনস্স হীনোহমস্মীতি উপ্পন্নমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. তত্থ যাথাৰমানা অরহত্তমগ্গৰজ্ঝা, অযাথাৰমানা সোতাপত্তিমগ্গৰজ্ঝাতি.
তণ্হামূলকা ৰুত্তাযেৰ. রজ্জতীতি ন কেৰলং রাগেনেৰ রজ্জতি, অথ খো তণ্হামূলকানং পরিযেসনাদীনম্পি সম্ভৰতো তণ্হামূলকেহি সব্বেহি অকুসলধম্মেহি রজ্জতি, যুজ্জতি বজ্ঝতীতি অধিপ্পাযো.
দসহি কিলেসৰত্থূহীতি কতমানি দস কিলেসৰত্থূনি? লোভো, দোসো, মোহো, মানো, দিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, থিনং, উদ্ধচ্চং, অহিরিকং, অনোত্তপ্পন্তি ইমানি দস কিলেসৰত্থূনি (ৰিভ. ৯৬৬).
তত্থ কিলেসা এৰ কিলেসৰত্থূনি, ৰসন্তি ৰা এত্থ অখীণাসৰা সত্তা লোভাদীসু পতিট্ঠিতত্তাতি ৰত্থূনি, কিলেসা চ তে তপ্পতিট্ঠানং সত্তানং ৰত্থূনি চাতি কিলেসৰত্থূনি. যস্মা চেত্থ অনন্তরপচ্চযাদিভাৰেন উপ্পজ্জমানাপি কিলেসা ৰসন্তি এৰ নাম, তস্মা কিলেসানং ৰত্থূনীতিপি কিলেসৰত্থূনি. লুব্ভন্তি তেন, সযং ৰা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৰ ৰা তন্তি লোভো. দুস্সন্তি তেন, সযং ৰা দুস্সতি, দুস্সনমত্তমেৰ ৰা তন্তি দোসো. মুয্হন্তি তেন, সযং ৰা মুয্হতি, মুয্হনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মোহো. মঞ্ঞতীতি মানো. দিট্ঠিআদযো ৰুত্তত্থাৰ. ন হিরীযতীতি অহিরিকো, তস্স ভাৰো অহিরিকং. ন ওত্তপ্পতীতি অনোত্তপ্পী, তস্স ভাৰো অনোত্তপ্পং. তেসু অহিরিকং কাযদুচ্চরিতাদীহি অজিগুচ্ছনলক্খণং, অনোত্তপ্পং তেহেৰ অসারজ্জনলক্খণং, কিলিস্সতীতি উপতাপীযতি ৰিবাধীযতি.
দসহি আঘাতৰত্থূহীতি পুব্বে ৰুত্তেহি নৰহি চ ‘‘অট্ঠানে ৰা পনাঘাতো জাযতী’’তি (ধ. স. ১০৬৬) ৰুত্তেন চাতি দসহি. অনত্থং মে অচরীতিআদীনিপি হি অৰিকপ্পেত্ৰা খাণুকণ্টকাদিম্হিপি অট্ঠানে আঘাতো উপ্পজ্জতি.
দসহি অকুসলকম্মপথেহীতি কতমে দস অকুসলকম্মপথা (দী. নি. ৩.৩৬০)? পাণাতিপাতো, অদিন্নাদানং, কামেসুমিচ্ছাচারো, মুসাৰাদো, পিসুণা ৰাচা, ফরুসা ৰাচা, সম্ফপ্পলাপো, অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠি. ইমে দস অকুসলকম্মপথা. তত্থ অকুসলকম্মানি চ তানি পথা চ দুগ্গতিযাতি অকুসলকম্মপথা. সমন্নাগতোতি সমঙ্গীভূতো.
দসহি সঞ্ঞোজনেহীতি কতমানি দস সংযোজনানি (ধ. স. ১১১৮)? কামরাগসংযোজনং, পটিঘসংযোজনং, মানসংযোজনং, দিট্ঠিসংযোজনং, ৰিচিকিচ্ছাসংযোজনং, সীলব্বতপরামাসসংযোজনং, ভৰরাগসংযোজনং, ইস্সাসংযোজনং, মচ্ছরিযসংযোজনং, অৰিজ্জাসংযোজনং, ইমানি দস সংযোজনানি. মিচ্ছত্তা ৰুত্তাযেৰ.
দসৰত্থুকায মিচ্ছাদিট্ঠিযাতি কতমা দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি (ৰিভ. ৯৭১)? নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং, নত্থি হুতং, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, নত্থি অযং লোকো, নত্থি পরো লোকো, নত্থি মাতা, নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্রাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তি. অযং দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি.
