১. ঞাণকথা
মাতিকাৰণ্ণনা
১. তত্থ উদ্দেসে তাৰ সোতাৰধানে পঞ্ঞা সুতমযে ঞাণন্তি এত্থ সোতসদ্দো অনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস –
মংসৰিঞ্ঞাণঞাণেসু, তণ্হাদীসু চ দিস্সতি;
ধারাযং অরিযমগ্গে, চিত্তসন্ততিযম্পি চ.
‘‘সোতাযতনং সোতধাতু সোতিন্দ্রিয’’ন্তিআদীসু (ৰিভ. ১৫৭) হি অযং সোতসদ্দো মংসসোতে দিস্সতি. ‘‘সোতেন সদ্দং সুত্ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯৫) সোতৰিঞ্ঞাণে. ‘‘দিব্বায সোতধাতুযা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৬) ঞাণসোতে. ‘‘যানি সোতানি লোকস্মিন্তি যানি এতানি সোতানি মযা কিত্তিতানি পকিত্তিতানি আচিক্খিতানি দেসিতানি পঞ্ঞপিতানি পট্ঠপিতানি ৰিৰরিতানি ৰিভত্তানি উত্তানীকতানি পকাসিতানি. সেয্যথিদং – তণ্হাসোতো দিট্ঠিসোতো কিলেসসোতো দুচ্চরিতসোতো অৰিজ্জাসোতো’’তিআদীসু (চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪) তণ্হাদীসু পঞ্চসু ধম্মেসু. ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) উদকধারাযং. ‘‘অরিযস্সেতং, আৰুসো, অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৰচনং, যদিদং সোতো’’তিআদীসু অরিযমগ্গে. ‘‘পুরিসস্স চ ৰিঞ্ঞাণসোতং পজানাতি উভযতো অব্বোচ্ছিন্নং ইধ লোকে পতিট্ঠিতঞ্চ পরলোকে পতিট্ঠিতঞ্চা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.১৪৯) চিত্তসন্ততিযং. ইধ পনাযং মংসসোতে দট্ঠব্বো. তেন সোতেন হেতুভূতেন, করণভূতেন ৰা অৰধীযতি অৰত্থাপীযতি অপ্পীযতীতি সোতাৰধানং. কিং তং? সুতং. সুতঞ্চ নাম ‘‘বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) ৰিয সোতদ্ৰারানুসারেন ৰিঞ্ঞাতং অৰধারিতং ধম্মজাতং, তং ইধ সোতাৰধানন্তি ৰুত্তং. তস্মিং সোতাৰধানসঙ্খাতে সুতে পৰত্তা পঞ্ঞা সোতাৰধানে পঞ্ঞা. পঞ্ঞাতি চ তস্স তস্স অত্থস্স পাকটকরণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপনট্ঠেন পঞ্ঞা, তেন তেন ৰা অনিচ্চাদিনা পকারেন ধম্মে জানাতীতিপি পঞ্ঞা.
সুতমযে ঞাণন্তি এত্থ সুতসদ্দো তাৰ সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ –
গমনে ৰিস্সুতে তিন্তেনুযোগোপচিতেপি চ;
সদ্দে চ সোতদ্ৰারানুসারঞাতে চ দিস্সতি.
তথা হিস্স ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১; মহাৰ. ৫) ৰিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৰস্সুতা অৰস্সুতস্স পুরিসপুগ্গলস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) তিন্তা তিন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীরা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) অনুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২; পে. ৰ. ২৫) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সদ্দোতি অত্থো. ‘‘বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতধরোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৰারানুসারেন ৰিঞ্ঞাতং উপধারিতন্তি অত্থো. সুতমযে ঞাণন্তি যা এসা এতং সুতং ৰিঞ্ঞাতং অৰধারিতং সদ্ধম্মং আরব্ভ আরম্মণং কত্ৰা সব্বপঠমঞ্চ অপরাপরঞ্চ পৰত্তা পঞ্ঞা, তং ‘‘সুতমযে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি, সুতমযং ঞাণন্তি অত্থো. সুতমযেতি চ পচ্চত্তৰচনমেতং, যথা ‘‘ন হেৰং ৰত্তব্বে’’ (কথা. ১, ১৫-১৮). ‘‘ৰনপ্পগুম্বে যথা ফুস্সিতগ্গে’’ (খু. পা. ৬.১৩; সু. নি. ২৩৬). ‘‘নত্থি অত্তকারে নত্থি পরকারে নত্থি পুরিসকারে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৮) পচ্চত্তৰচনং, এৰমিধাপি দট্ঠব্বং. তেন ৰুত্তং – ‘‘সুতমযং ঞাণন্তি অত্থো’’তি.
অথ ৰা সুতেন পকতো ফস্সাদিকো ধম্মপুঞ্জো সুতমযো, তস্মিং সুতমযে ধম্মপুঞ্জে পৰত্তং তংসম্পযুত্তং ঞাণং সুতমযে ঞাণং. সভাৰসামঞ্ঞলক্খণৰসেন ধম্মে জানাতীতি ঞাণং. তংযেৰ ঞাণং পরিযাযৰচনেন অধিপ্পাযপকাসনত্থং অনিযমেন ‘‘পঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা পচ্ছা অধিপ্পেতং ‘‘ঞাণ’’ন্তি নিযমেত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ঞাণঞ্চ নাম সভাৰপটিৰেধলক্খণং, অক্খলিতপটিৰেধলক্খণং ৰা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৰেধো ৰিয, ৰিসযোভাসনরসং পদীপো ৰিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানং অরঞ্ঞগতসুদেসকো ৰিয. ‘‘সমাহিতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৭১) ৰচনতো সমাধিপদট্ঠানং. লক্খণাদীসু হি সভাৰো ৰা সামঞ্ঞং ৰা লক্খণং নাম, কিচ্চং ৰা সম্পত্তি ৰা রসো নাম, উপট্ঠানাকারো ৰা ফলং ৰা পচ্চুপট্ঠানং নাম, আসন্নকারণং পদট্ঠানং নামাতি ৰেদিতব্বং.
২. সুত্ৰান সংৰরে পঞ্ঞাতি –
পাতিমোক্খো সতী চেৰ, ঞাণং খন্তি তথেৰ চ;
ৰীরিযং পঞ্চিমে ধম্মা, সংৰরাতি পকাসিতা.
‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) আগতো পাতিমোক্খসংৰরো. ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) নযেন আগতো সতিসংৰরো.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং (অজিতাতি ভগৰা),
সতি তেসং নিৰারণং;
সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি . (চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৬০; সু. নি. ১০৪১) –
আগতো ঞাণসংৰরো. ‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, আসৰা পটিসেৰনা পহাতব্বা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন আগতো পচ্চযপটিসেৰনাসংৰরো, সোপি ঞাণসংৰরেনেৰ সঙ্গহিতো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায ডংসমকসৰাতাতপসরিসপসম্ফস্সানং দুরুত্তানং দুরাগতানং ৰচনপথানং উপ্পন্নানং সারীরিকানং ৰেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খরানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহরানং অধিৰাসকজাতিকো হোতী’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) আগতো খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো ৰীরিযসংৰরো. ‘‘ইধ অরিযসাৰকো মিচ্ছাআজীৰং পহায সম্মাআজীৰেন জীৰিকং কপ্পেতী’’তি (সং. নি. ৫.৮) আগতো আজীৰপারিসুদ্ধিসংৰরো, সোপি ৰীরিযসংৰরেনেৰ সঙ্গহিতো. তেসু সত্তসু সংৰরেসু পাতিমোক্খসংৰরইন্দ্রিযসংৰরআজীৰপারিসুদ্ধিপচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতা চত্তারো সংৰরা ইধাধিপ্পেতা, তেসু চ ৰিসেসেন পাতিমোক্খসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো সংৰরোতি ৰুচ্চতি. সুতমযঞাণে ৰুত্তং ধম্মং সুত্ৰা সংৰরন্তস্স সংৰরং করোন্তস্স তস্মিং সংৰরে পৰত্তা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞা ‘‘সুত্ৰান সংৰরে পঞ্ঞা’’তি ৰুত্তা. অথ ৰা হেতুঅত্থে সুত্ৰাতি ৰচনস্স সম্ভৰতো সুতহেতুনা সংৰরে পঞ্ঞাতিপি অত্থো.
সীলমযে ঞাণন্তি এত্থ সীলন্তি সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং ৰা, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৰসেন অৰিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. উপধারণং ৰা, কুসলানং ধম্মানং পতিট্ঠাৰসেন আধারভাৰোতি অত্থো. এতদেৰ হি এত্থ অত্থদ্ৰযং সদ্দলক্খণৰিদূ অনুজানন্তি. অঞ্ঞে পন ‘‘অধিসেৰনট্ঠেন আচারট্ঠেন তস্সীলট্ঠেন সিরট্ঠেন সীতলট্ঠেন সিৰট্ঠেন সীল’’ন্তি ৰণ্ণযন্তি.
সীলনং লক্খণং তস্স, ভিন্নস্সাপি অনেকধা;
সনিদস্সনত্তং রূপস্স, যথা ভিন্নস্স নেকধা.
যথা হি নীলপীতাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি রূপাযতনস্স সনিদস্সনত্তং লক্খণং নীলাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সনিদস্সনভাৰানতিক্কমনতো, তথা সীলস্স চেতনাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি যদেতং কাযকম্মাদীনং সমাধানৰসেন কুসলানঞ্চ ধম্মানং পতিট্ঠানৰসেন ৰুত্তং সীলনং, তদেৰ লক্খণং চেতনাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সমাধানপতিট্ঠানভাৰানতিক্কমনতো. এৰংলক্খণস্স পনস্স –
‘‘দুস্সীল্যৰিদ্ধংসনতা, অনৰজ্জগুণো তথা;
কিচ্চসম্পত্তি অত্থেন, রসো নাম পৰুচ্চতি’’.
তস্মা ইদং সীলং নাম কিচ্চট্ঠেন রসেন দুস্সীল্যৰিদ্ধংসনরসং, সম্পত্তিঅত্থেন রসেন অনৰজ্জরসন্তি ৰেদিতব্বং.
সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, তযিদং তস্স ৰিঞ্ঞুহি;
ওত্তপ্পঞ্চ হিরী চেৰ, পদট্ঠানন্তি ৰণ্ণিতং. –
তযিদং সীলং ‘‘কাযসোচেয্যং ৰচীসোচেয্যং মনোসোচেয্য’’ন্তি (ইতিৰু. ৬৬) এৰং ৰুত্তসোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, সুচিভাৰেন পচ্চুপট্ঠাতি গহণভাৰং গচ্ছতি. হিরোত্তপ্পঞ্চ পন তস্স ৰিঞ্ঞূহি পদট্ঠানন্তি ৰণ্ণিতং, আসন্নকারণন্তি অত্থো. হিরোত্তপ্পে হি সতি সীলং উপ্পজ্জতি চেৰ তিট্ঠতি চ, অসতি নেৰ উপ্পজ্জতি ন তিট্ঠতীতি এৰংৰিধেন সীলেন সহগতং তংসম্পযুত্তং ঞাণং সীলমযে ঞাণং. অথ ৰা সীলমেৰ পকতং সীলমযং, তস্মিং সীলমযে তংসম্পযুত্তং ঞাণং. অসংৰরে আদীনৰপচ্চৰেক্খণা চ, সংৰরে আনিসংসপচ্চৰেক্খণা চ, সংৰরপারিসুদ্ধিপচ্চৰেক্খণা চ, সংৰরসংকিলেসৰোদানপচ্চৰেক্খণা চ সীলমযঞাণেনেৰ সঙ্গহিতা.
৩. সংৰরিত্ৰা সমাদহনে পঞ্ঞাতি সীলমযঞাণে ৰুত্তসীলসংৰরেন সংৰরিত্ৰা সংৰরং কত্ৰা সীলে পতিট্ঠায সমাদহন্তস্স উপচারপ্পনাৰসেন চিত্তেকগ্গতং করোন্তস্স তস্মিং সমাদহনে পৰত্তা তংসম্পযুত্তা পঞ্ঞা. সমং সম্মা চ আদহনং ঠপনন্তি চ সমাদহনং, সমাধিস্সেৰেতং পরিযাযৰচনং.
সমাধিভাৰনামযে ঞাণন্তি এত্থ কুসলচিত্তেকগ্গতা সমাধি. কেনট্ঠেন সমাধি? সমাধানট্ঠেন সমাধি. কিমিদং সমাধানং নাম? একারম্মণে চিত্তচেতসিকানং সমং সম্মা চ আধানং, ঠপনন্তি ৰুত্তং হোতি. তস্মা যস্স ধম্মস্সানুভাৰেন একারম্মণে চিত্তচেতসিকা সমং সম্মা চ অৰিক্খিপমানা অৰিপ্পকিণ্ণা চ হুত্ৰা তিট্ঠন্তি, ইদং সমাধানন্তি ৰেদিতব্বং. তস্স খো পন সমাধিস্স –
লক্খণং তু অৰিক্খেপো, ৰিক্খেপৰিদ্ধংসনং রসো;
অকম্পনমুপট্ঠানং, পদট্ঠানং সুখং পন.
