১. ধম্মচক্কপৰত্তনৰারৰণ্ণনা

৩০. ইদানি ৰিরাগসঙ্খাতমগ্গৰসেন সিদ্ধং পটিসম্ভিদাপভেদং দস্সেন্তেন কথিতায ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তপুব্বঙ্গমায পটিসম্ভিদাকথায অপুব্বত্থানুৰণ্ণনা. সুত্তন্তে তাৰ বারাণসিযন্তি বারাণসা নাম নদী, বারাণসায অৰিদূরে ভৰা নগরী বারাণসী. তস্সং বারাণসিযং. ইসিপতনে মিগদাযেতি ইসীনং পতনুপ্পতনৰসেন এৰংলদ্ধনামে মিগানং অভযদানদিন্নট্ঠানত্তা মিগদাযসঙ্খাতে আরামে. তত্থ হি উপ্পন্নুপ্পন্না সব্বঞ্ঞুইসযো পতন্তি, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনত্থং নিসীদন্তীতি অত্থো. নন্দমূলকপব্ভারতো সত্তাহচ্চযেন নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতা অনোতত্তদহে কতমুখধোৰনকিচ্চা আকাসেন আগন্ত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধইসযোপেত্থ সমোসরণৰসেন পতন্তি, উপোসথত্থঞ্চ অনুপোসথত্থঞ্চ সন্নিপতন্তি, গন্ধমাদনং পটিগচ্ছন্তা চ ততো চ উপ্পতন্তীতিপি ইমিনা ইসীনং পতনুপ্পতনৰসেন তং ‘‘ইসিপতন’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘ইসিপদন’’ন্তিপি পাঠো. পঞ্চৰগ্গিযেতি –

‘‘কোণ্ডঞ্ঞো ভদ্দিযো ৰপ্পো, মহানামো চ অস্সজি;

এতে পঞ্চ মহাথেরা, পঞ্চৰগ্গাতি ৰুচ্চরে’’তি. –

এৰং ৰুত্তানং পঞ্চন্নং ভিক্খূনং ৰগ্গো পঞ্চৰগ্গো. তস্মিং পঞ্চৰগ্গে ভৰা তংপরিযাপন্নত্তাতি পঞ্চৰগ্গিযা, তে পঞ্চৰগ্গিযে. ভিক্খূ আমন্তেসীতি দীপঙ্করদসবলস্স পাদমূলে কতাভিনীহারতো পট্ঠায পারমিযো পূরেন্তো অনুপুব্বেন পচ্ছিমভৰং পত্ৰা পচ্ছিমভৰে চ কতাভিনিক্খমনো অনুপুব্বেন বোধিমণ্ডং পত্ৰা তত্থ অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো মারবলং ভিন্দিত্ৰা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা পচ্ছিমযামাৰসানে দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেন্তো সম্পকম্পেন্তো সব্বঞ্ঞুতং পত্ৰা সত্ত সত্তাহানি বোধিমণ্ডে ৰীতিনামেত্ৰা মহাব্রহ্মুনা আযাচিতধম্মদেসনা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেত্ৰা লোকানুগ্গহেন বারাণসিং গন্ত্ৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেত্ৰা ধম্মচক্কং পৰত্তেতুকামো আমন্তেসি.

দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তাতি দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, কোট্ঠাসা. ইমস্স পন ৰচনস্স সমুদাহারেন সমুদাহারনিগ্ঘোসো হেট্ঠা অৰীচিং উপরি ভৰগ্গং পত্ৰা দসসহস্সিং লোকধাতুং পত্থরিত্ৰা অট্ঠাসি, তস্মিংযেৰ সমযে অট্ঠারসকোটিসঙ্খা ব্রহ্মানো সমাগচ্ছিংসু. পচ্ছিমদিসায সূরিযো অত্থঙ্গমেতি, পুরত্থিমায দিসায উত্তরাসাল়্হনক্খত্তেন যুত্তো পুণ্ণচন্দো উগ্গচ্ছতি. তস্মিং সমযে ভগৰা ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তং আরভন্তো ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তা’’তিআদিমাহ.

