১. সোল়সপঞ্ঞানিদ্দেসৰণ্ণনা
৪. সুত্তন্তনিদ্দেসে ছন্নং অভিঞ্ঞাঞাণানন্তি ইদ্ধিৰিধদিব্বসোতচেতোপরিযপুব্বেনিৰাসদিব্বচক্খুআসৰানং খযঞাণানং. তেসত্ততীনং ঞাণানন্তি ঞাণকথায নিদ্দিট্ঠানং সাৰকসাধারণানং ঞাণানং. সত্তসত্ততীনং ঞাণানন্তি এত্থ –
‘‘সত্তসত্তরি ৰো, ভিক্খৰে, ঞাণৰত্থূনি দেসেস্সামি, তং সুণাথ সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামীতি. কতমানি, ভিক্খৰে, সত্তসত্তরি ঞাণৰত্থূনি? জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি ঞাণং, অনাগতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জরামরণন্তি ঞাণং. যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মন্তি ঞাণং. ভৰপচ্চযা জাতীতি ঞাণং…পে… উপাদানপচ্চযা ভৰোতি ঞাণং… তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি ঞাণং… ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাতি ঞাণং… ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি ঞাণং… সল়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি ঞাণং… নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি ঞাণং… ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি ঞাণং… সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি ঞাণং… অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ঞাণং, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ঞাণং, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি ঞাণং, অনাগতম্পি অদ্ধানং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ঞাণং, অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারাতি ঞাণং. যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মন্তি ঞাণং. ইমানি ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, সত্তসত্তরি ঞাণৰত্থূনী’’তি (সং. নি. ২.৩৪) –
এৰং ভগৰতা নিদানৰগ্গে ৰুত্তানি সত্তসত্ততি ঞাণানি. ‘‘জরামরণে ঞাণং, জরামরণসমুদযে ঞাণং, জরামরণনিরোধে ঞাণং, জরামরণনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৩৩) ইমিনা নযেন একাদসসু অঙ্গেসু চত্তারি চত্তারি কত্ৰা ৰুত্তানি চতুচত্তারীস ঞাণৰত্থূনি পন ইধ ন গহিতানি. উভযত্থ চ ঞাণানিযেৰ হিতসুখস্স ৰত্থূনীতি ঞাণৰত্থূনি. লাভোতিআদীসু লাভোযেৰ উপসগ্গেন ৰিসেসেত্ৰা পটিলাভোতি ৰুত্তো. পুন তস্সেৰ অত্থৰিৰরণৰসেন পত্তি সম্পত্তীতি ৰুত্তং. ফস্সনাতি অধিগমৰসেন ফুসনা. সচ্ছিকিরিযাতি পটিলাভসচ্ছিকিরিযা. উপসম্পদাতি নিপ্ফাদনা.
সত্তন্নঞ্চ সেক্খানন্তি তিস্সো সিক্খা সিক্খন্তীতি সেক্খসঞ্ঞিতানং সোতাপত্তিমগ্গট্ঠাদীনং সত্তন্নং. পুথুজ্জনকল্যাণকস্স চাতি নিব্বানগামিনিযা পটিপদায যুত্তত্তা সুন্দরট্ঠেন কল্যাণসঞ্ঞিতস্স পুথুজ্জনস্স. ৰড্ঢিতং ৰড্ঢনং এতাযাতি ৰড্ঢিতৰড্ঢনা. যথাৰুত্তানং অট্ঠন্নম্পি পঞ্ঞানং ৰসেন ৰিসেসতো চ অরহতো পঞ্ঞাৰসেন পঞ্ঞাৰুদ্ধিযা. তথা পঞ্ঞাৰেপুল্লায. মহন্তে অত্থে পরিগ্গণ্হাতীতিআদীসু পটিসম্ভিদপ্পত্তো অরিযসাৰকো অত্থাদযো আরম্মণকরণেন পরিগ্গণ্হাতি. সব্বাপি মহাপঞ্ঞা অরিযসাৰকানংযেৰ. তস্সা চ পঞ্ঞায ৰিসযা হেট্ঠা ৰুত্তত্থা এৰ.
পুথুনানাখন্ধেসূতিআদীসু নানাসদ্দো পুথুসদ্দস্স অত্থৰচনং. ঞাণং পৰত্ততীতি পুথুপঞ্ঞাতি তেসু তথাৰুত্তেসু খন্ধাদীসু ঞাণং পৰত্ততীতি কত্ৰা তং ঞাণং পুথুপঞ্ঞা নামাতি অত্থো. নানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসূতি পটিচ্চসমুপ্পন্নানং ধম্মানং ৰসেন পচ্চযবহুত্তা ৰুত্তং. নানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসূতি উপলব্ভনং উপলব্ভো, গহণন্তি অত্থো. ন উপলব্ভো অনুপলব্ভো, অনুপলব্ভানং বহুত্তা বহুৰচনেন অনুপলব্ভা, পঞ্চৰীসতিসুঞ্ঞতাৰসেন ৰা নানাসুঞ্ঞতাসু অত্তত্তনিযাদীনং অনুপলব্ভা নানাসুঞ্ঞতানুপলব্ভা, তেসু. ‘‘নানাসুঞ্ঞতানুপলব্ভেসূ’’তি ৰত্তব্বে ‘‘অদুক্খমসুখা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ২) ৰিয ম-কারো পদসন্ধিৰসেন ৰুত্তো. ইমা পঞ্চ পঞ্ঞা কল্যাণপুথুজ্জনেহি সাধারণা, নানাঅত্থাদীসু পঞ্ঞা অরিযানংযেৰ. পুথুজ্জনসাধারণে ধম্মেতি লোকিযধম্মে. ইমিনা অৰসানপরিযাযেন লোকিযতো পুথুভূতনিব্বানারম্মণত্তা পুথুভূতা ৰিসুংভূতা পঞ্ঞাতি পুথুপঞ্ঞা নামাতি ৰুত্তং হোতি.