ভাৰীযতি ৰড্ঢীযতীতি ভাৰনা, সমাধি এৰ ভাৰনা সমাধিভাৰনা, সমাধিস্স ৰা ভাৰনা ৰড্ঢনা সমাধিভাৰনা. সমাধিভাৰনাৰচনেন অঞ্ঞং ভাৰনং পটিক্খিপতি. পুব্বে ৰিয উপচারপ্পনাৰসেন সমাধিভাৰনামযে ঞাণং.
৪. পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞাতি এত্থ পটিচ্চ ফলমেতীতি পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৰিনা তেন, অপচ্চক্খিত্ৰাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চাতি অত্থো. অপিচ উপকারকত্থো পচ্চযত্থো, তস্স পচ্চযস্স বহুৰিধত্তা পচ্চযানং পরিগ্গহে ৰৰত্থাপনে চ পঞ্ঞা পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা.
ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি এত্থ ধম্মসদ্দো তাৰ সভাৰপঞ্ঞাপুঞ্ঞপঞ্ঞত্তিআপত্তিপরিযত্তিনিস্সত্ততাৰিকারগুণপচ্চযপচ্চযুপ্পন্নাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) সভাৰে দিস্সতি.
‘‘যস্সেতে চতুরো ধম্মা, সদ্ধস্স ঘরমেসিনো;
সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, স ৰে পেচ্চ ন সোচতী’’তি. (সু. নি. ১৯০) –
আদীসু পঞ্ঞাযং.
‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৰিপাকিনো;
অধম্মো নিরযং নেতি, ধম্মো পাপেতি সুগ্গতি’’ন্তি. (থেরগা. ৩০৪) –
আদীসু পুঞ্ঞে. ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মা নিরুত্তিধম্মা অধিৰচনধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৬-১০৮) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘পারাজিকা ধম্মা সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা’’তিআদীসু (পারা. ২৩৩-২৩৪) আপত্তিযং. ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণ’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পরিযত্তিযং. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি (ধ. স. ১২১). ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১১৫) নিস্সত্ততাযং. ‘‘জাতিধম্মা জরাধম্মা মরণধম্মা’’তিআদীসু (অ. নি. ১০.১০৭) ৰিকারে. ‘‘ছন্নং বুদ্ধধম্মান’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৫০) গুণে. ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭২০) পচ্চযে. ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তিআদীসু (সং. নি. ২.২০; অ. নি. ৩.১৩৭) পচ্চযুপ্পন্নে. স্ৰাযমিধাপি পচ্চযুপ্পন্নে দট্ঠব্বো. অত্থতো পন অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ৰা, পচ্চযেহি ধারীযন্তীতি ৰা, অত্তনো ফলং ধারেন্তীতি ৰা, অত্তনো পরিপূরকং অপাযেসু অপতমানং ধারেন্তীতি ৰা, সকসকলক্খণে ধারেন্তীতি ৰা, চিত্তেন অৰধারীযন্তীতি ৰা যথাযোগং ধম্মাতি ৰুচ্চন্তি. ইধ পন অত্তনো পচ্চযেহি ধারীযন্তীতি ধম্মা, পচ্চযসমুপ্পন্না ধম্মা তিট্ঠন্তি উপ্পজ্জন্তি চেৰ পৰত্তন্তি চ এতাযাতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযধম্মানমেতং অধিৰচনং. তস্সং ধম্মট্ঠিতিযং ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. ইদঞ্হি সমাধিভাৰনামযঞাণে ৰুত্তসমাধিনা সমাহিতেন চিত্তেন যথাভূতঞাণদস্সনত্থায যোগমারভিত্ৰা ৰৰত্থাপিতনামরূপস্স তেসং নামরূপানং পচ্চযপরিগ্গহপরিযাযং ধম্মট্ঠিতিঞাণং উপ্পজ্জতি. ‘‘নামরূপৰৰত্থানে ঞাণ’’ন্তি অৰত্ৰা এৰ কস্মা ‘‘ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি ৰুত্তন্তি চে? পচ্চযপরিগ্গহেনেৰ পচ্চযসমুপ্পন্নপরিগ্গহস্স সিদ্ধত্তা. পচ্চযসমুপ্পন্নে হি অপরিগ্গহিতে পচ্চযপরিগ্গহো ন সক্কা হোতি কাতুং. তস্মা ধম্মট্ঠিতিঞাণগহণেনেৰ তস্স হেতুভূতং পুব্বে সিদ্ধং নামরূপৰৰত্থানঞাণং ৰুত্তমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. কস্মা দুতিযততিযঞাণং ৰিয ‘‘সমাদহিত্ৰা পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা’’তি ন ৰুত্তন্তি চে? সমথৰিপস্সনানং যুগনদ্ধত্তা.
‘‘সমাদহিত্ৰা যথা চে ৰিপস্সতি, ৰিপস্সমানো তথা চে সমাদহে;
ৰিপস্সনা চ সমথো তদা অহু, সমানভাগা যুগনদ্ধা ৰত্তরে’’তি. –
হি ৰুত্তং. তস্মা সমাধিং অৰিস্সজ্জেত্ৰা সমাধিঞ্চ ঞাণঞ্চ যুগনদ্ধং কত্ৰা যাৰ অরিযমগ্গো, তাৰ উস্সুক্কাপেতব্বন্তি ঞাপনত্থং ‘‘পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’মিচ্চেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
৫. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞাতি এত্থ অত্তনো সভাৰং, উপ্পাদাদিক্খণং ৰা পত্ৰা অতি ইতা অতিক্কন্তাতি অতীতা, তদুভযম্পি ন আগতা ন সম্পত্তাতি অনাগতা, তং তং কারণং পটিচ্চ উপ্পাদাদিউদ্ধং পন্না গতা পৰত্তাতি পচ্চুপ্পন্না. অদ্ধা সন্ততিখণপচ্চুপ্পন্নেসু সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং ইধাধিপ্পেতং. তেসং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং একেকক্খন্ধলক্খণে সঙ্খিপিত্ৰা কলাপৰসেন রাসিং কত্ৰা ৰৰত্থানে নিচ্ছযনে সন্নিট্ঠাপনে পঞ্ঞা.
সম্মসনে ঞাণন্তি সম্মা আমসনে অনুমজ্জনে পেক্খণে ঞাণং, কলাপসম্মসনঞাণন্তি অত্থো. ইদঞ্হি নামরূপৰৰত্থানঞাণানন্তরং নামরূপপচ্চযপরিগ্গহে ধম্মট্ঠিতিঞাণে ঠিতস্স ‘‘যংকিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং তং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং, দুক্খতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং, অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসন’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৮) নযেন ৰুত্তসম্মসনৰসেন পুব্বে ৰৰত্থাপিতে একেকস্মিং খন্ধে তিলক্খণং আরোপেত্ৰা অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৰিপস্সন্তস্স কলাপসম্মসনঞাণং উপ্পজ্জতি.
৬. পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং ৰিপরিণামানুপস্সনে পঞ্ঞাতি সন্ততিৰসেন পচ্চুপ্পন্নানং অজ্ঝত্তং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং ৰিপরিণামদস্সনে ভঙ্গদস্সনে পঞ্ঞা. যস্মা ‘‘ইমে ধম্মা উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জন্তী’’তি উদযং গহেত্ৰাপি ভেদেযেৰ চিত্তং ঠপেতি, তস্মা অৰুত্তোপি উদযো ৰুত্তোযেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বো. পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং দস্সনেন ৰা উদযদস্সনস্স সিদ্ধত্তা উদযো ৰুত্তোযেৰ হোতি. ন হি উদযং ৰিনা ধম্মানং উপ্পন্নত্তং সিজ্ঝতি, তস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং উপ্পাদৰিপরিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা’’তি অৰুত্তেপি ৰুত্তমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. ‘‘উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি নিযমিতত্তা চ উদযদস্সনং সিদ্ধমেৰ হোতীতি অনন্তরং ৰুত্তস্স সম্মসনঞাণস্স পারং গন্ত্ৰা তংসম্মসনেযেৰ পাকটীভূতে উদযব্বযে পরিগ্গণ্হিত্ৰা সঙ্খারানং পরিচ্ছেদকরণত্থং উদযব্বযানুপস্সনং আরভন্তস্স উপ্পজ্জতি উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং. তঞ্হি উদযব্বযে অনুপস্সনতো উদযব্বযানুপস্সনাতি ৰুচ্চতি.
৭. আরম্মণং পটিসঙ্খাতি রূপক্খন্ধাদিআরম্মণং ভঙ্গতো পটিসঙ্খায জানিত্ৰা পস্সিত্ৰা. ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৰিপস্সনে ঞাণন্তি তস্স আরম্মণং ভঙ্গতো পটিসঙ্খায উপ্পন্নস্স ঞাণস্স ভঙ্গং অনুপস্সনে যা পঞ্ঞা, তং ‘‘ৰিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰিপস্সনাতি চ ৰিৰিধা পস্সনা ৰিপস্সনা. আরম্মণপটিসঙ্খাতিপি পাঠো. তস্সত্থো – আরম্মণস্স পটিসঙ্খা জাননা পস্সনাতি ৰুত্তনযেনেৰ আরম্মণপটিসঙ্খা ‘‘ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৰিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি. যস্মা পন ভঙ্গানুপস্সনায এৰ ৰিপস্সনা সিখং পাপুণাতি, তস্মা ৰিসেসেত্ৰা ইদমেৰ ‘‘ৰিপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. যস্মা উদযব্বযানুপস্সনায ঠিতস্স মগ্গামগ্গঞাণদস্সনং উপ্পজ্জতি, তস্মা তস্সা সিদ্ধায তং সিদ্ধমেৰ হোতীতি তং অৰত্ৰাৰ ভঙ্গানুপস্সনায এৰ ৰিপস্সনাসিখং ঞাণং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. উদযব্বযানুপস্সনায সুপরিদিট্ঠউদযব্বযস্স সুপরিচ্ছিন্নেসু সঙ্খারেসু লহুং লহুং উপট্ঠহন্তেসু ঞাণে তিক্খে ৰহন্তে উদযং পহায ভঙ্গে এৰ সতি সন্তিট্ঠতি, তস্স ‘‘এৰং উপ্পজ্জিত্ৰা এৰং নাম সঙ্খারা ভিজ্জন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি.
৮. ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞাতি উপ্পাদপৰত্তনিমিত্তআযূহনাপটিসন্ধীনং ভযতো উপট্ঠানে পীল়াযোগতো সপ্পটিভযৰসেন গহণূপগমনে পঞ্ঞাতি অত্থো. ভযতো উপট্ঠাতীতি ভযতুপট্ঠানং আরম্মণং, তস্মিং ভযতুপট্ঠানে. অথ ৰা ভযতো উপতিট্ঠতীতি ভযতুপট্ঠানং, পঞ্ঞা, তং ‘‘ভযতুপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং হোতি.
আদীনৰে ঞাণন্তি ভুম্মৰচনমেৰ. ‘‘যা চ ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা, যঞ্চ আদীনৰে ঞাণং, যা চ নিব্বিদা, ইমে ধম্মা একট্ঠা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭) ৰুত্তত্তা একমিৰ ৰুচ্চমানম্পি অৰত্থাভেদেন মুঞ্চিতুকম্যতাদি ৰিয তিৰিধমেৰ হোতি. তস্মা ভযতুপট্ঠানআদীনৰানুপস্সনাসু সিদ্ধাসু নিব্বিদানুপস্সনা সিদ্ধা হোতীতি কত্ৰা অৰুত্তাপি ৰুত্তাৰ হোতীতি ৰেদিতব্বা.