তত্থ পব্বজিতেনাতি গিহিসংযোজনং ৰত্থুকামং ছেত্ৰা পব্বজিতেন. ন সেৰিতব্বাতি ন ৰলঞ্জেতব্বা. পব্বজিতানংযেৰ ৰিসেসতো পটিপত্তিযা ভাজনভূতত্তা ‘‘পব্বজিতেন ন সেৰিতব্বা’’তি ৰুত্তং. যো চাযং কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগোতি যো চ অযং ৰত্থুকামেসু কিলেসকামসুখস্স, কিলেসকামসুখনিস্সযস্স ৰা অনুযোগো. হীনোতি লামকো. গম্মোতি গামৰাসীনং সন্তকো. পোথুজ্জনিকোতি পুথুজ্জনেন অন্ধবালজনেন আচিণ্ণো. অনরিযোতি ন অরিযো. অথ ৰা ন ৰিসুদ্ধানং উত্তমানং অরিযানং সন্তকো. অনত্থসংহিতোতি ন অত্থসংহিতো, সুখাৰহকারণং অনিস্সিতোতি অত্থো. অত্তকিলমথানুযোগোতি অত্তনো কিলমথস্স অনুযোগো, অত্তনো দুক্খকরণন্তি অত্থো. দুক্খোতি কণ্টকাপস্সযসেয্যাদীহি অত্তমারণেহি দুক্খাৰহো. তপস্সীহি ‘‘উত্তমং তপো’’তি গহিতত্তা তেসং চিত্তানুরক্খনত্থং ইধ ‘‘হীনো’’তি ন ৰুত্তং, পব্বজিতানং ধম্মত্তা ‘‘গম্মো’’তি চ, গিহীহি অসাধারণত্তা ‘‘পোথুজ্জনিকো’’তি চ ন ৰুত্তং. তত্থ পন কেহিচি পব্বজিতপটিঞ্ঞেহি দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদেহি ‘‘যতো খো, ভো, অযং অত্তা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গিভূতো পরিচারেতি, এত্তাৰতা খো, ভো, অযং অত্তা দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো হোতী’’তি (দী. নি. ১.৯৪) গহিতত্তা তেসং চিত্তানুরক্খনত্থঞ্চ পচ্চুপ্পন্নে সুখত্তা চ তস্স ধম্মসমাদানস্স ‘‘দুক্খো’’তি ন ৰুত্তং. কামসুখল্লিকানুযোগো পচ্চুপ্পন্নে তণ্হাদিট্ঠিসংকিলিট্ঠসুখত্তা আযতিঞ্চ দুক্খৰিপাকত্তা তদনুযুত্তানং তণ্হাদিট্ঠিবন্ধনবদ্ধত্তা চ ন সেৰিতব্বো, অত্তকিলমথানুযোগো পচ্চুপ্পন্নে দিট্ঠিসংকিলিট্ঠদুক্খত্তা আযতিঞ্চ দুক্খৰিপাকত্তা তদনুযুত্তানং দিট্ঠিবন্ধনবদ্ধত্তা চ ন সেৰিতব্বো, এতে খোতি তে এতে. অনুপগম্মাতি ন উপগন্ত্ৰা. মজ্ঝিমাতি সংকিলিট্ঠসুখদুক্খানং অভাৰা মজ্ঝে ভৰাতি মজ্ঝিমা. সা এৰ নিব্বানং পটিপজ্জন্তি এতাযাতি পটিপদা. অভিসম্বুদ্ধাতি পটিৰিদ্ধা. চক্খুকরণীতিআদীসু পঞ্ঞাচক্খুং করোতীতি চক্খুকরণী. ঞাণকরণীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. উপসমাযাতি কিলেসূপসমায. অভিঞ্ঞাযাতি চতুন্নং সচ্চানং অভিজাননত্থায. সম্বোধাযাতি তেসংযেৰ সম্বুজ্ঝনত্থায. নিব্বানাযাতি নিব্বানসচ্ছিকিরিযত্থায. অথ ৰা দস্সনমগ্গঞাণং করোতীতি চক্খুকরণী. ভাৰনামগ্গঞাণং করোতীতি ঞাণকরণী. সব্বকিলেসানং উপসমায. সব্বধম্মানং অভিঞ্ঞায. অরহত্তফলসম্বোধায. কিলেসানঞ্চ খন্ধানঞ্চ নিব্বানায. সচ্চকথা অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ৰুত্তা.