তত্থ দসৰত্থুকাতি দস ৰত্থূনি এতিস্সাতি দসৰত্থুকা. নত্থি দিন্নন্তি দিন্নং নাম অত্থি, সক্কা কস্সচি কিঞ্চি দাতুন্তি জানাতি. দিন্নস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি যিট্ঠন্তি যিট্ঠং ৰুচ্চতি মহাযাগো, তং যজিতুং সক্কাতি জানাতি. যিট্ঠস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. হুতন্তি আহুনপাহুনমঙ্গলকিরিযা, তং কাতুং সক্কাতি জানাতি. তস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. সুকতদুক্কটানন্তি এত্থ দস কুসলকম্মপথা সুকতকম্মানি নাম, দস অকুসলকম্মপথা দুক্কটকম্মানি নাম. তেসং অত্থিভাৰং জানাতি. ফলং ৰিপাকো পন নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি অযং লোকোতি পরলোকে ঠিতো ইমং লোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি পরো লোকোতি ইধলোকে ঠিতো পরলোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি মাতাপিতূনং অত্থিভাৰং জানাতি. তেসু কতপ্পচ্চযেন কোচি ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৰনকউপপজ্জনকসত্তা নত্থীতি গণ্হাতি. সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্নাতি অনুলোমপটিপদং পটিপন্না ধম্মিকসমণব্রাহ্মণা লোকস্মিং নত্থীতি গণ্হাতি. যে ইমঞ্চ লোকং…পে… পৰেদেন্তীতি ইমঞ্চ পরঞ্চ লোকং অত্তনাৰ অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন ঞত্ৰা পৰেদনসমত্থো সব্বঞ্ঞূ বুদ্ধো নত্থীতি গণ্হাতি.
অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযাতি ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিকং একেকং অন্তং ভাগং গণ্হাতীতি অন্তগ্গাহিকা. অথ ৰা অন্তস্স গাহো অন্তগ্গাহো, অন্তগ্গাহো অস্সা অত্থীতি অন্তগ্গাহিকা. তায অন্তগ্গাহিকায. সা পন ৰুত্তাযেৰ.
অট্ঠসততণ্হাপপঞ্চসতেহীতি অট্ঠুত্তরং সতং অট্ঠসতং. সংসারে পপঞ্চেতি চিরং ৰসাপেতীতি পপঞ্চো, তণ্হা এৰ পপঞ্চো তণ্হাপপঞ্চো, আরম্মণভেদেন পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৰসেন চ তণ্হানং বহুকত্তা বহুৰচনং কত্ৰা তণ্হাপপঞ্চানং সতং তণ্হাপপঞ্চসতং. তেন ‘‘তণ্হাপপঞ্চসতেনা’’তি ৰত্তব্বে ৰচনৰিপল্লাসৰসেন ‘‘তণ্হাপপঞ্চসতেহী’’তি বহুৰচননিদ্দেসো কতো. অট্ঠসতন্তি সঙ্খাতেন তণ্হাপপঞ্চসতেনাতি অত্থো দট্ঠব্বো. অট্ঠ অব্বোহারিকানি কত্ৰা সতমেৰ গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে পন তণ্হাৰিচরিতানীতি আগতং. যথাহ –
‘‘অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায, অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি বাহিরস্স উপাদায, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি হোন্তি. ইতি অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি, অনাগতানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা অট্ঠতণ্হাৰিচরিতসতং হোতী’’তি (ৰিভ. ৮৪২).
তণ্হাপপঞ্চাযেৰ পনেত্থ তণ্হাৰিচরিতানীতি ৰুত্তা. তণ্হাসমুদাচারা তণ্হাপৰত্তিযোতি অত্থো. অজ্ঝত্তিকস্স উপাদাযাতি অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদঞ্হি উপযোগত্থে সামিৰচনং. ৰিত্থারো পনস্স তস্স নিদ্দেসে (ৰিভ. ৯৭৩) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অযং পন অপরো নযো – রূপারম্মণাযেৰ কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হাতি তিস্সো তণ্হা হোন্তি, তথা সদ্দাদিআরম্মণাতি ছসু আরম্মণেসু অট্ঠারস তণ্হা হোন্তি, অজ্ঝত্তারম্মণা অট্ঠারস, বহিদ্ধারম্মণা অট্ঠারসাতি ছত্তিংস হোন্তি. তা এৰ অতীতারম্মণা ছত্তিংস, অনাগতারম্মণা ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নারম্মণা ছত্তিংসাতি অট্ঠতণ্হাৰিচরিতসতং হোতি. পপঞ্চিতোতি আরম্মণে, সংসারে ৰা পপঞ্চিতো চিরৰাসিতো.
দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেহীতি ‘‘কতমানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্রহ্মজালে ৰেয্যাকরণে ৰুত্তানি ভগৰতা? চত্তারো সস্সতৰাদা, চত্তারো একচ্চসস্সতৰাদা, চত্তারো অন্তানন্তিকা, চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা, দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সোল়স সঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, সত্ত উচ্ছেদৰাদা, পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি ইমানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্রহ্মজালে ৰেয্যাকরণে ৰুত্তানি ভগৰতা’’তি (ৰিভ. ৯৭৭). ৰিত্থারো পনেত্থ ব্রহ্মজালসুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
অহঞ্চম্হি তিণ্ণোতি অহঞ্চ চতুরোঘং, সংসারসমুদ্দং ৰা তিণ্ণো অম্হি ভৰামি. মুত্তোতি রাগাদিবন্ধনেহি মুত্তো. দন্তোতি নিব্বিসেৰনো নিপ্পরিপ্ফন্দো. সন্তোতি সীতীভূতো. অস্সত্থোতি নিব্বানদস্সনে লদ্ধস্সাসো. পরিনিব্বুতোতি কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতো. পহোমীতি সমত্থোম্হি. খোইতি একংসত্থে নিপাতো. পরে চ পরিনিব্বাপেতুন্তি এত্থ পরে চ-সদ্দো ‘‘পরে চ তারেতু’’ন্তিআদীহিপি যোজেতব্বোতি.
মহাকরুণাঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.