১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
তথট্ঠেনাতি যথাসভাৰট্ঠেন. পীল়নট্ঠাদযো ঞাণকথাযং ৰুত্তত্থাযেৰ.
৯. একপ্পটিৰেধানীতি একেন মগ্গঞাণেন পটিৰেধো, একতো ৰা পটিৰেধো এতেসন্তি একপ্পটিৰেধানি. অনত্তট্ঠেনাতি চতুন্নম্পি সচ্চানং অত্তৰিরহিতত্তা অনত্তট্ঠেন. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৭) – পরমত্থতো হি সব্বানেৰ সচ্চানি ৰেদককারকনিব্বুতগমকাভাৰতো সুঞ্ঞানীতি ৰেদিতব্বানি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘দুক্খমেৰ হি, ন কোচি দুক্খিতো, কারকো ন, কিরিযাৰ ৰিজ্জতি;
অত্থি নিব্বুতি, ন নিব্বুতো পুমা, মগ্গমত্থি, গমকো ন ৰিজ্জতী’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৭);
অথ ৰা –
‘‘ধুৰসুভসুখত্তসুঞ্ঞং, পুরিমদ্ৰযমত্তসুঞ্ঞমমতপদং;
ধুৰসুখঅত্তৰিরহিতো, মগ্গো ইতি সুঞ্ঞতা তেসূ’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৬৭);
সচ্চট্ঠেনাতি অৰিসংৰাদকট্ঠেন. পটিৰেধট্ঠেনাতি মগ্গক্খণে পটিৰিজ্ঝিতব্বট্ঠেন. একসঙ্গহিতানীতি তথট্ঠাদিনা একেকেনেৰ অত্থেন সঙ্গহিতানি, একগণনং গতানীতি অত্থো. যং একসঙ্গহিতং, তং একত্তন্তি যস্মা একেন সঙ্গহিতং, তস্মা একত্তন্তি অত্থো. সচ্চানং বহুত্তেপি একত্তমপেক্খিত্ৰা একৰচনং কতং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৰিজ্ঝতীতি পুব্বভাগে চতুন্নং সচ্চানং নানত্তেকত্তং স্ৰাৰত্থিতং ৰৰত্থপেত্ৰা ঠিতো মগ্গক্খণে একেন মগ্গঞাণেন তথট্ঠাদিতংতংএকত্তং পটিৰিজ্ঝতি. কথং? নিরোধসচ্চস্স তথট্ঠাদিকে একত্তে পটিৰিদ্ধে সেসসচ্চানম্পি তথট্ঠাদিকং একত্তং পটিৰিদ্ধমেৰ হোতি. যথা পুব্বভাগে পঞ্চন্নং খন্ধানং নানত্তেকত্তং স্ৰাৰত্থিতং ৰৰত্থপেত্ৰা ঠিতস্স মগ্গৰুট্ঠানকালে অনিচ্চতো ৰা দুক্খতো ৰা অনত্ততো ৰা ৰুট্ঠহন্তস্স একস্মিম্পি খন্ধে অনিচ্চাদিতো দিট্ঠে সেসখন্ধাপি অনিচ্চাদিতো দিট্ঠাৰ হোন্তি, এৰমিদন্তি দট্ঠব্বং. দুক্খস্স দুক্খট্ঠো তথট্ঠোতি দুক্খসচ্চস্স পীল়নট্ঠাদিকো চতুব্বিধো অত্থো সভাৰট্ঠেন তথট্ঠো. সেসসচ্চেসুপি এসেৰ নযো. সোযেৰ চতুব্বিধো অত্থো অত্তাভাৰতো অনত্তট্ঠো. ৰুত্তসভাৰে অৰিসংৰাদকতো সচ্চট্ঠো. মগ্গক্খণে পটিৰিজ্ঝিতব্বতো পটিৰেধট্ঠো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং.