এৰং ভগৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা অত্তনি কতবহুমানানং তেসং অত্তনো পটিৰেধক্কমং সুত্ৰা পটিপত্তিযা বহুমানারোপনেন পটিপত্তিযং ঠত্ৰা সচ্চপ্পটিৰেধং পস্সন্তো ইদং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৰেতিআদিনা অত্তনো পটিৰেধক্কমং দস্সেসি. তত্থ অননুস্সুতেসূতি ন অনুস্সুতেসু, পরং অনুগন্ত্ৰা অস্সুতেসূতি অত্থো. চক্খূতিআদীনং অত্থো পরতো আৰি ভৰিস্সতি. ইদং দুক্খং অরিযসচ্চং, ইদং দুক্খসমুদযং, ইদং দুক্খনিরোধং, ইদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চন্তি চতুন্নং সচ্চানং দস্সনপটিৰেধো সেখভূমিযং. পরিঞ্ঞেয্যং পহাতব্বং সচ্ছিকাতব্বং ভাৰেতব্বন্তি চতুন্নং সচ্চানং ভাৰনাপটিৰেধো সেখভূমিযংযেৰ. পরিঞ্ঞাতং পহীনং সচ্ছিকতং ভাৰিতন্তি চতুন্নং সচ্চানং পচ্চৰেক্খণা অসেখভূমিযং.

তিপরিৰট্টন্তি সচ্চঞাণকিচ্চঞাণকতঞাণসঙ্খাতানং তিণ্ণং পরিৰট্টানং ৰসেন তযো পরিৰট্টা অস্সাতি তিপরিৰট্টং. এত্থ হি ‘‘ইদং দুক্খং, ইদং দুক্খসমুদযং, ইদং দুক্খনিরোধং, ইদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চ’’ন্তি এৰং চতূসু সচ্চেসু যথাভূতঞাণং সচ্চঞাণং নাম. তেসুযেৰ ‘‘পরিঞ্ঞেয্যং পহাতব্বং সচ্ছিকাতব্বং ভাৰেতব্ব’’ন্তি এৰং কত্তব্বকিচ্চজাননঞাণং কিচ্চঞাণং নাম. ‘‘পরিঞ্ঞাতং পহীনং সচ্ছিকতং ভাৰিত’’ন্তি এৰং তস্স কিচ্চস্স কতভাৰজাননঞাণং কতঞাণং নাম. দ্ৰাদসাকারন্তি তেসংযেৰ একেকস্মিং সচ্চে তিণ্ণং তিণ্ণং আকারানং ৰসেন দ্ৰাদস আকারা অস্সাতি দ্ৰাদসাকারং. ঞাণদস্সনন্তি এতেসং তিপরিৰট্টানং দ্ৰাদসন্নং আকারানং ৰসেন উপ্পন্নং ঞাণসঙ্খাতং দস্সনং. অত্তমনাতি সকমনা. সত্তানঞ্হি সুখকামত্তা দুক্খপটিকূলত্তা পীতিসোমনস্সযুত্তমনো সকমনো নাম, পীতিসোমনস্সেহি অত্তমনা গহিতমনা ব্যাপিতমনাতি ৰা অত্থো. অভিনন্দুন্তি অভিমুখা হুত্ৰা নন্দিংসু. ৰেয্যাকরণেতি সুত্তন্তে. নিগ্গাথকো হি সুত্তন্তো কেৰলং অত্থস্স ব্যাকরণতো ৰেয্যাকরণং নাম. ভঞ্ঞমানেতি কথিযমানে. ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানৰচনং কতং, ভণিতেতি অত্থো. ৰিরজন্তি ৰিগতরাগাদিরজং. ৰীতমলন্তি ৰিগতরাগাদিমলং. রাগাদযো হি অজ্ঝোত্থরণট্ঠেন রজো নাম, দূসনট্ঠেন মলং নাম. ধম্মচক্খুন্তি কত্থচি পঠমমগ্গঞাণং, কত্থচি আদীনি তীণি মগ্গঞাণানি, কত্থচি চতুত্থমগ্গঞাণম্পি. ইধ পন পঠমমগ্গঞাণমেৰ. যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি ৰিপস্সনাৰসেন এৰং পৰত্তস্স ধম্মচক্খুং উদপাদীতি অত্থো.

ধম্মচক্কেতি পটিৰেধঞাণে চ দেসনাঞাণে চ. বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স হি ভগৰতো চতূসু সচ্চেসু দ্ৰাদসাকারং পটিৰেধঞাণম্পি ইসিপতনে নিসিন্নস্স দ্ৰাদসাকারমেৰ সচ্চদেসনায পৰত্তকদেসনাঞাণম্পি ধম্মচক্কং নাম. উভযম্পি হেতং দসবলস্স পৰত্তঞাণমেৰ. তং ইমায দেসনায পকাসেন্তেন ভগৰতা ধম্মচক্কং পৰত্তিতং নাম. তং পনেতং ধম্মচক্কং যাৰ অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞত্থেরো অট্ঠারসহি ব্রহ্মকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে ন পতিট্ঠাতি, তাৰ ভগৰা পৰত্তেতি নাম, পতিট্ঠিতে পন পৰত্তিতং নাম. তং সন্ধায ‘‘পৰত্তিতে চ ভগৰতা ধম্মচক্কে’’তি ৰুত্তং.

