৬. উদযব্বযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৯. ইদানি অনন্তরং ৰুত্তস্স সম্মসনঞাণস্স নানানযেহি ভাৰনাথিরকরণেন পারং গন্ত্ৰা ঠিতেন অনিচ্চাদিতো দিট্ঠে সঙ্খারে উদযব্বযেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অনিচ্চাদিতো ৰিপস্সনত্থং ৰুত্তস্স উদযব্বযানুপস্সনাঞাণস্স নিদ্দেসে জাতং রূপন্তিআদীসু সন্ততিৰসেন যথাসকং পচ্চযেহি নিব্বত্তং রূপং. তস্স জাতস্স রূপস্স নিব্বত্তিলক্খণং জাতিং উপ্পাদং অভিনৰাকারং উদযোতি, ৰিপরিণামলক্খণং খযং ভঙ্গং ৰযোতি, অনুপস্সনা পুনপ্পুনং নিসামনা, উদযব্বয অনুপস্সনাঞাণন্তি অত্থো. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. জাতিজরামরণৰন্তানংযেৰ উদযব্বযস্স পরিগ্গহেতব্বত্তা জাতিজরামরণানং উদযব্বযাভাৰতো জাতিজরামরণং অনামসিত্ৰা জাতং চক্খু…পে… জাতো ভৰোতি পেয্যালং কতং. সো এৰং পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযব্বযং পস্সন্তো এৰং জানাতি ‘‘ইমেসং খন্ধানং উপ্পত্তিতো পুব্বে অনুপ্পন্নানং রাসি ৰা নিচযো ৰা নত্থি, উপ্পজ্জমানানম্পি রাসিতো ৰা নিচযতো ৰা আগমনং নাম নত্থি, নিরুজ্ঝমানানম্পি দিসাৰিদিসাগমনং নাম নত্থি, নিরুদ্ধানম্পি একস্মিং ঠানে রাসিতো নিচযতো নিধানতো অৰট্ঠানং নাম নত্থি. যথা পন ৰীণায ৰাদিযমানায উপ্পন্নস্স সদ্দস্স নেৰ উপ্পত্তিতো পুব্বে সন্নিচযো অত্থি, ন উপ্পজ্জমানো সন্নিচযতো আগতো, ন নিরুজ্ঝমানস্স দিসাৰিদিসাগমনং অত্থি, ন নিরুদ্ধো কত্থচি সন্নিচিতো তিট্ঠতি, অথ খো ৰীণঞ্চ উপৰীণঞ্চ পুরিসস্স চ তজ্জং ৰাযামং পটিচ্চ অহুত্ৰা সম্ভোতি, হুত্ৰা পটিৰেতি, এৰং সব্বেপি রূপারূপিনো ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি.
৫০. এৰং সঙ্খেপতো উদযব্বযদস্সনং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিত্থারতো দস্সেতুং পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযং পস্সন্তো কতি লক্খণানি পস্সতীতিআদীহি রাসিতো গণনং পুচ্ছিত্ৰা, পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযং পস্সন্তো পঞ্চৰীসতি লক্খণানি পস্সতীতিআদীহি রাসিতোৰ গণনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা, পুন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো কতি লক্খণানি পস্সতীতিআদীহি ৰিভাগতো গণনং পুচ্ছিত্ৰা রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো পঞ্চ লক্খণানি পস্সতীতিআদীহি ৰিভাগতো গণনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা, পুন রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো কতমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতীতিআদীহি লক্খণৰিভাগং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং.