ৰিপুলপঞ্ঞা মহাপঞ্ঞানযেন ৰেদিতব্বা. যথাৰুত্তে ধম্মে পরিগ্গণ্হন্তস্স গুণমহন্ততায তেসং ধম্মানং পরিগ্গাহিকায চ পঞ্ঞায মহন্ততা, তেসং ধম্মানং সযমেৰ মহন্তত্তা উল়ারত্তা ধম্মানঞ্চ পঞ্ঞায চ ৰিপুলতা ৰেদিতব্বা. গম্ভীরপঞ্ঞা পুথুপঞ্ঞানযেন ৰেদিতব্বা. তে চ ধম্মা তে চ অনুপলব্ভা সা চ পঞ্ঞা পকতিজনেন অলব্ভনেয্যপতিট্ঠত্তা গম্ভীরা.
যস্স পুগ্গলস্সাতি অরিযপুগ্গলস্সেৰ. অঞ্ঞো কোচীতি পুথুজ্জনো. অভিসম্ভৰিতুন্তি সম্পাপুণিতুং. অনভিসম্ভৰনীযোতি সম্পাপুণিতুং অসক্কুণেয্যো. অঞ্ঞেহীতি পুথুজ্জনেহেৰ. অট্ঠমকস্সাতি অরহত্তফলট্ঠতো পট্ঠায গণিযমানে অট্ঠমভূতস্স সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্স. দূরেতি ৰিপ্পকট্ঠে. ৰিদূরেতি ৰিসেসেন ৰিপ্পকট্ঠে. সুৰিদূরেতি সুট্ঠু ৰিসেসেন ৰিপ্পকট্ঠে. ন সন্তিকেতি ন সমীপে. ন সামন্তাতি ন সমীপভাগে. ইমানি দ্ৰে পটিসেধসহিতানি ৰচনানি দূরভাৰস্সেৰ নিযমনানি. উপাদাযাতি পটিচ্চ. সোতাপন্নস্সাতি সোতাপত্তিফলট্ঠস্স. এতেনেৰ তংতংমগ্গপঞ্ঞা তংতংফলপঞ্ঞায দূরেতি ৰুত্তং হোতি. পচ্চেকসম্বুদ্ধোতি উপসগ্গেন ৰিসেসিতং. ইতরদ্ৰযং পন সুদ্ধমেৰ আগতং.
৫. ‘‘পচ্চেকবুদ্ধস্স সদেৰকস্স চ লোকস্স পঞ্ঞা তথাগতস্স পঞ্ঞায দূরে’’তিআদীনি ৰত্ৰা তমেৰ দূরট্ঠং অনেকপ্পকারতো দস্সেতুকামো পঞ্ঞাপভেদকুসলোতিআদিমাহ. তত্থ পঞ্ঞাপভেদকুসলোতি অত্তনো অনন্তৰিকপ্পে পঞ্ঞাপভেদে ছেকো. পভিন্নঞাণোতি অনন্তপ্পভেদপত্তঞাণো. এতেন পঞ্ঞাপভেদকুসলত্তেপি সতি তাসং পঞ্ঞানং অনন্তভেদত্তং দস্সেতি. অধিগতপটিসম্ভিদোতি পটিলদ্ধঅগ্গচতুপটিসম্ভিদাঞাণো. চতুৰেসারজ্জপ্পত্তোতি চত্তারি ৰিসারদভাৰসঙ্খাতানি ঞাণানি পত্তো. যথাহ –
‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’তি, তত্র ৰত মং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা কোচি ৰা লোকস্মিং সহ ধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৰে, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, ভিক্খৰে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৰেসারজ্জপ্পত্তো ৰিহরামি. খীণাসৰস্স তে পটিজানতো ‘ইমে আসৰা অপরিক্খীণা’তি, ‘যে খো পন তে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা, তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’তি, ‘যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’তি, তত্র ৰত মং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা কোচি ৰা লোকস্মিং সহ ধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৰে, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, ভিক্খৰে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৰেসারজ্জপ্পত্তো ৰিহরামী’’তি (অ. নি. ৪.৮; ম. নি. ১.১৫০).
দসবলবলধারীতি দস বলানি এতেসন্তি দসবলা, দসবলানং বলানি দসবলবলানি, তানি দসবলবলানি ধারযতীতি দসবলবলধারী, দসবলঞাণবলধারীতি অত্থো. এতেহি তীহি ৰচনেহি অনন্তপ্পভেদানং নেয্যানং পভেদমুখমত্তং দস্সিতং. সোযেৰ পঞ্ঞাপযোগৰসেন অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেন পুরিসাসভো. অসন্তাসট্ঠেন পুরিসসীহো. মহন্তট্ঠেন পুরিসনাগো. পজাননট্ঠেন পুরিসাজঞ্ঞো. লোককিচ্চধুরৰহনট্ঠেন পুরিসধোরয্হো.
অথ তেজাদিকং অনন্তঞাণতো লদ্ধং গুণৰিসেসং দস্সেতুকামো তেসং তেজাদীনং অনন্তঞাণমূলকভাৰং দস্সেন্তো অনন্তঞাণোতি ৰত্ৰা অনন্ততেজোতিআদিমাহ. তত্থ অনন্তঞাণোতি গণনৰসেন চ পভাৰৰসেন চ অন্তৰিরহিতঞাণো. অনন্ততেজোতি ৰেনেয্যসন্তানে মোহতমৰিধমনেন অনন্তঞাণতেজো. অনন্তযসোতি পঞ্ঞাগুণেহেৰ লোকত্তযৰিত্থতানন্তকিত্তিঘোসো. অড্ঢোতি পঞ্ঞাধনসমিদ্ধিযা সমিদ্ধো. মহদ্ধনোতি পঞ্ঞাধনৰড্ঢত্তেপি পভাৰমহত্তেন মহন্তং পঞ্ঞাধনমস্সাতি মহদ্ধনো. মহাধনোতিপি পাঠো. ধনৰাতি পসংসিতব্বপঞ্ঞাধনৰত্তা নিচ্চযুত্তপঞ্ঞাধনৰত্তা অতিসযভূতপঞ্ঞাধনৰত্তা ধনৰা. এতেসুপি হি তীসু অত্থেসু ইদং ৰচনং সদ্দৰিদূ ইচ্ছন্তি.