সব্বসঙ্খারানং ভঙ্গারম্মণং ভঙ্গানুপস্সনং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স তিভৰচতুযোনিপঞ্চগতিসত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিনৰসত্তাৰাসেসু পভেদকা সঙ্খারা সুখেন জীৰিতুকামস্স ভীরুকপুরিসস্স সীহব্যগ্ঘদীপিঅচ্ছতরচ্ছযক্খরক্খসচণ্ডগোণচণ্ডকুক্কুরপভিন্ন- মদচণ্ডহত্থিঘোরআসিৰিসঅসনিৰিচক্কসুসানরণভূমিজলিতঅঙ্গারকাসুআদযো ৰিয মহাভযং হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, তস্স ‘‘অতীতা সঙ্খারা নিরুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিরুজ্ঝন্তি, অনাগতাপি এৰমেৰ নিরুজ্ঝিস্সন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভযতুপট্ঠানং ঞাণং উপ্পজ্জতি. তস্স তং ভযতুপট্ঠানঞাণং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স সব্বভৰযোনিগতিঠিতিসত্তাৰাসেসু নেৰ তাণং ন লেণং ন গতি ন পটিসরণং পঞ্ঞাযতি, সব্বভৰযোনিগতিঠিতিনিৰাসগতেসু সঙ্খারেসু একসঙ্খারেপি পত্থনা ৰা পরামাসো ৰা ন হোতি, তযো ভৰা ৰীতচ্চিতঙ্গারপুণ্ণা অঙ্গারকাসুযো ৰিয, চত্তারো মহাভূতা ঘোরৰিসা আসিৰিসা ৰিয, পঞ্চক্খন্ধা উক্খিত্তাসিকা ৰধকা ৰিয, ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি সুঞ্ঞগামো ৰিয, ছ বাহিরাযতনানি গামঘাতকচোরা ৰিয, সত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো নৰ চ সত্তাৰাসা একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তা সম্পজ্জলিতা সজোতিভূতা ৰিয চ, সব্বে সঙ্খারা গণ্ডভূতা রোগভূতা সল্লভূতা অঘভূতা আবাধভূতা ৰিয চ নিরস্সাদা নিরসা মহাআদীনৰরাসিভূতা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি, সুখেন জীৰিতুকামস্স ভীরুকপুরিসস্স রমণীযাকারসণ্ঠিতম্পি সৰাল়কমিৰ ৰনগহনং, সসদ্দূলা ৰিয গুহা, সগাহরক্খসং ৰিয উদকং, সমুস্সিতখগ্গা ৰিয পচ্চত্থিকা, সৰিসং ৰিয ভোজনং, সচোরো ৰিয মগ্গো, আদিত্তমিৰ অগারং, উয্যুত্তসেনা ৰিয রণভূমি. যথা হি সো পুরিসো এতানি সৰাল়কৰনগহনাদীনি আগম্ম ভীতো সংৰিগ্গো লোমহট্ঠজাতো সমন্ততো আদীনৰমেৰ পস্সতি, এৰমেৰ সো যোগাৰচরো ভঙ্গানুপস্সনাৰসেন সব্বসঙ্খারেসু ভযতো উপট্ঠিতেসু সমন্ততো নিরসং নিরস্সাদং আদীনৰমেৰ পস্সতি. তস্সেৰং পস্সতো আদীনৰানুপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি.
সো এৰং সব্বসঙ্খারে আদীনৰতো সম্পস্সন্তো সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসগতে সভেদকে সঙ্খারগতে নিব্বিন্দতি উক্কণ্ঠতি নাভিরমতি. সেয্যথাপি নাম চিত্তকূটপব্বতপাদাভিরতো সুৰণ্ণরাজহংসো অসুচিম্হি চণ্ডালগামদ্ৰারআৰাটে নাভিরমতি, সত্তসু মহাসরেসুযেৰ অভিরমতি, এৰমেৰ অযং যোগীরাজহংসো সুপরিদিট্ঠাদীনৰে সভেদকে সঙ্খারগতে নাভিরমতি, ভাৰনারামতায পন ভাৰনারতিযা সমন্নাগতত্তা সত্তসু অনুপস্সনাসুযেৰ অভিরমতি. যথা চ সুৰণ্ণপঞ্জরেপি পক্খিত্তো সীহো মিগরাজা নাভিরমতি, তিযোজনসহস্সৰিত্থতে পন হিমৰন্তেযেৰ রমতি, এৰমযম্পি যোগীসীহো তিৰিধে সুগতিভৰেপি নাভিরমতি, তীসু অনুপস্সনাসুযেৰ রমতি. যথা চ সব্বসেতো সত্তপ্পতিট্ঠো ইদ্ধিমা ৰেহাসঙ্গমো ছদ্দন্তো নাগরাজা নগরমজ্ঝে নাভিরমতি, হিমৰতি ছদ্দন্তরহদেযেৰ রমতি, এৰমযং যোগীৰরৰারণো সব্বস্মিম্পি সঙ্খারগতে নাভিরমতি, ‘‘অনুপ্পাদো খেম’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৫৩) নযেন নিদ্দিট্ঠে সন্তিপদেযেৰ রমতি, তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভারমানসো হোতি. এত্তাৰতা তস্স নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং উপ্পন্নং হোতীতি.
৯. মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা পঞ্ঞা সঙ্খারুপেক্খাসু ঞাণন্তি মুঞ্চিতুং চজিতুং কামেতি ইচ্ছতীতি মুঞ্চিতুকামো, মুঞ্চিতুকামস্স ভাৰো মুঞ্চিতুকম্যতা. পটিসঙ্খাতি উপপরিক্খতীতি পটিসঙ্খা, পটিসঙ্খানং ৰা পটিসঙ্খা. সন্তিট্ঠতি অজ্ঝুপেক্খতীতি সন্তিট্ঠনা, সন্তিট্ঠনং ৰা সন্তিট্ঠনা. মুঞ্চিতুকম্যতা চ সা পটিসঙ্খা চ সন্তিট্ঠনা চাতি মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনা. ইতি পুব্বভাগে নিব্বিদাঞাণেন নিব্বিন্নস্স উপ্পাদাদীনি পরিচ্চজিতুকামতা মুঞ্চিতুকম্যতা. মুঞ্চনস্স উপাযকরণত্থং মজ্ঝে পটিসঙ্খানং পটিসঙ্খা. মুঞ্চিত্ৰা অৰসানে অজ্ঝুপেক্খনং সন্তিট্ঠনা. এৰং অৰত্থাভেদেন তিপ্পকারা পঞ্ঞা সঙ্খারানং অজ্ঝুপেক্খনাসু ঞাণং, মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাসঙ্খাতানং অৰত্থাভেদেন ভিন্নানং তিস্সন্নম্পি পঞ্ঞানং সঙ্খারুপেক্খতং ইচ্ছন্তেন পন ‘‘পঞ্ঞা’’তি চ ‘‘সঙ্খারুপেক্খাসূ’’তি চ বহুৰচনং কতং, অৰত্থাভেদেন ভিন্নস্সাপি একত্তা ‘‘ঞাণ’’ন্তি একৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্চ – ‘‘যা চ মুঞ্চিতুকম্যতা যা চ পটিসঙ্খানুপস্সনা যা চ সঙ্খারুপেক্খা, ইমে ধম্মা একট্ঠা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭). কেচি পন ‘‘সঙ্খারুপেক্খাসূতি বহুৰচনং সমথৰিপস্সনাৰসেন সঙ্খারুপেক্খানং বহুত্তা’’তিপি ৰদন্তি. সঙ্খারুপেক্খাসূতি চ কিরিযাপেক্খন্তি ৰেদিতব্বং. অৰত্থাভেদেন পন তেন নিব্বিদাঞাণেন নিব্বিন্দন্তস্স উক্কণ্ঠন্তস্স সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসগতেসু সভেদকেসু সঙ্খারেসু চিত্তং ন সজ্জতি ন লগ্গতি ন বজ্ঝতি, সব্বসঙ্খারগতং মুঞ্চিতুকামং ছড্ডেতুকামং হোতি.
অথ ৰা যথা জালব্ভন্তরগতো মচ্ছো, সপ্পমুখগতো মণ্ডূকো, পঞ্জরপক্খিত্তো ৰনকুক্কুটো, দল়্হপাসৰসংগতো মিগো, অহিতুণ্ডিকহত্থগতো সপ্পো, মহাপঙ্কপক্খন্দো কুঞ্জরো, সুপণ্ণমুখগতো নাগরাজা, রাহুমুখপৰিট্ঠো চন্দো, সপত্তপরিক্খিত্তো পুরিসোতিএৰমাদযো ততো ততো মুচ্চিতুকামা নিস্সরিতুকামাৰ হোন্তি, এৰং তস্স যোগিনো চিত্তং সব্বস্মা সঙ্খারগতা মুচ্চিতুকামং নিস্সরিতুকামং হোতি. এৰঞ্হি ৰুচ্চমানে ‘‘মুচ্চিতুকামস্স মুচ্চিতুকম্যতা’’তি পাঠো যুজ্জতি. এৰঞ্চ সতি ‘‘উপ্পাদং মুঞ্চিতুকম্যতা’’তিআদীসু ‘‘উপ্পাদা মুচ্চিতুকম্যতা’’তিআদি ৰত্তব্বং হোতি, তস্মা পুরিমো এৰ অত্থো সুন্দরতরো. অথস্স সব্বসঙ্খারেসু ৰিগতালযস্স সব্বসঙ্খারগতং মুঞ্চিতুকামস্স মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং উপ্পজ্জতি. সো এৰং সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসগতে সভেদকে সঙ্খারে মুঞ্চিতুকামো মুঞ্চনস্স উপাযসম্পাদনত্থং পুন তে এৰ সঙ্খারে পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সতি. এৰঞ্হি ৰিপস্সতো চস্স অনিচ্চৰসেন নিমিত্তং পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি, দুক্খৰসেন পৰত্তং পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি, অনত্তৰসেন নিমিত্তঞ্চ পৰত্তঞ্চ পটিসঙ্খাঞাণং উপ্পজ্জতি. সো পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন ‘‘সব্বে সঙ্খারা সুঞ্ঞা’’তি দিস্ৰা তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তো ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৰিপ্পহায ভরিযায দোসং দিস্ৰা ৰিস্সট্ঠভরিযো ৰিয পুরিসো তস্সা ভরিযায সঙ্খারেসু উদাসীনো হোতি মজ্ঝত্তো, ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা ন গণ্হাতি. তস্স এৰং জানতো এৰং পস্সতো তীসু ভৰেসু চিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি. সেয্যথাপি নাম পদুমপলাসে ঈসকং পোণে উদকফুসিতানি পতিলীযন্তি পটিকুটন্তি পটিৰত্তন্তি ন সম্পসারিযন্তি. সেয্যথাপি ৰা পন কুক্কুটপত্তং ৰা ন্হারুদদ্দুলং ৰা অগ্গিম্হি পক্খিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি, এৰং তস্স তীসু ভৰেসু চিত্তং পতিলীযতি পটিকুটতি পটিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি, উপেক্খা সণ্ঠাতি. এৰমস্স সঙ্খারুপেক্খাঞাণং উপ্পন্নং হোতি. ইমিনা সঙ্খারুপেক্খাঞাণেন সদ্ধিং উপরি গোত্রভুঞাণস্স সাধকং অনুলোমঞাণং পুব্বাপরঞাণেহি অৰুত্তম্পি ৰুত্তমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা –
‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো সমনুপস্সন্তো অনুলোমিকায খন্তিযা সমন্নাগতো ভৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, অনুলোমিকায খন্তিযা অসমন্নাগতো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, সম্মত্তনিযামং অনোক্কমমানো সোতাপত্তিফলং ৰা সকদাগামিফলং ৰা অনাগামিফলং ৰা অরহত্তফলং ৰা সচ্ছিকরিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.৯৮; পটি. ম. ৩.৩৬).
ৰুত্তঞ্চ ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘কতিহাকারেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি? কতিহাকারেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি? চত্তালীসায আকারেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি, চত্তালীসায আকারেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতী’’তিআদি (পটি. ম. ৩.৩৭).
পট্ঠানে চেতং ৰুত্তং ভগৰতা –
‘‘অনুলোমং গোত্রভুস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো. অনুলোমং ৰোদানস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭).