তত্থ অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযোতি ‘‘পুরিমকম্মভৰস্মিং মোহো অৰিজ্জা’’তি ৰুত্তায অৰিজ্জায সতি ইমস্মিং ভৰে রূপস্স উপ্পাদো হোতীতি অত্থো. পচ্চযসমুদযট্ঠেনাতি পচ্চযস্স উপ্পন্নভাৰেনাতি অত্থো. অৰিজ্জাতণ্হাকম্মানি চেত্থ ইধ পটিসন্ধিহেতুভূতা অতীতপচ্চযা. ইমেসু চ তীসু গহিতেসু সঙ্খারুপাদানানি গহিতানেৰ হোন্তি. আহারসমুদযাতি পৰত্তিপচ্চযেসু কবল়ীকারাহারস্স বলৰত্তা সোযেৰ গহিতো. তস্মিং পন গহিতে পৰত্তিহেতুভূতানি উতুচিত্তানিপি গহিতানেৰ হোন্তি. নিব্বত্তিলক্খণন্তি অদ্ধাসন্ততিখণৰসেন রূপস্স উপ্পাদং, উপ্পাদোযেৰ সঙ্খতলক্খণত্তা লক্খণন্তি চ ৰুত্তো. পঞ্চ লক্খণানীতি অৰিজ্জা তণ্হা কম্মাহারা নিব্বত্তি চাতি ইমানি পঞ্চ লক্খণানি. অৰিজ্জাদযোপি হি রূপস্স উদযো লক্খীযতি এতেহীতি লক্খণানি. নিব্বত্তি পন সঙ্খতলক্খণমেৰ, তম্পি সঙ্খতন্তি লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণং.
অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধোতি অনাগতভৰস্স পচ্চযভূতায ইমস্মিং ভৰে অৰিজ্জায অরহত্তমগ্গঞাণেন নিরোধে কতে পচ্চযাভাৰা অনাগতস্স রূপস্স অনুপ্পাদো নিরোধো হোতীতি অত্থো. পচ্চযনিরোধট্ঠেনাতি পচ্চযস্স নিরুদ্ধভাৰেনাতি অত্থো. নিরোধো চেত্থ অনাগতপটিসন্ধিপচ্চযানং ইধ অৰিজ্জাতণ্হাকম্মানংযেৰ নিরোধো. আহারনিরোধা রূপনিরোধোতি পৰত্তিপচ্চযস্স কবল়ীকারাহারস্স অভাৰে তংসমুট্ঠানরূপাভাৰো হোতি. ৰিপরিণামলক্খণন্তি অদ্ধাসন্ততিখণৰসেন রূপস্স ভঙ্গং, ভঙ্গোযেৰ সঙ্খতলক্খণত্তা লক্খণন্তি ৰুত্তো. ইধ পঞ্চ লক্খণানীতি অৰিজ্জাতণ্হাকম্মাহারানং অভাৰনিরোধা চত্তারি, ৰিপরিণামো একন্তি পঞ্চ. এস নযো ৰেদনাক্খন্থাদীসু. অযং পন ৰিসেসো – অরূপক্খন্ধানং উদযব্বযদস্সনং অদ্ধাসন্ততিৰসেন, ন খণৰসেন. ফস্সো ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধানং পৰত্তিপচ্চযো, তংনিরোধা চ তেসং নিরোধো. নামরূপং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পৰত্তিপচ্চযো, তংনিরোধা চ তস্স নিরোধোতি.
কেচি পনাহু – ‘‘চতুধা পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনে অতীতাদিৰিভাগং অনামসিত্ৰাৰ সব্বসামঞ্ঞৰসেন অৰিজ্জাদীহি উদেতীতি উপ্পজ্জমানভাৰমত্তং গণ্হাতি, ন উপ্পাদং. অৰিজ্জাদিনিরোধা নিরুজ্জতীতি অনুপ্পজ্জমানভাৰমত্তং গণ্হাতি, ন ভঙ্গং. খণতো উদযব্বযদস্সনে পচ্চুপ্পন্নানং উপ্পাদং ভঙ্গং গণ্হাতী’’তি.