এৰং পঞ্ঞাগুণেন ভগৰতো অত্তসম্পত্তিসিদ্ধিং দস্সেত্ৰা পুন পঞ্ঞাগুণেনেৰ লোকহিতসম্পত্তিসিদ্ধিং দস্সেন্তো নেতাতিআদিমাহ. তত্থ ৰেনেয্যে সংসারসঙ্খাতভযট্ঠানতো নিব্বানসঙ্খাতখেমট্ঠানং নেতা. তত্থ নযনকালে এৰ সংৰরৰিনযপহানৰিনযৰসেন ৰেনেয্যে ৰিনেতা. ধম্মদেসনাকালে এৰ সংসযচ্ছেদনেন অনুনেতা. সংসযং ছিন্দিত্ৰা পঞ্ঞাপেতব্বং অত্থং পঞ্ঞাপেতা. তথা পঞ্ঞাপিতানং নিচ্ছযকরণেন নিজ্ঝাপেতা. তথা নিজ্ঝাযিতস্স অত্থস্স পটিপত্তিপযোজনৰসেন পেক্খেতা. তথাপটিপন্নে পটিপত্তিফলেন পসাদেতা. সো হি ভগৰাতি এত্থ হি-কারো অনন্তরং ৰুত্তস্স অত্থস্স কারণোপদেসে নিপাতো. অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতাতি সকসন্তানে ন উপ্পন্নপুব্বস্স ছঅসাধারণঞাণহেতুভূতস্স অরিযমগ্গস্স বোধিমূলে লোকহিতত্থং সকসন্তানে উপ্পাদেতা. অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতাতি ৰেনেয্যসন্তানে অসঞ্জাতপুব্বস্স সাৰকপারমিঞাণহেতুভূতস্স অরিযমগ্গস্স ধম্মচক্কপ্পৰত্তনতো পভুতি যাৰজ্জকালা ৰেনেয্যসন্তানে সঞ্জনেতা. সাৰকৰেনেয্যানম্পি হি সন্তানে ভগৰতো ৰুত্তৰচনেনেৰ অরিযমগ্গস্স সঞ্জননতো ভগৰা সঞ্জনেতা নাম হোতি. অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতাতি অট্ঠধম্মসমন্নাগতানং বুদ্ধভাৰায কতাভিনীহারানং বোধিসত্তানং বুদ্ধভাৰায ব্যাকরণং দত্ৰা অনক্খাতপুব্বস্স পারমিতামগ্গস্স, ‘‘বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকরণমত্তেনেৰ ৰা বোধিমূলে উপ্পজ্জিতব্বস্স অরিযমগ্গস্স অক্খাতা. অযং নযো পচ্চেকবোধিসত্তব্যাকরণেপি লব্ভতিযেৰ.
মগ্গঞ্ঞূতি পচ্চৰেক্খণাৰসেন অত্তনা উপ্পাদিতঅরিযমগ্গস্স ঞাতা. মগ্গৰিদূতি ৰেনেয্যসন্তানে জনেতব্বস্স অরিযমগ্গস্স কুসলো. মগ্গকোৰিদোতি বোধিসত্তানং অক্খাতব্বমগ্গে ৰিচক্খণো. অথ ৰা অভিসম্বোধিপটিপত্তিমগ্গঞ্ঞূ, পচ্চেকবোধিপটিপত্তিমগ্গৰিদূ, সাৰকবোধিপটিপত্তিমগ্গকোৰিদো. অথ ৰা ‘‘এতেন মগ্গেন অতংসু পুব্বে, তরিস্সন্তিযেৰ তরন্তি ওঘ’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪০৯) ৰচনতো যথাযোগং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং মগ্গৰসেন চ সুঞ্ঞতানিমিত্তঅপ্পণিহিতমগ্গৰসেন চ উগ্ঘটিতঞ্ঞূৰিপঞ্চিতঞ্ঞূনেয্যপুগ্গলানং মগ্গৰসেন চ যথাক্কমেনত্থযোজনং করোন্তি. মগ্গানুগামী চ পনাতি ভগৰতা গতমগ্গানুগামিনো হুত্ৰা. এত্থ চ-সদ্দো হেতুঅত্থে নিপাতো. এতেন চ ভগৰতো মগ্গুপ্পাদনাদিগুণাধিগমায হেতু ৰুত্তো হোতি. পন-সদ্দো কতত্থে নিপাতো. তেন ভগৰতা কতমগ্গকরণং ৰুত্তং হোতি. পচ্ছা সমন্নাগতাতি পঠমং গতস্স ভগৰতো পচ্ছাগতসীলাদিগুণেন সমন্নাগতা. ইতি থেরো ‘‘অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’তিআদীহি যস্মা সব্বেপি ভগৰতো সীলাদযো গুণা অরহত্তমগ্গমেৰ নিস্সায আগতা, তস্মা অরহত্তমগ্গমেৰ নিস্সায গুণং কথেসি.
জানং জানাতীতি জানিতব্বং জানাতি, সব্বঞ্ঞুতায যংকিঞ্চি পঞ্ঞায জানিতব্বং নাম অত্থি, তং সব্বং পঞ্চনেয্যপথভূতং পঞ্ঞায জানাতীতি অত্থো. পস্সং পস্সতীতি পস্সিতব্বং পস্সতি, সব্বদস্সাৰিতায তংযেৰ নেয্যপথং চক্খুনা দিট্ঠং ৰিয করোন্তো পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সতীতি অত্থো. যথা ৰা একচ্চো ৰিপরীতং গণ্হন্তো জানন্তোপি ন জানাতি, পস্সন্তোপি ন পস্সতি, ন এৰং ভগৰা. ভগৰা পন যথাসভাৰং গণ্হন্তো জানন্তো জানাতিযেৰ, পস্সন্তো পস্সতিযেৰ. স্ৰাযং দস্সনপরিণাযকট্ঠেন চক্খুভূতো. ৰিদিততাদিঅত্থেন ঞাণভূতো. অৰিপরীতসভাৰট্ঠেন ৰা পরিযত্তিধম্মপৰত্তনতো হদযেন চিন্তেত্ৰা ৰাচায নিচ্ছারিতধম্মমযোতি ৰা ধম্মভূতো. সেট্ঠট্ঠেন ব্রহ্মভূতো. অথ ৰা চক্খু ৰিয ভূতোতি চক্খুভূতো. ঞাণং ৰিয ভূতোতি ঞাণভূতো. ধম্মো ৰিয ভূতোতি ধম্মভূতো. ব্রহ্মা ৰিয ভূতোতি ব্রহ্মভূতো. স্ৰাযং ধম্মস্স ৰচনতো, ৰত্তনতো ৰা ৰত্তা. নানপ্পকারেহি ৰচনতো, ৰত্তনতো ৰা পৰত্তা. অত্থং নীহরিত্ৰা নীহরিত্ৰা নযনতো অত্থস্স নিন্নেতা. অমতাধিগমায পটিপত্তিদেসনতো, অমতপ্পকাসনায ৰা ধম্মদেসনায অমতস্স অধিগমাপনতো অমতস্স দাতা. লোকুত্তরধম্মস্স উপ্পাদিতত্তা ৰেনেয্যানুরূপেন যথাসুখং লোকুত্তরধম্মস্স দানেন চ, ধম্মেসু চ ইস্সরোতি ধম্মস্সামী. তথাগতপদং হেট্ঠা ৰুত্তত্থং.