তস্স হি তং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং আসেৰন্তস্স ভাৰেন্তস্স বহুলীকরোন্তস্স অধিমোক্খসদ্ধা বলৰতরা হোতি, ৰীরিযং সুপগ্গহিতং, সতি সূপট্ঠিতা, চিত্তং সুসমাহিতং, সঙ্খারুপেক্খাঞাণং তিক্খতরং পৰত্ততি. তস্স ইদানি মগ্গো উপ্পজ্জিস্সতীতি সঙ্খারুপেক্খায সঙ্খারে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৰা ‘‘দুক্খা’’তি ৰা ‘‘অনত্তা’’তি ৰা সম্মসিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. ভৰঙ্গানন্তরং সঙ্খারুপেক্খায কতনযেনেৰ সঙ্খারে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৰা ‘‘দুক্খা’’তি ৰা ‘‘অনত্তা’’তি ৰা আরম্মণং কুরুমানং উপ্পজ্জতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনং. তদনন্তরং তথেৰ সঙ্খারে আরম্মণং কত্ৰা দ্ৰে তীণি চত্তারি ৰা জৰনচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. তংসম্পযুত্তং ঞাণং অনুলোমঞাণং. তঞ্হি পুরিমানঞ্চ অট্ঠন্নং ৰিপস্সনাঞাণানং তথকিচ্চতায অনুলোমেতি, উপরি চ পত্তব্বানং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং অনুলোমেতি. যথা হি ধম্মিকো রাজা ৰিনিচ্ছযট্ঠানে নিসিন্নো অট্ঠন্নং ৰোহারিকমহামত্তানং ৰিনিচ্ছযং সুত্ৰা অগতিগমনং পহায মজ্ঝত্তো হুত্ৰা ‘‘এৰং হোতূ’’তি অনুমোদমানো তেসঞ্চ ৰিনিচ্ছযস্স অনুলোমেতি, পোরাণস্স চ রাজধম্মস্স. তত্থ রাজা ৰিয অনুলোমঞাণং, অট্ঠ ৰোহারিকমহামত্তা ৰিয অট্ঠ ৰিপস্সনাঞাণানি, পোরাণরাজধম্মো ৰিয সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা, যথা রাজা ‘‘এৰং হোতূ’’তি অনুমোদমানো ৰোহারিকানঞ্চ ৰিনিচ্ছযস্স রাজধম্মস্স চ অনুলোমেতি, এৰমিদং অনিচ্চাদিৰসেন সঙ্খারে আরব্ভ উপ্পজ্জমানানং অট্ঠন্নঞ্চ ৰিপস্সনাঞাণানং তথকিচ্চতায অনুলোমেতি, উপরি চ পত্তব্বানং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং. তস্মা অনুলোমঞাণন্তি ৰুচ্চতি.
১০. বহিদ্ধা ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা গোত্রভুঞাণন্তি এত্থ বহিদ্ধাতি সঙ্খারনিমিত্তং. তঞ্হি অজ্ঝত্তচিত্তসন্তানে অকুসলক্খন্ধে উপাদায বহিদ্ধাতি ৰুত্তং. তস্মা বহিদ্ধা সঙ্খারনিমিত্তম্হা ৰুট্ঠাতি ৰিগতং হুত্ৰা উদ্ধং তিট্ঠতীতি ৰুট্ঠানং, ৰিৰট্টতি পরাৰট্টতি পরম্মুখং হোতীতি ৰিৰট্টনং, ৰুট্ঠানঞ্চ তং ৰিৰট্টনঞ্চাতি ৰুট্ঠানৰিৰট্টনং. তেনেৰাহ –
‘‘গোত্রভুঞাণং সমুদযস্স অসমুচ্ছিন্দনতো পৰত্তা ন ৰুট্ঠাতি, নিব্বানারম্মণতো পন নিমিত্তা ৰুট্ঠাতীতি একতো ৰুট্ঠানং হোতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৮২৭).
পুথুজ্জনগোত্তাভিভৰনতো অরিযগোত্তভাৰনতো গোত্রভু. ইদঞ্হি অনুলোমঞাণেহি পদুমপলাসতো উদকমিৰ সব্বসঙ্খারতো পতিলীযমানচিত্তস্স অনুলোমঞাণস্স আসেৰনন্তে অনিমিত্তং নিব্বানং আরম্মণং কুরুমানং পুথুজ্জনগোত্তং পুথুজ্জনসঙ্খং পুথুজ্জনভূমিং অতিক্কমমানং অরিযগোত্তং অরিযসঙ্খং অরিযভূমিং ওক্কমমানং নিব্বানারম্মণে পঠমাৰত্তনপঠমাভোগপঠমসমন্নাহারভূতং মগ্গস্স অনন্তরসমনন্তরাসেৰনউপনিস্সযনত্থিৰিগতৰসেন ছহি আকারেহি পচ্চযভাৰং সাধযমানং সিখাপ্পত্তং ৰিপস্সনায মুদ্ধভূতং অপুনরাৰত্তকং উপ্পজ্জতি.
১১. দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণন্তি এত্থ দুভতোতি উভতো, দ্ৰযতোতি ৰা ৰুত্তং হোতি. কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনতো কিলেসেহি চ তদনুৰত্তকক্খন্ধেহি চ নিব্বানারম্মণকরণতো বহিদ্ধা সব্বসঙ্খারনিমিত্তেহি চ ৰুট্ঠাতি ৰিৰট্টতীতি দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা. তেনেৰাহ –
‘‘চত্তারিপি মগ্গঞাণানি অনিমিত্তারম্মণত্তা নিমিত্ততো ৰুট্ঠহন্তি, সমুদযস্স সমুচ্ছিন্দনতো পৰত্তা ৰুট্ঠহন্তীতি দুভতো ৰুট্ঠানানি হোন্তী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৮২৭).
মগ্গে ঞাণন্তি নিব্বানং মগ্গতি পেক্খতি, নিব্বানত্থিকেহি ৰা মগ্গীযতি অন্ৰেসীযতি, কিলেসে ৰা মারেন্তো গচ্ছতি পৰত্ততীতি মগ্গো, তস্মিং মগ্গে ঞাণং. জাতিগ্গহণেন একৰচনং কতং. তঞ্হি গোত্রভুঞাণস্স অনন্তরং নিব্বানং আরম্মণং কুরুমানং সযংৰজ্ঝে কিলেসে নিরৰসেসং সমুচ্ছিন্দমানং অনমতগ্গসংসারৰট্টদুক্খসমুদ্দং সোসযমানং সব্বাপাযদ্ৰারানি পিদহমানং সত্তঅরিযধনসম্মুখীভাৰং কুরুমানং অট্ঠঙ্গিকং মিচ্ছামগ্গং পজহমানং সব্বৰেরভযানি ৰূপসমযমানং সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওরসপুত্তভাৰমুপনযমানং অঞ্ঞানি চ অনেকানি আনিসংসসতানি পটিলাভযমানং মগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি.
ঠাতুং ইচ্ছং পুরিসো, লঙ্ঘিত্ৰা মাতিকায পরতীরে;
ৰেগেনাগম্ম যথা, গণ্হিত্ৰা ওরিমতিরতরুবদ্ধং.
রজ্জুং ৰা দণ্ডং ৰা, উল্লঙ্ঘিত্ৰান পারনিন্নতনু;
পারাপন্নো পন তং, মুঞ্চিয ৰেধং পতিট্ঠহতি পারে.
এৰং যোগাৰচরো, সক্কাযমযম্হি ওরিমে তীরে;
দিট্ঠভযো অভযে পন, ঠাতুং ইচ্ছং অমতপারে.
উদযব্বযানুপস্স, পভুতিকৰেগেন আগতো রজ্জুং;
রূপাৰ্হং দণ্ডং ৰা, তদিতরখন্ধাৰ্হযং সম্মা.
গণ্হিত্ৰা আৰজ্জন, চিত্তেন হি পুব্বৰুত্তনযতোৰ;
অনুলোমেহুল্লঙ্ঘিয, নিব্বুতিনিন্নো তদাসনোপগতো.
তং মুঞ্চিয গোত্রভুনা, অলদ্ধআসেৰনেন তু পৰেধং;
পতিতো সঙ্খতপারে, ততো পতিট্ঠাতি মগ্গঞাণেন.
পস্সিতুকামো চন্দং, চন্দে ছন্নম্হি অব্ভপটলেহি;
থুলকসুখুমসুখুমেসু, অব্ভেসু হটেসু ৰাযুনা কমতো.
চন্দং পস্সেয্য নরো, যথা তথেৰানুলোমঞাণেহি কমা;
সচ্চচ্ছাদকমোহে, ৰিনাসিতে পেক্খতে হি গোত্রভু অমতং.
ৰাতা ৰিয তে চন্দং, অমতং ন হি পেক্খরেনুলোমানি;
পুরিসো অব্ভানি যথা, গোত্রভু ন তমং ৰিনোদেতি.
ভমিতম্হি চক্কযন্তে, ঠিতো নরো অঞ্ঞদিন্নসঞ্ঞায;
উসুপাতে ফলকসতং, অপেক্খমানো যথা ৰিজ্ঝে.
এৰমিধ মগ্গঞাণং, গোত্রভুনা দিন্নসঞ্ঞমৰিহায;
নিব্বানে ৰত্তন্তং, লোভক্খন্ধাদিকে পদালেতি.
সংসারদুক্খজলধিং, সোসযতি পিদহতি দুগ্গতিদ্ৰারং;
কুরুতে চ অরিযধনিনং, মিচ্ছামগ্গঞ্চ পজহাতি.
ৰেরভযানি সমযতে, করোতি নাথস্স ওরসসুতত্তং;
অঞ্ঞে চ অনেকসতে, আনীসংসে দদাতি ঞাণমিদন্তি.
১২. পযোগপ্পটিপ্পস্সদ্ধিপঞ্ঞা ফলে ঞাণন্তি এত্থ পযোগোতি ভুসো যোগো, ফলসচ্ছিকিরিযায মগ্গভাৰনায উভতো ৰুট্ঠানপযোগো, তস্স পযোগস্স পটিপ্পস্সম্ভনং নিট্ঠানং পযোগপটিপ্পস্সদ্ধি. কিং তং? চতুমগ্গকিচ্চপরিযোসানং. তস্সা পযোগপটিপ্পস্সদ্ধিযা হেতুভূতায পৰত্তা ফলে পঞ্ঞা পযোগপ্পটিপ্পস্সদ্ধিপঞ্ঞা. ফলতি ৰিপচ্চতীতি ফলং, তস্মিং ফলে তংসম্পযুত্তং ঞাণং. একেকস্স হি মগ্গঞাণস্স অনন্তরা তস্স তস্সেৰ ৰিপাকভূতানি নিব্বানারম্মণানি তীণি ৰা দ্ৰে ৰা একং ৰা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. অনন্তরৰিপাকত্তাযেৰ লোকুত্তরকুসলানং ‘‘সমাধিমানন্তরিকঞ্ঞমাহূ’’তি (খু. পা. ৬.৫; সু. নি. ২২৮) চ, ‘‘দন্ধং আনন্তরিকং পাপুণাতি আসৰানং খযাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৬২) চ আদি ৰুত্তং. যস্স দ্ৰে অনুলোমানি, তস্স ততিযং গোত্রভু, চতুত্থং মগ্গচিত্তং, তীণি ফলচিত্তানি হোন্তি. যস্স তীণি অনুলোমানি, তস্স চতুত্থং গোত্রভু, পঞ্চমং মগ্গচিত্তং, দ্ৰে ফলচিত্তানি হোন্তি. যস্স চত্তারি অনুলোমানি, তস্স পঞ্চমং গোত্রভু, ছট্ঠং মগ্গচিত্তং, একং ফলচিত্তং হোতি. ইদং মগ্গৰীথিযং ফলং. কালন্তরফলং পন সমাপত্তিৰসেন উপ্পজ্জমানং নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স উপ্পজ্জমানঞ্চ এতেনেৰ সঙ্গহিতং.