ৰিপস্সমানো পন ৰিপস্সকো পঠমং পচ্চযতো উদযব্বযং মনসিকরিত্ৰা ৰিপস্সনাকালে অৰিজ্জাদিকে চতুরো ধম্মে ৰিস্সজ্জেত্ৰা উদযব্বযৰন্তেযেৰ খন্ধে গহেত্ৰা তেসং উদযব্বযং পস্সতি, এৰঞ্চ তস্স ৰিপস্সকস্স ‘‘এৰং রূপাদীনং উদযো, এৰং ৰযো, এৰং রূপাদযো উদেন্তি, এৰং ৰেন্তী’’তি পচ্চযতো চ খণতো চ ৰিত্থারেন উদযব্বযং পস্সতো ‘‘ইতি কির ইমে ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি ঞাণং ৰিসদতরং হোতি, সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণভেদা পাকটা হোন্তি. যঞ্হি সো অৰিজ্জাদিসমুদযা খন্ধানং সমুদযং অৰিজ্জাদিনিরোধা চ খন্ধানং নিরোধং পস্সতি, ইদমস্স পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনং. যং পন নিব্বত্তিলক্খণৰিপরিণামলক্খণানি পস্সন্তো খন্ধানং উদযব্বযং পস্সতি, ইদমস্স খণতো উদযব্বযদস্সনং. উপ্পত্তিক্খণেযেৰ হি নিব্বত্তিলক্খণং, ভঙ্গক্খণে চ ৰিপরিণামলক্খণং.
ইচ্চস্সেৰং পচ্চযতো চেৰ খণতো চ দ্ৰেধা উদযব্বযং পস্সতো পচ্চযতো উদযদস্সনেন সমুদযসচ্চং পাকটং হোতি জনকাৰবোধতো. খণতো উদযদস্সনেন দুক্খসচ্চং পাকটং হোতি জাতিদুক্খাৰবোধতো. পচ্চযতো ৰযদস্সনেন নিরোধসচ্চং পাকটং হোতি পচ্চযানুপ্পাদেন পচ্চযৰতং অনুপ্পাদাৰবোধতো. খণতো ৰযদস্সনেন দুক্খসচ্চমেৰ পাকটং হোতি মরণদুক্খাৰবোধতো. যঞ্চস্স উদযব্বযদস্সনং, মগ্গোৰাযং লোকিকোতি মগ্গসচ্চং পাকটং হোতি তত্র সম্মোহৰিঘাততো.
পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন অনুলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো পাকটো হোতি ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৪; সং. নি. ২.২১; উদা. ১) অৰবোধতো. পচ্চযতো ৰযদস্সনেন পটিলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো পাকটো হোতি ‘‘ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৬; সং. নি. ২.২১; উদা. ২) অৰবোধতো. খণতো পন উদযব্বযদস্সনেন পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা পাকটা হোন্তি সঙ্খতলক্খণাৰবোধতো. উদযব্বযৰন্তো হি সঙ্খতা, তে চ পটিচ্চসমুপ্পন্নাতি.
পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন একত্তনযো পাকটো হোতি হেতুফলসম্বন্ধেন সন্তানস্স অনুপচ্ছেদাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং উচ্ছেদদিট্ঠিং পজহতি. খণতো উদযদস্সনেন নানত্তনযো পাকটো হোতি নৰনৰানং উপ্পাদাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং সস্সতদিট্ঠিং পজহতি. পচ্চযতো চস্স উদযব্বযদস্সনেন অব্যাপারনযো পাকটো হোতি ধম্মানং অৰসৰত্তিভাৰাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং অত্তদিট্ঠিং পজহতি. পচ্চযতো পন উদযদস্সনেন এৰংধম্মতানযো পাকটো হোতি পচ্চযানুরূপেন ফলস্সুপ্পাদাৰবোধতো. অথ সুট্ঠুতরং অকিরিযদিট্ঠিং পজহতি.
পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন অনত্তলক্খণং পাকটং হোতি ধম্মানং নিরীহকত্তপচ্চযপটিবদ্ধৰুত্তিতাৰবোধতো. খণতো উদযব্বযদস্সনেন অনিচ্চলক্খণং পাকটং হোতি হুত্ৰা অভাৰাৰবোধতো, পুব্বন্তাপরন্তৰিৰেকাৰবোধতো চ. দুক্খলক্খণম্পি পাকটং হোতি উদযব্বযেহি পটিপীল়নাৰবোধতো. সভাৰলক্খণম্পি পাকটং হোতি উদযব্বযপরিচ্ছিন্নাৰবোধতো. সভাৰলক্খণে সঙ্খতলক্খণস্স তাৰকালিকত্তম্পি পাকটং হোতি, উদযক্খণে ৰযস্স, ৰযক্খণে চ উদযস্স অভাৰাৰবোধতোতি.