ইদানি ‘‘জানং জানাতী’’তিআদীহি ৰুত্তং গুণং সব্বঞ্ঞুতায ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতুকামো সব্বঞ্ঞুতং সাধেন্তো নত্থীতিআদিমাহ. এৰংভূতস্স হি তস্স ভগৰতো পারমিতাপুঞ্ঞবলপ্পভাৰনিপ্ফন্নেন অরহত্তমগ্গঞাণেন সব্বধম্মেসু সৰাসনস্স সম্মোহস্স ৰিহতত্তা অসচ্ছিকতং নাম নত্থি. অসম্মোহতো সব্বধম্মানং ঞাতত্তা অঞ্ঞাতং নাম নত্থি. তথেৰ চ সব্বধম্মানং চক্খুনা ৰিয ঞাণচক্খুনা দিট্ঠত্তা অদিট্ঠং নাম নত্থি. ঞাণেন পন পত্তত্তা অৰিদিতং নাম নত্থি. অসম্মোহসচ্ছিকিরিযায সচ্ছিকতত্তা অসচ্ছিকতং নাম নত্থি. অসম্মোহপঞ্ঞায ফুট্ঠত্তা পঞ্ঞায অফস্সিতং নাম নত্থি. পচ্চুপ্পন্নন্তি পচ্চুপ্পন্নং কালং ৰা ধম্মং ৰা. উপাদাযাতি আদায, অন্তোকত্ৰাতি অত্থো. ‘‘উপাদাযা’’তি ৰচনেনেৰ কালৰিনিমুত্তং নিব্বানম্পি গহিতমেৰ হোতি. ‘‘অতীতা’’দিৰচনানি চ ‘‘নত্থী’’তিআদিৰচনেনেৰ ঘটীযন্তি, ‘‘সব্বে’’তিআদিৰচনেন ৰা. সব্বে ধম্মাতি সব্বসঙ্খতাসঙ্খতধম্মপরিযাদানং. সব্বাকারেনাতি সব্বধম্মেসু একেকস্সেৰ ধম্মস্স অনিচ্চাকারাদিসব্বাকারপরিযাদানং. ঞাণমুখেতি ঞাণাভিমুখে. আপাথং আগচ্ছন্তীতি ওসরণং উপেন্তি. ‘‘জানিতব্ব’’ন্তিপদং ‘‘নেয্য’’ন্তিপদস্স অত্থৰিৰরণত্থং ৰুত্তং.
অত্তত্থো ৰাতিআদীসু ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. অত্তত্থোতি অত্তনো অত্থো. পরত্থোতি পরেসং তিণ্ণং লোকানং অত্থো. উভযত্থোতি অত্তনো চ পরেসঞ্চাতি সকিংযেৰ উভিন্নং অত্থো. দিট্ঠধম্মিকোতি দিট্ঠধম্মে নিযুত্তো, দিট্ঠধম্মপ্পযোজনো ৰা অত্থো. সম্পরাযে নিযুত্তো, সম্পরাযপ্পযোজনো ৰা সম্পরাযিকো. উত্তানোতিআদীসু ৰোহারৰসেন ৰত্তব্বো সুখপতিট্ঠত্তা উত্তানো. ৰোহারং অতিক্কমিত্ৰা ৰত্তব্বো সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তো দুক্খপতিট্ঠত্তা গম্ভীরো. লোকুত্তরো অচ্চন্ততিরোক্খত্তা গূল়্হো. অনিচ্চতাদিকো ঘনাদীহি পটিচ্ছন্নত্তা পটিচ্ছন্নো. অপ্পচুরৰোহারেন ৰত্তব্বো যথারুতং অগ্গহেত্ৰা অধিপ্পাযস্স নেতব্বত্তা নেয্যো. পচুরৰোহারেন ৰত্তব্বো ৰচনমত্তেন অধিপ্পাযস্স নীতত্তা নীতো. সুপরিসুদ্ধসীলসমাধিৰিপস্সনত্থো তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰসেন ৰজ্জৰিরহিতত্তা অনৰজ্জো. কিলেসসমুচ্ছেদনতো অরিযমগ্গত্থো নিক্কিলেসো. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধত্তা অরিযফলত্থো ৰোদানো. সঙ্খতাসঙ্খতেসু অগ্গধম্মত্তা নিব্বানং পরমত্থো. পরিৰত্ততীতি বুদ্ধঞাণস্স ৰিসযভাৰতো অবহিভূতত্তা অন্তোবুদ্ধঞাণে ব্যাপিত্ৰা ৰা সমন্তা ৰা আলিঙ্গিত্ৰা ৰা ৰিসেসেন ৰা ৰত্ততি.