ভুম্মা দেৰাতি ভূমট্ঠকা দেৰা. সদ্দমনুস্সাৰেসুন্তি একপ্পহারেনেৰ সাধুকারং দত্ৰা এতং ভগৰতাতিআদীনি ৰদন্তা সদ্দং অনুস্সাৰযিংসু. অপ্পটিৰত্তিযন্তি ‘‘নযিদং তথা’’তি পটিলোমং ৰত্তেতুং অসক্কুণেয্যং. সন্নিপতিতা চেত্থ দেৰব্রহ্মানো দেসনাপরিযোসানে একপ্পহারেনেৰ সাধুকারং অদংসু, সন্নিপাতং অনাগতা পন ভুম্মদেৰাদযো তেসং তেসং সদ্দং সুত্ৰা সাধুকারমদংসূতি ৰেদিতব্বং. তেসু পন পব্বতরুক্খাদীসু নিব্বত্তা ভুম্মদেৰা. তে চাতুমহারাজিকপরিযাপন্না হোন্তাপি ইধ ৰিসুং কত্ৰা ৰুত্তা. চাতুমহারাজিকাতি চ ধতরট্ঠৰিরূল়্হকৰিরূপক্খকুৰেরসঙ্খাতা চতুমহারাজা দেৰতা এতেসন্তি চাতুমহারাজিকা. তে সিনেরুৰেমজ্ঝে হোন্তি. তেসু পব্বতট্ঠকাপি অত্থি আকাসট্ঠকাপি. তেসং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং পত্তা. খিড্ডাপদোসিকা মনোপদোসিকা সীতৰলাহকা উণ্হৰলাহকা চন্দিমা দেৰপুত্তো সূরিযো দেৰপুত্তোতি এতে সব্বেপি চাতুমহারাজিকদেৰলোকট্ঠা এৰ. তেত্তিংস জনা তত্থ উপ্পন্নাতি তাৰতিংসা. অপিচ ‘‘তাৰতিংসা’’তি তেসং দেৰানং নামমেৰাতিপি ৰুত্তং. তেপি অত্থি পব্বতট্ঠকা অত্থি আকাসট্ঠকা. তেসং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং পত্তা, তথা যামাদীনং. একদেৰলোকেপি হি দেৰানং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং অপ্পত্তা নাম নত্থি. দিব্বং সুখং যাতা পযাতা সম্পত্তাতি যামা. তুট্ঠা পহট্ঠাতি তুসিতা. পকতিপটিযত্তারম্মণতো অতিরেকেন রমিতুকামকালে যথারুচিতে ভোগে নিম্মিনিত্ৰা নিম্মিনিত্ৰা রমন্তীতি নিম্মানরতী. চিত্তাচারং ঞত্ৰা পরনিম্মিতেসু ভোগেসু ৰসং ৰত্তেন্তীতি পরনিম্মিতৰসৰত্তী. ব্রহ্মকাযে ব্রহ্মঘটায নিযুত্তাতি ব্রহ্মকাযিকা. সব্বেপি পঞ্চৰোকারব্রহ্মানো গহিতা.