তস্সেৰং পাকটীভূতসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণভেদস্স ‘‘এৰং কির নামিমে ধম্মা অনুপ্পন্নপুব্বা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তী’’তি নিচ্চনৰাৰ হুত্ৰা সঙ্খারা উপট্ঠহন্তি. ন কেৰলঞ্চ নিচ্চনৰাৰ, সূরিযুগ্গমনে উস্সাৰবিন্দু ৰিয উদকপুব্বুল়ো ৰিয উদকে দণ্ডরাজি ৰিয আরগ্গে সাসপো ৰিয ৰিজ্জুপ্পাদো ৰিয চ পরিত্তট্ঠাযিনো মাযামরীচিসুপিনন্তঅলাতচক্কগন্ধব্বনগরফেণকদলিআদযো ৰিয অসারা নিস্সারাতি চাপি উপট্ঠহন্তি. এত্তাৰতা তেন ‘‘ৰযধম্মমেৰ উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ ৰযং উপেতী’’তি ইমিনা আকারেন সমপঞ্ঞাস লক্খণানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতং উদযব্বযানুপস্সনা নাম পঠমং তরুণৰিপস্সনাঞাণং অধিগতং হোতি, যস্সাধিগমা ‘‘আরদ্ধৰিপস্সকো’’তি সঙ্খং গচ্ছতি. ইমস্মিং ঞাণে ঠিতস্স ওভাসাদযো দস ৰিপস্সনূপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তি, যেসং উপ্পত্তিযা অকুসলো যোগাৰচরো তেসু মগ্গঞাণসঞ্ঞী হুত্ৰা অমগ্গমেৰ ‘‘মগ্গো’’তি গণ্হাতি, উপক্কিলেসজটাজটিতো চ হোতি. কুসলো পন যোগাৰচরো তেসু ৰিপস্সনং আরোপেন্তো উপক্কিলেসজটং ৰিজটেত্ৰা ‘‘এতে ধম্মা ন মগ্গো, উপক্কিলেসৰিমুত্তং পন ৰীথিপটিপন্নং ৰিপস্সনাঞাণং মগ্গো’’তি মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ৰৰত্থপেতি. তস্সেৰং মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ঞত্ৰা ঠিতং ঞাণং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি নাম.
এত্তাৰতা চ পন তেন চতুন্নং সচ্চানং ৰৰত্থানং কতং হোতি. কথং? নামরূপপরিগ্গহে সতি পচ্চযপরিগ্গহসম্ভৰতো ধম্মট্ঠিতিঞাণৰচনেনেৰ ৰুত্তেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিসঙ্খাতেন নামরূপৰৰত্থাপনেন দুক্খসচ্চস্স ৰৰত্থানং কতং হোতি, কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিসঙ্খাতেন পচ্চযপরিগ্গহণেন সমুদযসচ্চস্স ৰৰত্থানং, উদযব্বযানুপস্সনেন চ খণতো উদযব্বযদস্সনেন দুক্খসচ্চস্স ৰৰত্থানং কতং, পচ্চযতো উদযদস্সনেন সমুদযসচ্চস্স ৰৰত্থানং, পচ্চযতো ৰযদস্সনেন নিরোধসচ্চস্স ৰৰত্থানং, যঞ্চস্স উদযব্বযদস্সনং, মগ্গোৰাযং লোকিকোতি তত্র সম্মোহৰিঘাততো ইমিস্সঞ্চ মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযং ৰিপস্সতো সম্মা মগ্গস্স অৰধারণেন মগ্গসচ্চস্স ৰৰত্থানং কতং. এৰং লোকিযেন তাৰ ঞাণেন চতুন্নং সচ্চানং ৰৰত্থানং কতং হোতীতি.
উদযব্বযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.