সব্বং কাযকম্মন্তিআদীহি ভগৰতো ঞাণমযতং দস্সেতি. ঞাণানুপরিৰত্ততীতি ঞাণং অনুপরিৰত্ততি, ঞাণৰিরহিতং ন হোতীতি অত্থো. অপ্পটিহতন্তি নিরাৰরণতং দস্সেতি. পুন সব্বঞ্ঞুতং উপমায সাধেতুকামো যাৰতকন্তিআদিমাহ. তত্থ জানিতব্বন্তি নেয্যং, নেয্যপরিযন্তো নেয্যাৰসানমস্স অত্থীতি নেয্যপরিযন্তিকং. অসব্বঞ্ঞূনং পন নেয্যাৰসানমেৰ নত্থি. ঞাণপরিযন্তিকেপি এসেৰ নযো. পুরিমযমকে ৰুত্তত্থমেৰ ইমিনা যমকেন ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতি, ততিযযমকেন পটিসেধৰসেন নিযমিত্ৰা দস্সেতি. এত্থ চ নেয্যং ঞাণস্স পথত্তা নেয্যপথো. অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনোতি নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ খেপেত্ৰা ঠানতো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পরিযন্তে ঠানসীলা. আৰজ্জনপ্পটিবদ্ধাতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনাযত্তা, আৰজ্জিতানন্তরমেৰ জানাতীতি অত্থো. আকঙ্খপ্পটিবদ্ধাতি রুচিআযত্তা, আৰজ্জনানন্তরং জৰনঞাণেন জানাতীতি অত্থো. ইতরানি দ্ৰে পদানি ইমেসং দ্ৰিন্নং পদানং যথাক্কমেন অত্থপ্পকাসনত্থং ৰুত্তানি. বুদ্ধো আসযং জানাতীতিআদীনি ঞাণকথাযং ৰণ্ণিতানি. মহানিদ্দেসে পন ‘‘ভগৰা আসযং জানাতী’’তি (মহানি. ৬৯) আগতং. তত্থ ‘‘বুদ্ধস্স ভগৰতো’’তি (মহানি. ৬৯) আগতট্ঠানে চ ইধ কত্থচি ‘‘বুদ্ধস্সা’’তি আগতং.
অন্তমসোতি উপরিমন্তেন. তিমিতিমিঙ্গলন্তি এত্থ তিমি নাম একা মচ্ছজাতি, তিমিং গিলিতুং সমত্থা ততো মহন্তসরীরা তিমিঙ্গলা নাম একা মচ্ছজাতি, তিমিঙ্গলম্পি গিলিতুং সমত্থা পঞ্চযোজনসতিকসরীরা তিমিতিমিঙ্গলা নাম একা মচ্ছজাতি. ইধ জাতিগ্গহণেন একৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. গরুল়ং ৰেনতেয্যন্তি এত্থ গরুল়োতি জাতিৰসেন নামং, ৰেনতেয্যোতি গোত্তৰসেন. পদেসেতি একদেসে. সারিপুত্তসমাতি সব্ববুদ্ধানং ধম্মসেনাপতিত্থেরে গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সেসসাৰকা হি পঞ্ঞায ধম্মসেনাপতিত্থেরেন সমা নাম নত্থি. যথাহ – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সারিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮-১৮৯). অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তং –
‘‘লোকনাথং ঠপেত্ৰান, যে চঞ্ঞে সন্তি পাণিনো;
পঞ্ঞায সারিপুত্তস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সি’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১৭১);
ফরিত্ৰাতি বুদ্ধঞাণং সব্বদেৰমনুস্সানম্পি পঞ্ঞং পাপুণিত্ৰা ঠানতো তেসং পঞ্ঞং ফরিত্ৰা ব্যাপিত্ৰা তিট্ঠতি. অতিঘংসিত্ৰাতি বুদ্ধঞাণং সব্বদেৰমনুস্সানম্পি পঞ্ঞং অতিক্কমিত্ৰা তেসং অৰিসযভূতম্পি সব্বং নেয্যং ঘংসিত্ৰা ভঞ্জিত্ৰা তিট্ঠতি. মহানিদ্দেসে পন (মহানি. ৬৯) ‘‘অভিভৰিত্ৰা’’তি পাঠো, মদ্দিত্ৰাতিপি অত্থো. যেপি তেতিআদীহি এৰং ফরিত্ৰা অতিঘংসিত্ৰা ঠানস্স পচ্চক্খকারণং দস্সেতি. তত্থ পণ্ডিতাতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা. নিপুণাতি সণ্হসুখুমবুদ্ধিনো সুখুমে অত্থন্তরে পটিৰিজ্ঝনসমত্থা. কতপরপ্পৰাদাতি ঞাতপরপ্পৰাদা চেৰ পরেহি সদ্ধিং কতৰাদপরিচযা চ. ৰালৰেধিরূপাতি ৰালৰেধিধনুগ্গহসদিসা. ৰোভিন্দন্তা মঞ্ঞে চরন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানীতি ৰালৰেধী ৰিয ৰালং সুখুমানিপি পরেসং দিট্ঠিগমনানি অত্তনো পঞ্ঞাগমনেন ভিন্দন্তা ৰিয চরন্তীতি অত্থো. অথ ৰা ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৯.১১) ৰিয পঞ্ঞা এৰ পঞ্ঞাগতানি, দিট্ঠিযো এৰ দিট্ঠিগতানি.
পঞ্হং অভিসঙ্খরিত্ৰাতি দ্ৰিপদম্পি তিপদম্পি চতুপ্পদম্পি পুচ্ছং রচযিত্ৰা. তেসং পঞ্হানং অতিবহুকত্তা সব্বসঙ্গহত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তং. গূল়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি অত্থজাতানীতি পাঠসেসো. তেসং তথা ৰিনযং দিস্ৰা ‘‘অত্তনা অভিসঙ্খতপঞ্হং পুচ্ছতূ’’তি এৰং ভগৰতা অধিপ্পেতত্তা পঞ্হং পুচ্ছন্তি. অঞ্ঞেসং পন পুচ্ছায ওকাসমেৰ অদত্ৰা ভগৰা উপসঙ্কমন্তানং ধম্মং দেসেতি. যথাহ –
‘‘তে পঞ্হং অভিসঙ্খরোন্তি ‘ইমং মযং পঞ্হং সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সাম, সচে নো সমণো গোতমো এৰং পুট্ঠো এৰং ব্যাকরিস্সতি, এৰমস্স মযং ৰাদং আরোপেস্সাম. এৰং চেপি নো পুট্ঠো এৰং ব্যাকরিস্সতি, এৰংপিস্স মযং ৰাদং আরোপেস্সামা’তি. তে যেন সমণো গোতমো, তেনুপসঙ্কমন্তি, তে সমণো গোতমো ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে সমণেন গোতমেন ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা ন চেৰ সমণং গোতমং পঞ্হং পুচ্ছন্তি, কুতোস্স ৰাদং আরোপেস্সন্তি? অঞ্ঞদত্থু সমণস্সেৰ গোতমস্স সাৰকা সম্পজ্জন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৮৯).