তেন খণেনাতি ৰচনং ৰিসেসেত্ৰা তেন মুহুত্তেনাতি ৰুত্তং. মুহুত্তসঙ্খাতেন খণেন, ন পরমত্থখণেনাতি ৰুত্তং হোতি. যাৰ ব্রহ্মলোকাতি ব্রহ্মলোকং অন্তোকত্ৰা. সদ্দোতি সাধুকারসদ্দো. দসসহস্সীতি দসসহস্সচক্কৰাল়ৰতী. সঙ্কম্পীতি উদ্ধং উগ্গচ্ছন্তী সুট্ঠু কম্পি. সম্পকম্পীতি উদ্ধং উগ্গচ্ছন্তী অধো ওক্কমন্তী সুট্ঠু পকম্পি. সম্পৰেধীতি চতুদিসা গচ্ছন্তী সুট্ঠু পৰেধি. সম্বুদ্ধভাৰায মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তে চ বোধিসত্তে ততো নিক্খমন্তে চ মহাপথৰী পুঞ্ঞতেজেন অকম্পিত্থ, অভিসম্বোধিযং পটিৰেধঞাণতেজেন. ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে দেসনাঞাণতেজেন সাধুকারং দাতুকামা ৰিয পথৰী দেৰতানুভাৰেন অকম্পিত্থ, আযুসঙ্খারোস্সজ্জনে মহাপরিনিব্বানে চ কারুঞ্ঞেন চিত্তসঙ্খোভং অসহমানা ৰিয পথৰী দেৰতানুভাৰেন অকম্পিত্থ. অপ্পমাণোতি ৰুদ্ধপ্পমাণো. উল়ারোতি এত্থ ‘‘উল়ারানি উল়ারানি খাদনীযানি খাদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৬৬) মধুরং উল়ারন্তি ৰুত্তং. ‘‘উল়ারায ৰত্থভোগায চিত্তং ন নমতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৯.২০) পণীতং উল়ারন্তি ৰুত্তং. ‘‘উল়ারায খলু ভৰং ৰচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তিআদীসু সেট্ঠং উল়ারন্তি ৰুত্তং. ইধ পন ‘‘ৰিপুলো উল়ারো’’তি ৰুত্তো. ওভাসোতি দেসনাঞাণানুভাৰেন চ দেৰতানুভাৰেন চ জাতওভাসো. লোকেতি চক্কৰাল়স্স দসসহস্সিযংযেৰ. অতিক্কম্মেৰ দেৰানং দেৰানুভাৰন্তি দেৰানং অযমানুভাৰো – নিৰত্থৰত্থপ্পভা দ্ৰাদস যোজনানি ফরতি, তথা সরীরস্স অলঙ্কারস্স ৰিমানস্স চ. তং দেৰানং দেৰানুভাৰং অতিক্কমিত্ৰাযেৰাতি অত্থো. উদানন্তি সোমনস্সঞাণমযিকং উদাহারং. উদানেসীতি উদাহরি. অঞ্ঞাসি ৰত, ভো কোণ্ডঞ্ঞোতি ইমস্সপি উদানস্স উদাহরণঘোসো দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিত্ৰা অট্ঠাসি. অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞোতি ভুসং ঞাতকোণ্ডঞ্ঞোতি অত্থো.

চক্খুআদীনং নিদ্দেসে দস্সনট্ঠেনাতিআদীসু একমেৰ ঞাণং যথাৰুত্তস্স নেয্যস্স চক্খু ৰিয দস্সনকিচ্চকরণেন চক্খু. ঞাণকিচ্চকরণেন ঞাণং. নানপ্পকারতো জাননকিচ্চকরণেন পঞ্ঞা. অনৰসেসপটিৰেধকরণেন ৰিজ্জা. সব্বথা ওভাসকিচ্চকরণেন আলোকো নামাতি অত্থো. চক্খুং ধম্মোতিআদীসুপি একংযেৰ ঞাণং কিচ্চনানত্তেন পঞ্চধা ৰণ্ণিতং. আরম্মণাতি উপত্থম্ভনট্ঠেন. গোচরাতি ৰিসযট্ঠেন. দস্সনট্ঠেনাতিআদীসু ঞাণকিচ্চং পঞ্চধা ৰুত্তং. ইমিনা নযেন তীসু ৰারেসু একেকস্মিং পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা পন্নরস ধম্মা, পন্নরস অত্থা, দ্ৰীসু পন্নরসকেসু তিংস নিরুত্তিযো, পন্নরসসু ধম্মেসু পন্নরসসু অত্থেসু তিংসায নিরুত্তীসূতি সট্ঠি ঞাণানি ৰেদিতব্বানি. সেসঅরিযসচ্চেসুপি এসেৰ নযো. চতূসু অরিযসচ্চেসু একেকস্মিং অরিযসচ্চে পন্নরসন্নং পন্নরসন্নং ধম্মানং অত্থানঞ্চ ৰসেন সট্ঠি ধম্মা, সট্ঠি অত্থা, সট্ঠিযা ধম্মেসু সট্ঠিযা অত্থেসু চ ৰীসসতং নিরুত্তিযো, ৰীসাধিকং সতন্তি অত্থো. সট্ঠিযা ধম্মেসু সট্ঠিযা অত্থেসু ৰীসুত্তরসতে নিরুত্তীসূতি এৰং চত্তারীসঞ্চ দ্ৰে চ ঞাণসতানি.