১৩. ছিন্নৰটুমানুপস্সনে পঞ্ঞাতি তেন তেন অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্নং তং তং উপক্কিলেসং পচ্ছা পস্সনে পঞ্ঞা. ৰিমুত্তিঞাণন্তি ৰিমুত্তিযা ঞাণং. ৰিমুত্তীতি চ উপক্কিলেসেহি ৰিমুত্তং পরিসুদ্ধং চিত্তং, ৰিমুত্তভাৰো ৰা. তস্সা ৰিমুত্তিযা জাননং ঞাণং ৰিমুত্তিঞাণং. কিলেসেহি ৰিমুত্তং চিত্তসন্ততিম্পি কিলেসেহি ৰিমুত্তভাৰম্পি পচ্চৰেক্খন্তো কিলেসেহি ন ৰিনা পচ্চৰেক্খতীতি এতেন পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণং ৰুত্তং হোতি. ‘‘ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (মহাৰ. ২৩; দী. নি. ১.২৪৮) হি ইদমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণং পন অৰুত্তম্পি ইমিনাৰ ৰুত্তং হোতীতি গহেতব্বং. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘ৰুত্তম্হি একধম্মে, যে ধম্মা একলক্খণা তেন;
ৰুত্তা ভৰন্তি সব্বে, ইতি ৰুত্তো লক্খণো হারো’’তি. (নেত্তি. ৪.৫ নিদ্দেসৰার);
অথ ৰা অরহতো অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণাভাৰা চতুন্নং অরিযানং লব্ভমানং পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণমেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
১৪. তদা সমুদাগতে ধম্মে পস্সনে পঞ্ঞাতি তদা মগ্গক্খণে ফলক্খণে চ সমুদাগতে পটিলাভৰসেন চ পটিৰেধৰসেন চ সমাগতে সম্পত্তে সমঙ্গিভূতে মগ্গফলধম্মে চতুসচ্চধম্মে চ পস্সনা পেক্খণা পজাননা পঞ্ঞা. পচ্চৰেক্খণে ঞাণন্তি নিৰত্তিত্ৰা ভুসং পস্সনং জাননং ঞাণং. ইমিনা চ ঞাণদ্ৰযেন পচ্চৰেক্খণঞাণানি ৰুত্তানি হোন্তি. সোতাপন্নস্স হি মগ্গৰীথিযং সোতাপত্তিফলপরিযোসানে চিত্তং ভৰঙ্গং ওতরতি, ততো ভৰঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৰা মগ্গপচ্চৰেক্খণত্থায মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিরুদ্ধে পটিপাটিযা সত্ত মগ্গপচ্চৰেক্খণজৰনানীতি. পুন ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা তেনেৰ নযেন ফলাদীনং পচ্চৰেক্খণত্থায আৰজ্জনাদীনি উপ্পজ্জন্তি. যেসং উপ্পত্তিযা এস মগ্গং পচ্চৰেক্খতি, ফলং পচ্চৰেক্খতি, পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খতি, অৰসিট্ঠকিলেসে পচ্চৰেক্খতি, নিব্বানং পচ্চৰেক্খতি. সো হি ‘‘ইমিনা ৰতাহং মগ্গেন আগতো’’তি মগ্গং পচ্চৰেক্খতি, ততো ‘‘অযং মে আনিসংসো লদ্ধো’’তি ফলং পচ্চৰেক্খতি, ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খতি, ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা অৰসিট্ঠা’’তি উপরিমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে পচ্চৰেক্খতি, অৰসানে ‘‘অযং মে ধম্মো আরম্মণতো পটিলদ্ধো’’তি অমতং নিব্বানং পচ্চৰেক্খতি. ইতি সোতাপন্নস্স অরিযসাৰকস্স পঞ্চ পচ্চৰেক্খণানি হোন্তি. যথা চ সোতাপন্নস্স, এৰং সকদাগামিঅনাগামীনম্পি. অরহতো পন অৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণং নাম নত্থীতি চত্তারিযেৰ পচ্চৰেক্খণানি. এৰং সব্বানি একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণঞাণানি. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদোযেৰ চেসো. পহীনাৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণং সেক্খানং হোতি ৰা ন ৰা. তস্স হি অভাৰতোযেৰ মহানামো সক্কো ভগৰন্তং পুচ্ছি ‘‘কোসু নাম মে ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো, যেন মে একদা লোভধম্মাপি চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৭৫).
এত্থ ধম্মট্ঠিতিঞাণাদীনং একাদসন্নং ঞাণানং ৰিভাৰনত্থায অযং উপমা ৰেদিতব্বা – যথা পুরিসো ‘‘মচ্ছে গহেস্সামী’’তি মচ্ছখিপ্পং গহেত্ৰা তদনুরূপে উদকে ওসারেত্ৰা খিপ্পমুখেন হত্থং ওতারেত্ৰা অন্তোউদকে কণ্হসপ্পং মচ্ছসঞ্ঞায গীৰায দল়্হং গহেত্ৰা ‘‘মহা ৰত মযা মচ্ছো লদ্ধো’’তি তুট্ঠো উক্খিপিত্ৰা পস্সন্তো সোৰত্থিকত্তযদস্সনেন ‘‘সপ্পো’’তি সঞ্জানিত্ৰা ভীতো আদীনৰং দিস্ৰা গহণে নিব্বিন্নো মুঞ্চিতুকামো হুত্ৰা মুঞ্চনস্স উপাযং করোন্তো অগ্গনঙ্গুট্ঠতো পট্ঠায হত্থং নিব্বেঠেত্ৰা বাহং উক্খিপিত্ৰা উপরিসীসে দ্ৰে তযো ৰারে পরিব্ভমেত্ৰা সপ্পং দুব্বলং কত্ৰা ‘‘গচ্ছ রে দুট্ঠসপ্পা’’তি নিস্সজ্জিত্ৰা ৰেগেন থলং আরুয্হ ঠিতোৰ ‘‘মহন্তস্স ৰত ভো সপ্পস্স মুখতো মুত্তোম্হী’’তি হট্ঠো আগতমগ্গং ওলোকেয্য.
তত্থ তস্স পুরিসস্স মচ্ছসঞ্ঞায কণ্হসপ্পং দল়্হং গহেত্ৰা তুস্সনং ৰিয ইমস্স যোগিনো আদিতো বালপুথুজ্জনস্স অনিচ্চতাদিৰসেন ভযানকং খন্ধপঞ্চকং নিচ্চাদিসঞ্ঞায ‘‘অহং মমা’’তি দিট্ঠিতণ্হাহি দল়্হং গহেত্ৰা তুস্সনং, তস্স খিপ্পমুখতো সপ্পং নীহরিত্ৰা সোৰত্থিকত্তযং দিস্ৰা ‘‘সপ্পো’’তি সঞ্জাননং ৰিয সপ্পচ্চযনামরূপপরিগ্গহেন ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰা কলাপসম্মসনাদীহি ঞাণেহি খন্ধপঞ্চকস্স অনিচ্চতাদিলক্খণত্তযং দিস্ৰা ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তস্স ৰৰত্থাপনং, তস্স ভাযনং ৰিয ইমস্স ভযতুপট্ঠানঞাণং, সপ্পে আদীনৰদস্সনং ৰিয আদীনৰানুপস্সনাঞাণং, সপ্পগহণে নিব্বিন্দনং ৰিয নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং, সপ্পং মুঞ্চিতুকামতা ৰিয মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং, মুঞ্চনস্স উপাযকরণং ৰিয পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং, সপ্পং পরিব্ভমেত্ৰা দুব্বলং কত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ডংসিতুং অসমত্থভাৰপাপনং ৰিয তিলক্খণারোপনেন সঙ্খারুপেক্খানুলোমঞাণেহি সঙ্খারে পরিব্ভমেত্ৰা দুব্বলং কত্ৰা পুন নিচ্চসুখত্তাকারেন উপট্ঠাতুং অসমত্থতাপাপনং, সপ্পৰিস্সজ্জনং ৰিয গোত্রভুঞাণং, সপ্পং ৰিস্সজ্জেত্ৰা থলং আরুয্হ ঠানং ৰিয নিব্বানথলং আরুয্হ ঠিতং মগ্গফলঞাণং, হট্ঠস্স আগতমগ্গোলোকনং ৰিয মগ্গাদিপচ্চৰেক্খণঞাণন্তি.
ইমেসঞ্চ সুতমযঞাণাদীনং চুদ্দসন্নং ঞাণানং উপ্পত্তিক্কমেন পটিপত্তিক্কমেন চ দেসনক্কমস্স কতত্তা পচ্চৰেক্খণেসু পঠমং কিলেসপচ্চৰেক্খণং হোতি, ততো মগ্গফলনিব্বানপচ্চৰেক্খণানীতি ৰেদিতব্বং.
‘‘লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি নিয্যানিকং অপচযগামিং দিট্ঠিগতানং পহানায, কামরাগব্যাপাদানং তনুভাৰায, কামরাগব্যাপাদানং অনৰসেসপ্পহানায, রূপরাগঅরূপরাগমানউদ্ধচ্চঅৰিজ্জানং অনৰসেসপ্পহানাযা’’তি (ধ. স. ২৭৭, ৩৬১-৩৬৩) চ কিলেসপ্পহানংযেৰ অধিকং কত্ৰা মগ্গপটিপত্তিযা ৰুত্তত্তা পটিপত্তানুরূপেনেৰ কিলেসপচ্চৰেক্খণস্স আদিভাৰো যুজ্জতি, অট্ঠকথাযং ৰুত্তক্কমো পন দস্সিতোযেৰ. সো পন কমো পঞ্চৰিধো উপ্পত্তিক্কমো পহানক্কমো পটিপত্তিক্কমো ভূমিক্কমো দেসনক্কমোতি.
‘‘পঠমং কললং হোতি, কললা হোতি অব্বুদং;
অব্বুদা জাযতে পেসি, পেসি নিব্বত্ততী ঘনো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৫) –
এৰমাদি উপ্পত্তিক্কমো. ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ধম্মা, ভাৰনায পহাতব্বা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৮) এৰমাদি পহানক্কমো. ‘‘সীলৰিসুদ্ধি চিত্তৰিসুদ্ধি দিট্ঠিৰিসুদ্ধি কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধী’’তি এৰমাদি পটিপত্তিক্কমো. ‘‘কামাৰচরা ধম্মা, রূপাৰচরা ধম্মা, অরূপাৰচরা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৯৩-৯৫) এৰমাদি ভূমিক্কমো. ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা চত্তারো সম্মপ্পধানা চত্তারো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (ম. নি. ৩.৪৩; মহানি. ১৯১; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২২) ৰা, ‘‘অনুপুব্বিকথং কথেসি. সেয্যথিদং – দানকথং সীলকথং সগ্গকথং কামানং আদীনৰং ওকারং সংকিলেসং নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসী’’তি (মহাৰ. ৩১; দী. নি. ১.২৯৮; ২.৮৩) ৰা এৰমাদি দেসনক্কমো. ইধ পন চুদ্দসন্নং ঞাণানং উপ্পত্তিক্কমো পটিপত্তিক্কমো চ তদুভযৰসেন পটিপাটিযা দেসিতত্তা দেসনক্কমো চাতি তযো কমা ৰেদিতব্বা.
১৫. ইদানি যস্মা হেট্ঠা সরূপেন নামরূপৰৰত্থানঞাণং ন ৰুত্তং, তস্মা পঞ্চধা নামরূপপ্পভেদং দস্সেতুং অজ্ঝত্তৰৰত্থানে পঞ্ঞা ৰত্থুনানত্তে ঞাণন্তিআদীনি পঞ্চ ঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. সকলে হি নামরূপে ৰুত্তে যং পরিগ্গহেতুং সক্কা, যঞ্চ পরিগ্গহেতব্বং, তং পরিগ্গহেস্সতি. লোকুত্তরনামঞ্হি পরিগ্গহেতুঞ্চ ন সক্কা অনধিগতত্তা, ন চ পরিগ্গহেতব্বং অৰিপস্সনূপগত্তা. তত্থ অজ্ঝত্তৰৰত্থানেতি ‘‘এৰং পৰত্তমানা মযং অত্তাতি গহণং গমিস্সামা’’তি ইমিনা ৰিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকারং কত্ৰা পৰত্তাতি অজ্ঝত্তা. অজ্ঝত্তসদ্দো পনাযং গোচরজ্ঝত্তে নিযকজ্ঝত্তে অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে ৰিসযজ্ঝত্তেতি চতূসু অত্থেসু দিস্সতি. ‘‘তেন, আনন্দ, ভিক্খুনা তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেতব্বং, অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬২) হি অযং গোচরজ্ঝত্তে দিস্সতি. ‘‘অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং (দী. নি. ১.২২৮; ধ. স. ১৬১), অজ্ঝত্তং ৰা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩) নিযকজ্ঝত্তে. ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, অজ্ঝত্তিকা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ২০) অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে. ‘‘অযং খো, পনানন্দ, ৰিহারো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো যদিদং সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৮৭) ৰিসযজ্ঝত্তে, ইস্সরিযট্ঠানেতি অত্থো. ফলসমাপত্তি হি বুদ্ধানং ইস্সরিযট্ঠানং নাম. ইধ পন অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে দট্ঠব্বো. তেসং অজ্ঝত্তানং ৰৰত্থানে অজ্ঝত্তৰৰত্থানে. ৰত্থুনানত্তেতি ৰত্থূনং নানাভাৰে, নানাৰত্থূসূতি অত্থো. এত্থ জৰনমনোৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভূতো ভৰঙ্গমনোপি চক্খাদিপঞ্চকং ৰিয উপ্পত্তিট্ঠানত্তা ৰত্থূতি ৰুত্তো. আৰজ্জনম্পি তন্নিস্সিতমেৰ কাতব্বং.
১৬. বহিদ্ধাতি ছহি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তেহি বহিভূতেসু তেসং ৰিসযেসু. গোচরনানত্তেতি ৰিসযনানত্তে.
১৭. চরিযাৰৰত্থানেতি ৰিঞ্ঞাণচরিযাঅঞ্ঞাণচরিযাঞাণচরিযাৰসেন চরিযানং ৰৰত্থানে. ‘‘চরিযৰৰত্থানে’’তি রস্সং কত্ৰাপি পঠন্তি.
১৮. চতুধম্মৰৰত্থানেতি কামাৰচরভূমিআদীনং চুদ্দসন্নং চতুক্কানং ৰসেন চতুন্নং চতুন্নং ধম্মানং ৰৰত্থানে. ভূমীতি চ ‘‘ভূমিগতঞ্চ ৰেহাসট্ঠঞ্চা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৩৬) পথৰিযং ৰত্ততি. ‘‘অভূমিং তাত, মা সেৰা’’তিআদীসু (জা. ১.৬.৩৪) ৰিসযে. ‘‘সুখভূমিযং কামাৰচরে’’তিআদীসু (ধ. স. ৯৮৮) উপ্পজ্জনট্ঠানে. ইধ পন কোট্ঠাসে ৰত্ততি. পরিচ্ছেদেতিপি ৰদন্তি.