১০. যং অনিচ্চন্তিআদি সামঞ্ঞলক্খণপুব্বঙ্গমং কত্ৰা দস্সিতং. তত্থ যং অনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তং অনিচ্চন্তি দুক্খসমুদযমগ্গা গহিতা. তানি হি তীণি সচ্চানি অনিচ্চানি চেৰ অনিচ্চত্তা দুক্খানি চ. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ, তং অনত্তাতি তানিযেৰ তীণি গহিতানি. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ অনত্তা চাতি তেহি তীহি সহ নিরোধসচ্চঞ্চ সঙ্গহিতং. চত্তারিপি হি অনত্তাযেৰ. তং তথন্তি তং সচ্চচতুক্কং সভাৰভূতং. তং সচ্চন্তি তদেৰ সচ্চচতুক্কং যথাসভাৰে অৰিসংৰাদকং. নৰহাকারেহীতিআদীসু ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬) ৰচনতো অভিঞ্ঞট্ঠেন, দুক্খস্স পরিঞ্ঞট্ঠে, সমুদযস্স পহানট্ঠে, মগ্গস্স ভাৰনট্ঠে, নিরোধস্স সচ্ছিকিরিযট্ঠে আৰেনিকেপি ইধ চতূসুপি সচ্চেসু ঞাতপরিঞ্ঞাসব্ভাৰতো পরিঞ্ঞট্ঠেন, চতুসচ্চদস্সনেন পহানসব্ভাৰতো পহানট্ঠেন, চতুসচ্চভাৰনাসব্ভাৰতো ভাৰনট্ঠেন, চতুন্নং সচ্চানং সচ্ছিকিরিযসব্ভাৰতো সচ্ছিকিরিযট্ঠেনাতি নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. নৰহাকারেহি তথট্ঠেনাতিআদীসু পঠমং ৰুত্তনযেনেৰ যোজনা কাতব্বা.
১১. দ্ৰাদসহি আকারেহীতিআদীসু তথট্ঠাদযো ঞাণকথাযং ৰুত্তত্থা. এতেসং নিদ্দেসেপি ৰুত্তনযেনেৰ যোজনা ৰেদিতব্বা.
১২. সচ্চানং কতি লক্খণানীতিআদীসু উপরি ৰত্তব্বানি ছ লক্খণানি সঙ্খতাসঙ্খতৰসেন দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা দ্ৰে লক্খণানীতি আহ. তত্থ সঙ্খতলক্খণঞ্চ অসঙ্খতলক্খণঞ্চাতি ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি. তীণিমানি, ভিক্খৰে, অসঙ্খতস্স অসঙ্খতলক্খণানি ন উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ন ৰযো পঞ্ঞাযতি, ন ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭-৪৮) এৰং ৰুত্তং সঙ্খতস্স সঙ্খতমিতি লক্খণঞ্চ অসঙ্খতস্স অসঙ্খতমিতি লক্খণঞ্চ. সঙ্খতং পন ন লক্খণং, লক্খণং ন সঙ্খতং. ন চ সঙ্খতং ৰিনা লক্খণং পঞ্ঞাপেতুং সক্কা, নপি লক্খণং ৰিনা সঙ্খতং. লক্খণেন পন সঙ্খতং পাকটং হোতি.
পুন তদেৰ লক্খণদ্ৰযং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো ছ লক্খণানীতি আহ. সঙ্খতানং সচ্চানন্তি দুক্খসমুদযমগ্গসচ্চানং. তানি হি পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতত্তা সঙ্খতানি. উপ্পাদোতি জাতি. পঞ্ঞাযতীতি জানীযতি. ৰযোতি ভঙ্গো. ঠিতানং অঞ্ঞথত্তন্তি ঠিতিপ্পত্তানং অঞ্ঞথাভাৰো জরা. তিণ্ণং সঙ্খতসচ্চানং নিপ্ফন্নত্তা উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং ৰুত্তং, তেসংযেৰ পন উপ্পাদস্স, জরায ভঙ্গস্স চ অনিপ্ফন্নত্তা উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং ন ৰত্তব্বং. সঙ্খতনিস্সিতত্তা উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং ন পঞ্ঞাযতীতি ন ৰত্তব্বং. সঙ্খতৰিকারত্তা পন সঙ্খতন্তি ৰত্তব্বং. দুক্খসমুদযানং উপ্পাদজরাভঙ্গা সচ্চপরিযাপন্না, মগ্গসচ্চস্স উপ্পাদজরাভঙ্গা ন সচ্চপরিযাপন্নাতি ৰদন্তি. তত্থ ‘‘সঙ্খতানং উপ্পাদক্খণে সঙ্খতাপি উপ্পাদলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি, উপ্পাদে ৰীতিৰত্তে সঙ্খতাপি জরালক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতি, ভঙ্গক্খণে সঙ্খতাপি জরাপি ভঙ্গলক্খণম্পি কালসঙ্খাতো তস্স খণোপি পঞ্ঞাযতী’’তি খন্ধকৰগ্গট্ঠকথাযং (সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৩৭-৩৮) ৰুত্তং. অসঙ্খতস্স সচ্চস্সাতি নিরোধসচ্চস্স. তঞ্হি পচ্চযেহি সমাগম্ম অকতত্তা সযমেৰ নিপ্ফন্নন্তি অসঙ্খতং. ঠিতস্সাতি নিচ্চত্তা ঠিতস্স, ন ঠানপ্পত্তত্তা. পুন তদেৰ লক্খণদ্ৰযং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো দ্ৰাদস লক্খণানীতি আহ.