কস্মা পঞ্হং ন পুচ্ছন্তীতি চে? ভগৰা কির পরিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেন্তো পরিসায অজ্ঝাসযং ওলোকেতি. ততো পস্সতি ‘‘ইমে পণ্ডিতা গূল়্হং রহস্সং পঞ্হং ওৰট্টিকসারং কত্ৰা আগতা’’তি. সো তেহি অপুট্ঠোযেৰ ‘‘পঞ্হপুচ্ছায এত্তকা দোসা, ৰিস্সজ্জনে এত্তকা, অত্থে পদে অক্খরে এত্তকাতি ইমে পঞ্হে পুচ্ছন্তো এৰং পুচ্ছেয্য, ৰিস্সজ্জেন্তো এৰং ৰিস্সজ্জেয্যা’’তি ইতি ওৰট্টিকসারং কত্ৰা আনীতে পঞ্হে ধম্মকথায অন্তরে পক্খিপিত্ৰা ৰিদংসেতি. তে পণ্ডিতা ‘‘সেয্যা ৰত নো, যে মযং ইমে পঞ্হে ন পুচ্ছিম্হ. সচেপি মযং পুচ্ছেয্যাম, অপ্পতিট্ঠিতে নো কত্ৰা সমণো গোতমো খিপেয্যা’’তি অত্তমনা ভৰন্তি. অপিচ বুদ্ধা নাম ধম্মং দেসেন্তা পরিসং মেত্তায ফরন্তি. মেত্তায চ ফরণেন দসবলেসু মহাজনস্স চিত্তং পসীদতি. বুদ্ধা নাম রূপগ্গপ্পত্তা হোন্তি দস্সনসম্পন্না মধুরস্সরা মুদুজিৰ্হা সুফুসিতদন্তাৰরণা অমতেন হদযং সিঞ্চন্তা ৰিয ধম্মং কথেন্তি. তত্র নেসং মেত্তাফরণেন পসন্নচিত্তানং এৰং হোতি – এৰরূপং অদ্ৰেজ্ঝকথং অমোঘকথং নিয্যানিককথং কথেন্তেন ভগৰতা সদ্ধিং ন সক্খিস্সাম পচ্চনীকগ্গাহং গণ্হিতুন্তি অত্তনো পসন্নভাৰেনেৰ পঞ্হং ন পুচ্ছন্তীতি.
কথিতা ৰিসজ্জিতা চাতি এৰং তুম্হে পুচ্ছথাতি পুচ্ছিতপঞ্হানং উচ্চারণেন তে পঞ্হা ভগৰতা কথিতা এৰ হোন্তি. যথা চ তে ৰিসজ্জেতব্বা, তথা ৰিসজ্জিতা এৰ হোন্তি. নিদ্দিট্ঠকারণাতি ইমিনা কারণেন ইমিনা হেতুনা এৰং হোতীতি এৰং সহেতুকং কত্ৰা ৰিসজ্জনেন ভগৰতা নিদ্দিট্ঠকারণা এৰ হোন্তি তে পঞ্হা. উপক্খিত্তকা চ তে ভগৰতো সম্পজ্জন্তীতি তে খত্তিযপণ্ডিতাদযো ভগৰতো পঞ্হৰিসজ্জনেনেৰ ভগৰতো সমীপে খিত্তকা পাদখিত্তকা সম্পজ্জন্তি, সাৰকা ৰা সম্পজ্জন্তি উপাসকা ৰাতি অত্থো, সাৰকসম্পত্তিং ৰা পাপুণন্তি উপাসকসম্পত্তিং ৰাতি ৰুত্তং হোতি. অথাতি অনন্তরত্থে, তেসং উপক্খিত্তকসম্পত্তিসমনন্তরমেৰাতি অত্থো. তত্থাতি তস্মিং ঠানে, তস্মিং অধিকারে ৰা. অতিরোচতীতি অতিৰিয জোতেতি পকাসতি. যদিদং পঞ্ঞাযাতি যাযং ভগৰতো পঞ্ঞা, তায পঞ্ঞায ভগৰাৰ অতিরোচতীতি অত্থো. ইতিসদ্দো কারণত্থে, ইমিনা কারণেন অগ্গো অসামন্তপঞ্ঞোতি অত্থো.
৬. রাগং অভিভুয্যতীতি ভূরিপঞ্ঞাতি সা সা মগ্গপঞ্ঞা অত্তনা ৰজ্ঝং রাগং অভিভুয্যতি অভিভৰতি মদ্দতীতি ভূরিপঞ্ঞা. ভূরীতি হি ফুটট্ঠো ৰিসদত্থো. যা চ ফুটা, সা পটিপক্খং অভিভৰতি ন অফুটা, তস্মা ভূরিপঞ্ঞায অভিভৰনত্থো ৰুত্তো. অভিভৰিতাতি সা সা ফলপঞ্ঞা তং তং রাগং অভিভৰিতৰতী মদ্দিতৰতীতি ভূরিপঞ্ঞা. অভিভৰতাতি ৰা পাঠো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. রাগাদীসু পন রজ্জনলক্খণো রাগো. দুস্সনলক্খণো দোসো. মুয্হনলক্খণো মোহো. কুজ্ঝনলক্খণো কোধো. উপনন্ধনলক্খণো উপনাহো. পুব্বকালং কোধো, অপরকালং উপনাহো. পরগুণমক্খনলক্খণো মক্খো. যুগগ্গাহলক্খণো পল়াসো. পরসম্পত্তিখীযনলক্খণা ইস্সা. অত্তনো সম্পত্তিনিগূহণলক্খণং মচ্ছরিযং. অত্তনা কতপাপপটিচ্ছাদনলক্খণা মাযা. অত্তনো অৰিজ্জমানগুণপ্পকাসনলক্খণং সাঠেয্যং. চিত্তস্স উদ্ধুমাতভাৰলক্খণো থম্ভো. করণুত্তরিযলক্খণো সারম্ভো. উন্নতিলক্খণো মানো. অব্ভুন্নতিলক্খণো অতিমানো. মত্তভাৰলক্খণো মদো. পঞ্চসু কামগুণেসু চিত্তৰোসগ্গলক্খণো পমাদো.