১৯. নৰধম্মৰৰত্থানেতি কামাৰচরকুসলাদিৰসেন পামোজ্জমূলকৰসেন যোনিসো মনসিকারমূলকৰসেন চ নৰন্নং নৰন্নং ধম্মানং ৰৰত্থানে. ইমেসু চ পঞ্চসু ঞাণেসু পঠমং অজ্ঝত্তধম্মা ৰৰত্থাপেতব্বাতি ৰত্থুনানত্তে ঞাণং পঠমং ৰুত্তং, ততো তেসং ৰিসযা ৰৰত্থাপেতব্বাতি তদনন্তরং গোচরনানত্তে ঞাণং ৰুত্তং, ততো পরানি তীণি ঞাণানি তিণ্ণং চতুন্নং নৰন্নং ৰসেন গণনানুলোমেন ৰুত্তানি.
২০. ইদানি যস্মা নামরূপস্সেৰ পভেদতো ৰৰত্থাপনঞাণং ঞাতপরিঞ্ঞা, তদনন্তরং তীরণপরিঞ্ঞা, তদনন্তরং পহানপরিঞ্ঞাতি তিস্সো পরিঞ্ঞা. তংসম্বন্ধা চ ভাৰনাসচ্ছিকিরিযা হোন্তি, তস্মা ধম্মনানত্তঞাণানন্তরং ঞাতট্ঠে ঞাণাদীনি পঞ্চ ঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তিস্সো হি পরিঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞা চ. তত্থ ‘‘রুপ্পনলক্খণং রূপং, ৰেদযিতলক্খণা ৰেদনা’’তি এৰং তেসং তেসং ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞা ঞাতপরিঞ্ঞা নাম. ‘‘রূপং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, ৰেদনা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’’তিআদিনা নযেন তেসং তেসং ধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণং আরোপেত্ৰা পৰত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাপঞ্ঞা তীরণপরিঞ্ঞা নাম. তেসুযেৰ পন ধম্মেসু নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনৰসেন পৰত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাৰ পহানপরিঞ্ঞা নাম.
তত্থ সঙ্খারপরিচ্ছেদতো পট্ঠায যাৰ পচ্চযপরিগ্গহা ঞাতপরিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিঞ্হি অন্তরে ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণপটিৰেধস্সেৰ আধিপচ্চং হোতি. কলাপসম্মসনতো পট্ঠায যাৰ উদযব্বযানুপস্সনা তীরণপরিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিঞ্হি অন্তরে সামঞ্ঞলক্খণপটিৰেধস্সেৰ আধিপচ্চং হোতি. ভঙ্গানুপস্সনং আদিং কত্ৰা উপরি পহানপরিঞ্ঞায ভূমি. ততো পট্ঠায হি ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৰিরজ্জন্তো রাগং পজহতি, নিরোধেন্তো সমুদযং পজহতি, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতী’’তি (পটি. ম. ১.৫২) এৰং নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসাধিকানং সত্তন্নং অনুপস্সনানং আধিপচ্চং হোতি.
তত্থ অভিঞ্ঞাপঞ্ঞাতি ধম্মানং রুপ্পনাদিসভাৰেন জাননপঞ্ঞা. সা হি সোভনট্ঠেন অভিসদ্দেন ‘‘তেসং তেসং ধম্মানং সভাৰজাননৰসেন সোভনং জানন’’ন্তি কত্ৰা অভিঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. ঞাতট্ঠে ঞাণন্তি জাননসভাৰং ঞাণং.
২১. পরিঞ্ঞাপঞ্ঞাতি জাননপঞ্ঞা. সা হি ব্যাপনট্ঠেন পরিসদ্দেন ‘‘অনিচ্চাদিসামঞ্ঞলক্খণৰসেন সকিচ্চসমাপনৰসেন ৰা ব্যাপিতং জানন’’ন্তি কত্ৰা পরিঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. তীরণট্ঠে ঞাণন্তি উপপরিক্খণসভাৰং, সম্মসনসভাৰং ৰা ঞাণং.
২২. পহানে পঞ্ঞাতি নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পজহনা পঞ্ঞা, পজহতীতি ৰা, পজহন্তি এতেনাতি ৰা পহানং. পরিচ্চাগট্ঠে ঞাণন্তি পরিচ্চজনসভাৰং ঞাণং.
২৩. ভাৰনাপঞ্ঞাতি ৰড্ঢনপঞ্ঞা. একরসট্ঠে ঞাণন্তি এককিচ্চসভাৰং ঞাণং, ৰিমুত্তিরসেন ৰা একরসসভাৰং ঞাণং.
২৪. সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞাতি পটিৰেধৰসেন পটিলাভৰসেন ৰা পচ্চক্খকরণপঞ্ঞা. ফস্সনট্ঠে ঞাণন্তি তদুভযৰসেনেৰ ৰিন্দনসভাৰং ঞাণং.
২৫-২৮. ইদানি যস্মা পহানভাৰনাসচ্ছিকিরিযঞাণানি অরিযমগ্গফলসম্পযুত্তানিপি হোন্তি, তস্মা তদনন্তরং অরিযপুগ্গলানংযেৰ লব্ভমানানি চত্তারি পটিসম্ভিদাঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তত্থাপি পচ্চযুপ্পন্নো অত্থো দুক্খসচ্চং ৰিয পাকটো সুৰিঞ্ঞেয্যো চাতি পঠমং অত্থপটিসম্ভিদাঞাণং উদ্দিট্ঠং, তস্স অত্থস্স হেতুধম্মৰিসযত্তা তদনন্তরং ধম্মপটিসম্ভিদাঞাণং, তদুভযস্স নিরুত্তিৰিসযত্তা তদনন্তরং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাঞাণং, তেসু তীসুপি ঞাণেসু পৰত্তনতো তদনন্তরং পটিভানপটিসম্ভিদাঞাণং. প-কারং দীঘং কত্ৰা চ পঠন্তি.
২৯-৩১. ইতো পরানি ৰিহারট্ঠে ঞাণাদীনি তীণি ঞাণানি অরিযানংযেৰ সম্ভৰতো পটিসম্ভিদাপভেদতো চ পটিসম্ভিদাঞাণানন্তরং উদ্দিট্ঠানি. ৰিহারট্ঠে ঞাণঞ্হি ধম্মপটিসম্ভিদা হোতি, সমাপত্তট্ঠে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মসভাৰে ঞাণঞ্হি পটিসম্ভিদাকথাযং (পটি. ম. ২.৩০) ধম্মপটিসম্ভিদাতি ৰুত্তং. নিব্বানে ঞাণং পন অত্থপটিসম্ভিদা এৰ. তত্থ ৰিহারনানত্তেতি অনিচ্চানুপস্সনাদিৰসেন নানাৰিপস্সনাৰিহারে. ৰিহারট্ঠেতি ৰিপস্সনাৰিহারসভাৰে. ৰিহারোতি চ সসম্পযুত্তা ৰিপস্সনা এৰ. সমাপত্তিনানত্তেতি অনিমিত্তাদিৰসেন নানাফলসমাপত্তিযং. সমাপত্তীতি চ লোকুত্তরফলভূতা চিত্তচেতসিকধম্মা. ৰিহারসমাপত্তিনানত্তেতি উভযৰসেন ৰুত্তং.
৩২. ততো ৰিহারসমাপত্তিঞাণসাধকস্স ‘‘দুভতো ৰুট্ঠানৰিৰট্টনে পঞ্ঞা’’তি পুব্বে ৰুত্তস্সাপি মগ্গঞাণস্স আসৰসমুচ্ছেদসমত্থতং অনন্তরফলদাযকত্তঞ্চ কারণেন ৰিসেসেত্ৰা অপরেনাকারেন ৰত্তুকামেন তদেৰ ‘‘আনন্তরিকসমাধিম্হি ঞাণ’’ন্তি উদ্দিট্ঠং. তত্থ অৰিক্খেপপরিসুদ্ধত্তাতি ৰিক্খিপতি তেন চিত্তন্তি ৰিক্খেপো, উদ্ধচ্চস্সেতং নামং. ন ৰিক্খেপো অৰিক্খেপো, উদ্ধচ্চপটিপক্খস্স সমাধিস্সেতং নামং. পরিসুদ্ধস্স ভাৰো পরিসুদ্ধত্তং, অৰিক্খেপস্স পরিসুদ্ধত্তং অৰিক্খেপপরিসুদ্ধত্তং, তস্মা অৰিক্খেপপরিসুদ্ধত্তা সমাধিস্স পরিসুদ্ধভাৰেনাতি অত্থো. ইদঞ্হি আসৰসমুচ্ছেদস্স অনন্তরফলদাযকত্তস্স চ কারণৰচনং. আসৰসমুচ্ছেদেতি এত্থ আসৰন্তীতি আসৰা, চক্খুতোপি…পে… মনতোপি সন্দন্তি পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভুং, ওকাসতো যাৰ ভৰগ্গং সৰন্তীতি ৰা আসৰা, এতং ধম্মং এতঞ্চ ওকাসং অন্তোকরিত্ৰা পৰত্তন্তীতি অত্থো. অন্তোকরণত্থো হি অযং আ-কারো. চিরপারিৰাসিকট্ঠেন মদিরাদযো আসৰা ৰিযাতিপি আসৰা. লোকস্মিঞ্হি চিরপারিৰাসিকা মদিরাদযো আসৰাতি ৰুচ্চন্তি. যদি চ চিরপারিৰাসিকট্ঠেন আসৰা, এতেযেৰ ভৰিতুমরহন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’’তিআদি.
আযতং ৰা সংসারদুক্খং সৰন্তি পসৰন্তীতিপি আসৰা, সমুচ্ছিজ্জতি এতেনাতি সমুচ্ছেদো. পঞ্ঞাতি কামাসৰাদীনং চতুন্নং আসৰানং সমুচ্ছেদে পঞ্ঞা.
আনন্তরিকসমাধিম্হি ঞাণন্তি অত্তনো পৰত্তিসমনন্তরং নিযমেনেৰ ফলপ্পদানতো আনন্তরিকোতি লদ্ধনামো মগ্গসমাধি. ন হি মগ্গসমাধিম্হি উপ্পন্নে তস্স ফলুপ্পত্তিনিসেধকো কোচি অন্তরাযো অত্থি. যথাহ –
‘‘অযঞ্চ পুগ্গলো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো অস্স, কপ্পস্স চ উড্ডয্হনৰেলা অস্স, নেৰ তাৰ কপ্পো উড্ডয্হেয্য, যাৰাযং পুগ্গলো ন সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকরোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ঠিতকপ্পী. সব্বেপি মগ্গসমঙ্গিনো পুগ্গলা ঠিতকপ্পিনো’’তি (পু. প. ১৭).
ইদং তেন আনন্তরিকসমাধিনা সম্পযুত্তং ঞাণং.
৩৩. ইমিনা মগ্গঞাণেন ফলপ্পত্তানং অরিযানংযেৰ সম্ভৰতো ইমস্স ঞাণস্স অনন্তরং অরণৰিহারঞাণাদীনি চত্তারি ঞাণানি উদ্দিট্ঠানি. তত্রাপি চ অরহতোযেৰ সততমেৰ চ সম্ভৰতো অরণৰিহারে ঞাণং পঠমং উদ্দিট্ঠং, তদনন্তরং নিরোধস্স অনাগামিঅরহন্তানং সম্ভৰেপি বহুসম্ভারত্তা ৰিসেসেন চ নিরোধস্স নিব্বানসম্মতত্তা চ নিরোধসমাপত্তিযা ঞাণং উদ্দিট্ঠং, তদনন্তরং পরিনিব্বানস্স কালন্তরে পরিনিব্বানকালং আহচ্চ ঠিতত্তা দীঘকালিকন্তি পরিনিব্বানে ঞাণং উদ্দিট্ঠং, তদনন্তরং সমসীসট্ঠস্স সব্বকিলেসখযানন্তরং পরিনিব্বানকালং আহচ্চ ঠিতত্তা রস্সকালিকন্তি সমসীসট্ঠে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ সন্তো চাতি চ-কারো দস্সনাধিপতেয্যঞ্চ সন্তো ৰিহারাধিগমো চ পণীতাধিমুত্ততা চাতি তীহিপি পদেহি সম্বন্ধিতব্বো. দস্সনন্তি ৰিপস্সনাঞাণং, অধিপতিযেৰ আধিপতেয্যং, অধিপতিতো ৰা আগতত্তা আধিপতেয্যং, দস্সনঞ্চ তং আধিপতেয্যঞ্চাতি দস্সনাধিপতেয্যং. ৰিহরতীতি ৰিহারো, ৰিহরন্তি তেন ৰাতি ৰিহারো, অধিগম্মতি পাপুণীযতীতি অধিগমো, ৰিহারো এৰ অধিগমো ৰিহারাধিগমো. সো চ কিলেসপরিল়াহৰিরহিতত্তা নিব্বুতোতি সন্তো. সো চ অরহত্তফলসমাপত্তিপঞ্ঞা. উত্তমট্ঠেন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতো, পধানভাৰং নীতোতি ৰা পণীতো, পণীতে অধিমুত্তো ৰিসট্ঠচিত্তো তপ্পরমো পণীতাধিমুত্তো, তস্স ভাৰো পণীতাধিমুত্ততা. সা চ ফলসমাপত্তাধিমুত্তা পুব্বভাগপঞ্ঞা এৰ.