চতুন্নং সচ্চানং কতি কুসলাতিআদীসু অব্যাকতন্তি ৰিপাকাব্যাকতং কিরিযাব্যাকতং রূপাব্যাকতং নিব্বানাব্যাকতন্তি চতূসু অব্যাকতেসু নিব্বানাব্যাকতং. চত্তারিপি হি কুসলাকুসললক্খণেন ন ব্যাকতত্তা অব্যাকতানি. সিযা কুসলন্তি কামাৰচররূপাৰচরারূপাৰচরকুসলানং ৰসেন কুসলম্পি ভৰেয্য. সিযা অকুসলন্তি তণ্হং ঠপেত্ৰা সেসাকুসলৰসেন. সিযা অব্যাকতন্তি কামাৰচররূপাৰচরারূপাৰচরৰিপাককিরিযানং রূপানঞ্চ ৰসেন. সিযা তীণি সচ্চানীতিআদীসু সঙ্গহিতানীতি গণিতানি. ৰত্থুৰসেনাতি অকুসলকুসলাব্যাকতদুক্খসমুদযনিরোধমগ্গসঙ্খাতৰত্থুৰসেন. যং দুক্খসচ্চং অকুসলন্তি ঠপেত্ৰা তণ্হং অৰসেসং অকুসলং. অকুসলট্ঠেন দ্ৰে সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানীতি ইমানি দ্ৰে দুক্খসমুদযসচ্চানি অকুসলট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, অকুসলসচ্চং নাম হোতীতি অত্থো. একসচ্চং দ্ৰীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতন্তি একং অকুসলসচ্চং দ্ৰীহি দুক্খসমুদযসচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং কুসলন্তি তেভূমকং কুসলং. ইমানি দ্ৰে দুক্খমগ্গসচ্চানি কুসলট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, কুসলসচ্চং নাম হোতি. একং কুসলসচ্চং দ্ৰীহি দুক্খমগ্গসচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং অব্যাকতন্তি তেভূমকৰিপাককিরিযা রূপঞ্চ. ইমানি দ্ৰে দুক্খনিরোধসচ্চানি অব্যাকতট্ঠেন একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, একং অব্যাকতসচ্চং নাম হোতি. একং অব্যাকতসচ্চং দ্ৰীহি দুক্খনিরোধসচ্চেহি সঙ্গহিতং. তীণি সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানীতি সমুদযমগ্গনিরোধসচ্চানি একেন অকুসলকুসলাব্যাকতভূতেন দুক্খসচ্চেন সঙ্গহিতানি. একং সচ্চং তীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতন্তি একং দুক্খসচ্চং ৰিসুং অকুসলকুসলঅব্যাকতভূতেহি সমুদযমগ্গনিরোধসচ্চেহি সঙ্গহিতং. কেচি পন ‘‘দুক্খসমুদযসচ্চানি অকুসলট্ঠেন সমুদযসচ্চেন সঙ্গহিতানি, দুক্খমগ্গসচ্চানি কুসলট্ঠেন মগ্গসচ্চেন সঙ্গহিতানি, ন দস্সনট্ঠেন. দুক্খনিরোধসচ্চানি অব্যাকতট্ঠেন নিরোধসচ্চেন সঙ্গহিতানি, ন অসঙ্খতট্ঠেনা’’তি ৰণ্ণযন্তি.