রাগো অরি, তং অরিং মদ্দনিপঞ্ঞাতিআদীহি কিং ৰুত্তং হোতি? রাগাদিকো কিলেসো চিত্তসন্তানে ভূতো অরীতি ভূ-অরি, পদসন্ধিৰসেন অ-কার লোপং কত্ৰা ভূরীতি ৰুত্তো. তস্স ভূরিস্স মদ্দনী পঞ্ঞা ভূরিমদ্দনিপঞ্ঞাতি ৰত্তব্বে মদ্দনি সদ্দ লোপং কত্ৰা ‘‘ভূরিপঞ্ঞা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তং অরিং মদ্দনীতি চ তেসং অরীনং মদ্দনীতি পদচ্ছেদো কাতব্বো. পথৰীসমাযাতি ৰিত্থতৰিপুলট্ঠেনেৰ পথৰীসমায. ৰিত্থতাযাতি পজানিতব্বে ৰিসযে পত্থটায, ন একদেসে ৰত্তমানায. ৰিপুলাযাতি ওল়ারিকভূতায. মহানিদ্দেসে পন ‘‘ৰিপুলায ৰিত্থতাযা’’তি (মহানি. ২৭) আগতং. সমন্নাগতোতি পুগ্গলো. ইতিসদ্দো কারণত্থে, ইমিনা কারণেন পুগ্গলস্স ভূরিপঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা তস্স পঞ্ঞা ভূরিপঞ্ঞা নামাতি ভূতে অত্থে রমতীতি অত্থো. ভূরিপঞ্ঞস্স পঞ্ঞা ভূরিপঞ্ঞপঞ্ঞাতি ৰত্তব্বে একস্স পঞ্ঞাসদ্দস্স লোপং কত্ৰা ‘‘ভূরিপঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং. ভূরিসমা পঞ্ঞাতি ৰা ভূরিপঞ্ঞা. অপিচাতি অঞ্ঞপরিযাযদস্সনত্থং ৰুত্তং. পঞ্ঞাযমেতন্তি পঞ্ঞায এতং. অধিৰচনন্তি অধিকৰচনং. ভূরীতি ভূতে অত্থে রমতীতি ভূরি. মেধাতি অসনি ৰিয সিলুচ্চযে কিলেসে মেধতি হিংসতীতি মেধা, খিপ্পং গহণধারণট্ঠেন ৰা মেধা. পরিণাযিকাতি যস্সুপ্পজ্জতি, তং সত্তং হিতপটিপত্তিযং সম্পযুত্তধম্মে চ যাথাৰলক্খণপটিৰেধে চ পরিনেতীতি পরিণাযিকা. ইমেহেৰ অঞ্ঞানিপি পঞ্ঞাপরিযাযৰচনানি ৰুত্তানি হোন্তি.
পঞ্ঞাবাহুল্লন্তি পঞ্ঞা বহুলা অস্সাতি পঞ্ঞাবহুলো, তস্স ভাৰো পঞ্ঞাবাহুল্লং. তঞ্চ বহুলং পৰত্তমানা পঞ্ঞা এৰ. ইধেকচ্চোতিআদীসু পুথুজ্জনকল্যাণকো ৰা অরিযো ৰা. পঞ্ঞা গরুকা অস্সাতি পঞ্ঞাগরুকো. পঞ্ঞা চরিতং পৰত্তং অস্সাতি পঞ্ঞাচরিতো. পঞ্ঞা আসযো অস্সাতি পঞ্ঞাসযো. পঞ্ঞায অধিমুত্তোতি পঞ্ঞাধিমুত্তো. পঞ্ঞা এৰ ধজভূতা অস্সাতি পঞ্ঞাধজো. পঞ্ঞা এৰ কেতুভূতা অস্সাতি পঞ্ঞাকেতু. পঞ্ঞা এৰ অধিপতি পঞ্ঞাধিপতি, পঞ্ঞাধিপতিতো আগতত্তা পঞ্ঞাধিপতেয্যো. ধম্মসভাৰৰিচিননং বহুলমস্সাতি ৰিচযবহুলো. নানপ্পকারেন ধম্মসভাৰৰিচিননং বহুলমস্সাতি পৰিচযবহুলো. পঞ্ঞায ওগাহেত্ৰা তস্স তস্স ধম্মস্স খাযনং পাকটকরণং ওক্খাযনং, ওক্খাযনং বহুলমস্সাতি ওক্খাযনবহুলো. পঞ্ঞায তস্স তস্স ধম্মস্স সম্মা পেক্খণা সম্পেক্খা, সম্পেক্খায অযনং পৰত্তনং সম্পেক্খাযনং, সম্পেক্খাযনং ধম্মো পকতি অস্সাতি সম্পেক্খাযনধম্মো. তং তং ধম্মং ৰিভূতং পাকটং কত্ৰা ৰিহরতীতি ৰিভূতৰিহারী, ৰিভূতো ৰিহারো ৰা অস্স অত্থীতি ৰিভূতৰিহারী. সা পঞ্ঞা চরিতং, গরুকা, বহুলা অস্সাতি তচ্চরিতো তগ্গরুকো তব্বহুলো. তস্সং পঞ্ঞাযং নিন্নো, পোণো, পব্ভারো, অধিমুত্তোতি তন্নিন্নো তপ্পোণো তপ্পব্ভারো তদধিমুত্তো. সা পঞ্ঞা অধিপতি তদধিপতি, ততো আগতো তদধিপতেয্যো. ‘‘পঞ্ঞাগরুকো’’তিআদীনি ‘‘কামং সেৰন্তংযেৰ জানাতি অযং পুগ্গলো কামগরুকো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১১৩) ৰিয পুরিমজাতিতো পভুতি ৰুত্তানি. ‘‘তচ্চরিতো’’তিআদীনি ইমিস্সা জাতিযা ৰুত্তানি.