অরণৰিহারেতি নিক্কিলেসৰিহারে. রাগাদযো হি রণন্তি সত্তে চুণ্ণেন্তি পীল়েন্তীতি রণা, রণন্তি এতেহি সত্তা কন্দন্তি পরিদেৰন্তীতি ৰা রণা. ৰুত্তো তিৰিধোপি ৰিহারো. নত্থি এতস্স রণাতি অরণো. ৰিৰিধে পচ্চনীকধম্মে হরন্তি এতেনাতি ৰিহারো. তস্মিং অরণে ৰিহারে. নিদ্দেসৰারে (পটি. ম. ১.৮২) ৰুত্তপঠমজ্ঝানাদীনি চ পণীতাধিমুত্ততায এৰ সঙ্গহিতানি. ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিতুকামতায হি পঠমজ্ঝানাদিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ঝানসম্পযুত্তধম্মে ৰিপস্সতি, যা চ অরণৰিভঙ্গসুত্তন্তে (ম. নি. ৩.৩২৩ আদযো) ভগৰতা দেসিতা অরণপটিপদা, সাপি ইমিনাৰ সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হি তত্থ ভগৰতা –
‘‘অরণৰিভঙ্গং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি…পে… ন কামসুখং অনুযুঞ্জেয্য হীনং গম্মং পোথুজ্জনিকং অনরিযং অনত্থসংহিতং, ন চ অত্তকিলমথানুযোগং অনুযুঞ্জেয্য দুক্খং অনরিযং অনত্থসংহিতং. এতে খো, ভিক্খৰে, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা চক্খুকরণী ঞাণকরণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. উস্সাদনঞ্চ জঞ্ঞা, অপসাদনঞ্চ জঞ্ঞা, উস্সাদনঞ্চ ঞত্ৰা অপসাদনঞ্চ ঞত্ৰা নেৰুস্সাদেয্য ন অপসাদেয্য, ধম্মমেৰ দেসেয্য. সুখৰিনিচ্ছযং জঞ্ঞা, সুখৰিনিচ্ছযং ঞত্ৰা অজ্ঝত্তং সুখমনুযুঞ্জেয্য, রহোৰাদং ন ভাসেয্য, সম্মুখা ন খীণং ভণে, অতরমানোৰ ভাসেয্য নো তরমানো, জনপদনিরুত্তিং নাভিনিৰেসেয্য, সমঞ্ঞং নাতিধাৰেয্যাতি. অযমুদ্দেসো অরণৰিভঙ্গস্স …পে… তত্র, ভিক্খৰে, যো কামপটিসন্ধিসুখিনো সোমনস্সানুযোগং অননুযোগো হীনং…পে… অনত্থসংহিতং, অদুক্খো এসো ধম্মো অৰিঘাতো অনুপাযাসো অপরিল়াহো সম্মাপটিপদা. তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, যো অত্তকিলমথানুযোগং অননুযোগো দুক্খং অনরিযং অনত্থসংহিতং. অদুক্খো এসো ধম্মো …পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো. তত্র, ভিক্খৰে, যাযং মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা…পে… অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, যাযং নেৰুস্সাদনা ন অপসাদনা ধম্মদেসনা চ, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, যদিদং নেক্খম্মসুখং পৰিৰেকসুখং উপসমসুখং সম্বোধিসুখং, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং রহোৰাদো ভূতো তচ্ছো অত্থসংহিতো, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো …পে… তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং সম্মুখা খীণৰাদো ভূতো তচ্ছো অত্থসংহিতো, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, যদিদং অতরমানস্স ভাসিতং, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণো…পে… তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং জনপদনিরুত্তিযা চ অনভিনিৰেসো সমঞ্ঞায চ অনতিসারো, অদুক্খো এসো ধম্মো…পে… তস্মা এসো ধম্মো অরণোতি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, সরণঞ্চ ধম্মং জানিস্সাম, অরণঞ্চ ধম্মং জানিস্সাম. সরণঞ্চ ধম্মং ঞত্ৰা অরণঞ্চ ধম্মং ঞত্ৰা অরণং পটিপদং পটিপজ্জিস্সামাতি এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং. সুভূতি চ পন, ভিক্খৰে, কুলপুত্তো অরণপটিপদং পটিপন্নো’’তি.
তত্থ মজ্ঝিমা পটিপদা দস্সনাধিপতেয্যেন চ সন্তেন ৰিহারাধিগমেন চ সঙ্গহিতা. কামসুখং অত্তকিলমথং অননুযোগো মজ্ঝিমা পটিপদা এৰ. অরহতো হি ৰিপস্সনাপুব্বভাগমজ্ঝিমা পটিপদা হোতি, অরহত্তফলসমাপত্তি অট্ঠঙ্গমগ্গৰসেন মজ্ঝিমা পটিপদা চ. সেসা পন পণীতাধিমুত্ততায এৰ সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা. কিঞ্চাপি সব্বেপি অরহন্তো অরণৰিহারিনো, অঞ্ঞে অরহন্তো ধম্মং দেসেন্তা ‘‘সম্মাপটিপন্নে সম্মাপটিপন্না’’তি ‘‘মিচ্ছাপটিপন্নে মিচ্ছাপটিপন্না’’তি পুগ্গলৰসেনাপি উস্সাদনাপসাদনানি কত্ৰা ধম্মং দেসেন্তি. সুভূতিত্থেরো পন ‘‘অযং মিচ্ছাপটিপদা, অযং সম্মাপটিপদা’’তি ধম্মৰসেনেৰ ধম্মং দেসেসি. তেনেৰ ভগৰা তংযেৰ অরণপটিপদং পটিপন্নোতি চ ৰণ্ণেসি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং অরণৰিহারীনং যদিদং সুভূতী’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০১) চ অরণৰিহারীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
৩৪. দ্ৰীহি বলেহীতি সমথবলৰিপস্সনাবলেহি. সমন্নাগতত্তাতি যুত্তত্তা পরিপুণ্ণত্তা ৰা. তযো চাতি ৰিভত্তিৰিপল্লাসো, তিণ্ণঞ্চাতি ৰুত্তং হোতি. সঙ্খারানন্তি ৰচীসঙ্খারকাযসঙ্খারচিত্তসঙ্খারানং. পটিপ্পস্সদ্ধিযাতি পটিপ্পস্সদ্ধত্থং নিরোধত্থং, অপ্পৰত্তত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. সোল়সহীতি অনিচ্চানুপস্সনাদীনি অট্ঠ, মগ্গফলানি অট্ঠাতি সোল়সহি. ঞাণচরিযাহীতি ঞাণপ্পৰত্তীহি. নৰহীতি রূপারূপাৰচরসমাধি তদুপচারো চাতি নৰহি. ৰসিভাৰতা পঞ্ঞাতি লহুতা, যথাসুখৰত্তনং ইস্সরিযং ৰসো, সো অস্স অত্থীতি ৰসী, ৰসিনো ভাৰো ৰসিভাৰো, ৰসিভাৰো এৰ ৰসিভাৰতা, যথা পাটিকুল্যমেৰ পাটিকুল্যতা. এৰংৰিধা পঞ্ঞা ৰসিভাৰতায পঞ্ঞাতি ৰা অত্থো. সি-কারং দীঘং কত্ৰা চ পঠন্তি. সমন্নাগতত্তা চ পটিপ্পস্সদ্ধিযা চ ঞাণচরিযাহি চ সমাধিচরিযাহি চাতি চ-কারো সম্বন্ধিতব্বো.
নিরোধসমাপত্তিযা ঞাণন্তি অনাগামিঅরহন্তানং নিরোধসমাপত্তিনিমিত্তং ঞাণং, যথা অজিনম্হি হঞ্ঞতে দীপীতি. নিরোধসমাপত্তীতি চ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স অভাৰমত্তং, ন কোচি ধম্মো, পঞ্ঞত্তিমত্তং অভাৰমত্তত্তা নিরোধোতি চ. সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জীযতি নামাতি সমাপত্তীতি চ ৰুচ্চতি.
৩৫. সম্পজানস্সাতি সম্মা পকারেহি জানাতীতি সম্পজানো. তস্স সম্পজানস্স. পৰত্তপরিযাদানেতি পৰত্তনং পৰত্তং, সমুদাচারোতি অত্থো. কিলেসপৰত্তং খন্ধপৰত্তঞ্চ. তস্স পৰত্তস্স পরিযাদানং পরিক্খযো অপ্পৰত্তি পৰত্তপরিযাদানং. তস্মিং পৰত্তপরিযাদানে. পরিনিব্বানে ঞাণন্তি অরহতো কামচ্ছন্দাদীনং পরিনিব্বানং অপ্পৰত্তং অনুপাদিসেসপরিনিব্বানঞ্চ পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং কিলেসপরিনিব্বানে খন্ধপরিনিব্বানে চ পৰত্তং ঞাণং.
৩৬. সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং তেভূমকধম্মানং. সম্মা সমুচ্ছেদেতি সন্ততিসমুচ্ছেদৰসেন সুট্ঠু নিরোধে. নিরোধে চ অনুপট্ঠানতাতি নিরোধে গতে পুন ন উপট্ঠানতায, পুন অনুপ্পত্তিযন্তি অত্থো. সম্মাসমুচ্ছেদে চ নিরোধে চ অনুপট্ঠানতা চাতি চ-কারো সম্বন্ধিতব্বো.
সমসীসট্ঠে ঞাণন্তি নেক্খম্মাদীনি সত্ততিংস সমানি, তণ্হাদীনি তেরস সীসানি. পচ্চনীকধম্মানং সমিতত্তা সমানি, যথাযোগং পধানত্তা চ কোটিত্তা চ সীসানি. একস্মিং ইরিযাপথে ৰা একস্মিং রোগে ৰা সভাগসন্ততিৰসেন একস্মিং জীৰিতিন্দ্রিযে ৰা নেক্খম্মাদীনি সমানি চ সদ্ধাদীনি সীসানি চ অস্স সন্তীতি সমসীসী, সমসীসিস্স অত্থো সমসীসট্ঠো. তস্মিং সমসীসট্ঠে, সমসীসিভাৰেতি অত্থো. একস্মিং ইরিযাপথে রোগে ৰা সভাগসন্ততিৰসেন জীৰিতে ৰা ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা তস্মিংযেৰ ইরিযাপথে রোগে সভাগজীৰিতে ৰা চত্তারি মগ্গফলানি পত্ৰা, তস্মিংযেৰ পরিনিব্বাযন্তস্স অরহতোযেৰ সমসীসিভাৰো হোতীতি তস্মিং সমসীসিভাৰে ঞাণন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰুত্তঞ্চ পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযং (পু. প. ১৬), তস্সা চ অট্ঠকথাযং (পু. প. অট্ঠ. ১৬) –
‘‘কতমো চ পুগ্গলো সমসীসী? যস্স পুগ্গলস্স অপুব্বং অচরিমং আসৰপরিযাদানঞ্চ হোতি জীৰিতপরিযাদানঞ্চ. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সমসীসী’’তি (পু. প. ১৬).