সীঘপঞ্ঞা চ লহুপঞ্ঞা চ হাসপঞ্ঞা চ জৰনপঞ্ঞা চ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা. খিপ্পট্ঠেন সীঘপঞ্ঞা. লহুকট্ঠেন লহুপঞ্ঞা. হাসবহুলট্ঠেন হাসপঞ্ঞা. ৰিপস্সনূপগসঙ্খারেসু চ ৰিসঙ্খারে চ জৰনট্ঠেন জৰনপঞ্ঞা. সীঘং সীঘন্তি বহুন্নং সীলাদীনং সঙ্গহত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তং. সীলানীতি চারিত্তৰারিত্তৰসেন পঞ্ঞত্তানি পাতিমোক্খসংৰরসীলানি. ইন্দ্রিযসংৰরন্তি চক্খাদীনং ছন্নং ইন্দ্রিযানং রাগপটিঘপ্পৰেসং অকত্ৰা সতিকৰাটেন ৰারণং থকনং. ভোজনে মত্তঞ্ঞুতন্তি পচ্চৰেক্খিতপরিভোগৰসেন ভোজনে পমাণঞ্ঞুভাৰং. জাগরিযানুযোগন্তি দিৰসস্স তীসু কোট্ঠাসেসু, রত্তিযা পঠমপচ্ছিমকোট্ঠাসেসু চ জাগরতি ন নিদ্দাযতি, সমণধম্মমেৰ চ করোতীতি জাগরো, জাগরস্স ভাৰো, কম্মং ৰা জাগরিযং, জাগরিযস্স অনুযোগো জাগরিযানুযোগো. তং জাগরিযানুযোগং. সীলক্খন্ধন্তি সেক্খং অসেক্খং ৰা সীলক্খন্ধং. এৰমিতরেপি খন্ধা ৰেদিতব্বা. পঞ্ঞাক্খন্ধন্তি মগ্গপঞ্ঞঞ্চ সেক্খাসেক্খানং লোকিযপঞ্ঞঞ্চ. ৰিমুত্তিক্খন্ধন্তি ফলৰিমুত্তিং. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধন্তি পচ্চৰেক্খণঞাণং.
হাসবহুলোতি মূলপদং. ৰেদবহুলোতি তস্সা এৰ পীতিযা সম্পযুত্তসোমনস্সৰেদনাৰসেন নিদ্দেসপদং. তুট্ঠিবহুলোতি নাতিবলৰপীতিযা তুট্ঠাকারৰসেন. পামোজ্জবহুলোতি বলৰপীতিযা পমুদিতভাৰৰসেন.
৭. যং কিঞ্চি রূপন্তিআদি সম্মসনঞাণনিদ্দেসে ৰুত্তত্থং. তুলযিত্ৰাতি কলাপসম্মসনৰসেন তুলেত্ৰা. তীরযিত্ৰাতি উদযব্বযানুপস্সনাৰসেন তীরযিত্ৰা. ৰিভাৰযিত্ৰাতি ভঙ্গানুপস্সনাদিৰসেন পাকটং কত্ৰা. ৰিভূতং কত্ৰাতি সঙ্খারুপেক্খানুলোমৰসেন ফুটং কত্ৰা. তিক্খপঞ্ঞা লোকুত্তরা এৰ. উপ্পন্নন্তি সমথৰিপস্সনাৰসেন ৰিক্খম্ভনতদঙ্গৰসেন পহীনম্পি অরিযমগ্গেন অসমূহতত্তা উপ্পত্তিধম্মতং অনতীততায অসমূহতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি, তং ইধ অধিপ্পেতং. নাধিৰাসেতীতি সন্তানং আরোপেত্ৰা ন ৰাসেতি. পজহতীতি সমুচ্ছেদৰসেন পজহতি. ৰিনোদেতীতি খিপতি. ব্যন্তীকরোতীতি ৰিগতন্তং করোতি. অনভাৰং গমেতীতি অনু অভাৰং গমেতি, ৰিপস্সনানুক্কমেন অরিযমগ্গং পত্ৰা সমুচ্ছেদৰসেনেৰ অভাৰং গমযতীতি অত্থো. এত্থ চ কামপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো কামৰিতক্কো. ‘‘ইমে সত্তা মরন্তূ’’তি পরেসং মরণপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ব্যাপাদৰিতক্কো. ‘‘ইমে সত্তা ৰিহিংসীযন্তূ’’তি পরেসং ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ৰিহিংসাৰিতক্কো. পাপকেতি লামকে. অকুসলে ধম্মেতি অকোসল্লসম্ভূতে ধম্মে.
নিব্বেধিকপঞ্ঞাতি নিব্বিদাবহুলস্স পুগ্গলস্স উপ্পন্নমগ্গপঞ্ঞা এৰ. উব্বেগবহুলোতি ঞাণভযৰসেন ভযবহুলো. উত্তাসবহুলোতি বলৰভযবহুলো. ইদং পুরিমস্সেৰ অত্থৰিৰরণং. উক্কণ্ঠনবহুলোতি সঙ্খারতো উদ্ধং ৰিসঙ্খারাভিমুখতায উক্কণ্ঠনবহুলো. অনভিরতিবহুলোতি উক্কণ্ঠনৰসেনেৰ অভিরতিঅভাৰং দীপেতি. ইদানিপি তমত্থং দ্ৰীহি ৰচনেহি ৰিৰরতি. তত্থ বহিমুখোতি সঙ্খারতো বহিভূতনিব্বানাভিমুখো. ন রমতীতি নাভিরমতি. অনিব্বিদ্ধপুব্বন্তি অনমতগ্গে সংসারে অন্তং পাপেত্ৰা অনিব্বিদ্ধপুব্বং. অপ্পদালিতপুব্বন্তি তস্সেৰ অত্থৰচনং, অন্তকরণেনেৰ অপদালিতপুব্বন্তি অত্থো. লোভক্খন্ধন্তি লোভরাসিং, লোভকোট্ঠাসং ৰা. ইমাহি সোল়সহি পঞ্ঞাহি সমন্নাগতোতি উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন অরহাযেৰ ৰুত্তো. উপরি ‘‘একো সেক্খপটিসম্ভিদপ্পত্তো’’তি (পটি. ম. ৩.৮) ৰুত্তত্তা সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনোপি লব্ভন্তিযেৰ.