‘‘সমসীসিনিদ্দেসে অপুব্বং অচরিমন্তি অপুরে অপচ্ছা, সন্ততিপচ্চুপ্পন্নৰসেন একৰারংযেৰ, এককালংযেৰাতি অত্থো. পরিযাদানন্তি পরিক্খযো. অযন্তি অযং পুগ্গলো সমসীসী নাম ৰুচ্চতি. সো পনেস তিৰিধো হোতি ইরিযাপথসমসীসী রোগসমসীসী জীৰিতসমসীসীতি. তত্থ যো চঙ্কমন্তোৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা চঙ্কমন্তোৰ পরিনিব্বাতি, যো ঠিতকোৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা ঠিতকোৰ পরিনিব্বাতি, যো নিসিন্নোৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা নিসিন্নোৰ পরিনিব্বাতি, যো নিপন্নোৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা নিপন্নোৰ পরিনিব্বাতি, অযং ইরিযাপথসমসীসী নাম. যো পন একং রোগং পত্ৰা অন্তোরোগেযেৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা তেনেৰ রোগেন পরিনিব্বাতি, অযং রোগসমসীসী নাম. কতরো জীৰিতসমসীসী? তেরস সীসানি. তত্থ কিলেসসীসং অৰিজ্জং অরহত্তমগ্গো পরিযাদিযতি, পৰত্তসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং চুতিচিত্তং পরিযাদিযতি, অৰিজ্জাপরিযাদাযকং চিত্তং জীৰিতিন্দ্রিযং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি, জীৰিতিন্দ্রিযপরিযাদাযকং চিত্তং অৰিজ্জং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি. অৰিজ্জাপরিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং, জীৰিতিন্দ্রিযপরিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং. যস্স চেতং সীসদ্ৰযং সমং পরিযাদানং গচ্ছতি, সো জীৰিতসমসীসী নাম. কথমিদং সমং হোতীতি? ৰারসমতায. যস্মিঞ্হি ৰারে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি. সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্চ পচ্চৰেক্খণানি, সকদাগামিমগ্গে পঞ্চ, অনাগামিমগ্গে পঞ্চ, অরহত্তমগ্গে চত্তারীতি একূনৰীসতিমে পচ্চৰেক্খণঞাণে পতিট্ঠায ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা পরিনিব্বাযতি. ইমায ৰারসমতায এৰ উভযসীসপরিযাদানম্পি সমং হোতি নাম. তেনাযং পুগ্গলো ‘জীৰিতসমসীসী’তি ৰুচ্চতি. অযমেৰ চ ইধ অধিপ্পেতো’’তি.
৩৭. ইদানি যস্মা সুতমযসীলমযভাৰনামযঞাণানি ৰট্টপাদকানি সল্লেখা নাম ন হোন্তি, লোকুত্তরপাদকানেৰ এতানি চ অঞ্ঞানি চ ঞাণানি সল্লেখাতি ৰুচ্চন্তি, তস্মা পচ্চনীকসল্লেখনাকারেন পৰত্তানি ঞাণানি দস্সেতুং সমসীসট্ঠে ঞাণানন্তরং সল্লেখট্ঠে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ পুথুনানত্ততেজপরিযাদানে পঞ্ঞাতি লোকুত্তরেহি অসম্মিস্সট্ঠেন পুথূনং রাগাদীনঞ্চ নানত্তানং নানাসভাৰানং কামচ্ছন্দাদীনঞ্চ সন্তাপনট্ঠেন ‘‘তেজা’’তি লদ্ধনামানং দুস্সীল্যাদীনঞ্চ পরিযাদানে খেপনে পঞ্ঞা, নেক্খম্মাদিম্হি সত্ততিংসভেদে ধম্মে পঞ্ঞাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা পুথুভূতা নানত্তভূতা চ তেজা এৰ তেসং পুথুভূতানং নানত্তভূতানং দুস্সীল্যাদীনং পঞ্চন্নং তেজানং পরিযাদানে পঞ্ঞাতি অত্থো. তেজেহিযেৰ পুথূনং নানত্তানঞ্চ সঙ্গহং নিদ্দেসৰারে পকাসযিস্সাম.
সল্লেখট্ঠে ঞাণন্তি পচ্চনীকধম্মে সল্লেখতি সমুচ্ছিন্দতীতি সল্লেখো, তস্মিং নেক্খম্মাদিকে সত্ততিংসপ্পভেদে সল্লেখসভাৰে ঞাণং. ‘‘পরে ৰিহিংসকা ভৰিস্সন্তি, মযমেত্থ অৰিহিংসকা ভৰিস্সামাতি সল্লেখো করণীযো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৮৩) নযেন ভগৰতা সল্লেখসুত্তন্তে ৰুত্তো চতুচত্তালীসভেদোপি সল্লেখো ইমিনা সঙ্গহিতোযেৰাতি ৰেদিতব্বো.
৩৮. ইদানি সল্লেখে ঠিতেন কত্তব্বং সম্মপ্পধানৰীরিযং দস্সেতুং তদনন্তরং ৰীরিযারম্ভে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ অসল্লীনত্তপহিতত্তপগ্গহট্ঠেতি কোসজ্জৰসেন অসল্লীনো অসঙ্কুচিতো অত্তা অস্সাতি অসল্লীনত্তো. অত্তাতি চিত্তং. যথাহ –
‘‘উদকঞ্হি নযন্তি নেত্তিকা, উসুকারা নমযন্তি তেজনং;
দারুং নমযন্তি তচ্ছকা, অত্তানং দমযন্তি পণ্ডিতা’’তি. আদি (ধ. প. ৮০-৮২) –
কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খতায পহিতো পেসিতো ৰিস্সট্ঠো অত্তা এতেনাতি পহিতত্তো. অত্তাতি অত্তভাৰো. যথাহ – ‘‘যা পন ভিক্খুনী অত্তানং ৰধিত্ৰা ৰধিত্ৰা রোদেয্যা’’তিআদি (পাচি. ৮৮০). অসল্লীনত্তো চ সো পহিতত্তো চাতি অসল্লীনত্তপহিতত্তো. সহজাতধম্মে পগ্গণ্হাতি উপত্থম্ভেতীতি পগ্গহো, পগ্গহো এৰ অত্থো পগ্গহট্ঠো, পগ্গহসভাৰোতি অত্থো. অসল্লীনত্তপহিতত্তস্স পগ্গহট্ঠো অসল্লীনত্তপহিতত্তপগ্গহট্ঠো. তস্মিং অসল্লীনত্তপহিতত্তপগ্গহট্ঠে. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, তুম্হেপি অপ্পটিৰানং পদহেয্যাথ. কামং তচো চ ন্হারু চ অট্ঠি চ অৰসিস্সতু, উপসুস্সতু সরীরে মংসলোহিতং. যং তং পুরিসথামেন পুরিসৰীরিযেন পুরিসপরক্কমেন পত্তব্বং, ন তং অপাপুণিত্ৰা ৰীরিযস্স সণ্ঠানং ভৰিস্সতী’’তি (অ. নি. ২.৫) ৰুত্তত্তা অসল্লীনত্তপহিতত্তৰচনেন পধানস্মিং অপ্পটিৰানিতা অনিৰত্তনতা ৰুত্তা. পগ্গহট্ঠৰচনেন পন কোসজ্জুদ্ধচ্চৰিমুত্তং সমপ্পৰত্তং ৰীরিযং ৰুত্তং.
ৰীরিযারম্ভে ঞাণন্তি ৰীরভাৰো ৰীরিযং, ৰীরানং ৰা কম্মং, ৰিধিনা ৰা নযেন উপাযেন ঈরযিতব্বং পৰত্তযিতব্বন্তি ৰীরিযং. তদেতং উস্সাহলক্খণং, সহজাতানং ধম্মানং উপত্থম্ভনরসং, অসংসীদনভাৰপচ্চুপট্ঠানং, ‘‘সংৰিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি (অ. নি. ৪.১১৩) ৰচনতো সংৰেগপদট্ঠানং, ৰীরিযারম্ভৰত্থুপদট্ঠানং ৰা. সম্মা আরদ্ধং সব্বসম্পত্তীনং মূলং হোতীতি দট্ঠব্বং. ৰীরিযসঙ্খাতো আরম্ভো ৰীরিযারম্ভো. ইমিনা সেসারম্ভে পটিক্খিপতি. অযঞ্হি আরম্ভসদ্দো কম্মে আপত্তিযং কিরিযাযং ৰীরিযে হিংসাযং ৰিকোপনেতি অনেকেসু অত্থেসু আগতো.
‘‘যংকিঞ্চি দুক্খং সম্ভোতি, সব্বং আরম্ভপচ্চযা;
আরম্ভানং নিরোধেন, নত্থি দুক্খস্স সম্ভৰো’’তি. (সু. নি. ৭৪৯) –
এত্থ হি কম্মং আরম্ভোতি আগতং. ‘‘আরম্ভতি চ ৰিপ্পটিসারী চ হোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৪২; পু. প. ১৯১) এত্থ আপত্তি. ‘‘মহাযঞ্ঞা মহারম্ভা, ন তে হোন্তি মহপ্ফলা’’তি (অ. নি. ৪.৩৯; সং. নি. ১.১২০) এত্থ যূপুস্সাপনাদিকিরিযা. ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে’’তি (সং. নি. ১.১৮৫) এত্থ ৰীরিযং. ‘‘সমণং গোতমং উদ্দিস্স পাণং আরম্ভন্তী’’তি (ম. নি. ২.৫১-৫২) এত্থ হিংসা. ‘‘বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতো হোতী’’তি (দী. নি. ১.১০; ম. নি. ১.২৯৩) এত্থ ছেদনভঞ্জনাদিকং ৰিকোপনং. ইধ পন ৰীরিযমেৰ অধিপ্পেতং. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰীরিযসঙ্খাতো আরম্ভো ৰীরিযারম্ভো’’তি. ৰীরিযঞ্হি আরভনকৰসেন আরম্ভোতি ৰুচ্চতি. তস্মিং ৰীরিযারম্ভে ঞাণং. অসল্লীনত্তা পহিতত্তাতিপি পঠন্তি, অসল্লীনভাৰেন পহিতভাৰেনাতি অত্থো. পুরিমপাঠোযেৰ সুন্দরো. কেচি পন ‘‘সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গানং সমতা অসল্লীনত্ততা, সতিসমাধিপস্সদ্ধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানং সমতা পহিতত্ততা, সত্তন্নং সম্বোজ্ঝঙ্গানং সমতা পগ্গহট্ঠো’’তি ৰণ্ণযন্তি.
৩৯. ইদানি সম্মাৰাযামসিদ্ধং মগ্গফলং পত্তেন লোকহিতত্থং ধম্মদেসনা কাতব্বাতি দস্সেতুং তদনন্তরং অত্থসন্দস্সনে ঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ নানাধম্মপ্পকাসনতাতি সব্বসঙ্খতাসঙ্খতৰসেন নানাধম্মানং পকাসনতা দীপনতা দেসনতা. পকাসনতাতি চ পকাসনা এৰ. অত্থসন্দস্সনেতি নানাঅত্থানং পরেসং সন্দস্সনে. ধম্মা চ অত্থা চ তে এৰ.
৪০. ইদানি পরেসং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেন্তস্স তস্স অরিযপুগ্গলস্স যথাসভাৰধম্মদেসনাকারণং দস্সনৰিসুদ্ধিং দস্সেতুং তদনন্তরং দস্সনৰিসুদ্ধিঞাণং উদ্দিট্ঠং. তত্থ সব্বধম্মানং একসঙ্গহতা নানত্তেকত্তপটিৰেধেতি সব্বেসং সঙ্খতাসঙ্খতধম্মানং একসঙ্গহতায চ কামচ্ছন্দাদীনং নানত্তস্স চ নেক্খম্মাদীনং একত্তস্স চ পটিৰেধো, অভিসমযোতি অত্থো. সো পন মগ্গপঞ্ঞা ফলপঞ্ঞা চ. মগ্গপঞ্ঞা সচ্চাভিসমযক্খণে সচ্চাভিসমযৰসেন পটিৰিজ্ঝতীতি পটিৰেধো, ফলপঞ্ঞা পটিৰিদ্ধত্তা পটিৰেধো. একসঙ্গহতাতি এত্থ জাতিসঙ্গহো, সঞ্জাতিসঙ্গহো, কিরিযাসঙ্গহো, গণনসঙ্গহোতি চতুব্বিধো সঙ্গহো. তত্থ ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, সব্বে ব্রাহ্মণা, সব্বে ৰেস্সা, সব্বে সুদ্দা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা, চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৰো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একজাতিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয হি ইধ সব্বে জাতিযা একসঙ্গহিতা. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, সব্বে মাগধিকা, সব্বে ভারুকচ্ছকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যো, চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং সঞ্জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একট্ঠানে জাতা সংৰড্ঢা আগচ্ছন্তূ’’তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয হি ইধ সব্বে জাতিট্ঠানেন নিৰুত্থোকাসেন একসঙ্গহিতা. ‘‘সব্বে হত্থারোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে অস্সারোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে রথিকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা, চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং কিরিযাসঙ্গহো নাম. সব্বেৰ হি তে অত্তনো কিরিযাকরণেন একসঙ্গহিতা. ‘‘চক্খাযতনং কতমং খন্ধগণনং গচ্ছতি, চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি. হঞ্চি চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে চক্খাযতনং রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১) অযং গণনসঙ্গহো নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. তথট্ঠাদীসু দ্ৰাদসসু আকারেসু ৰিসুং ৰিসুং একেন সঙ্গহো গণনপরিচ্ছেদো এতেসন্তি একসঙ্গহা, একসঙ্গহানং ভাৰো একসঙ্গহতা.
দস্সনৰিসুদ্ধিঞাণন্তি মগ্গফলঞাণং দস্সনং. দস্সনমেৰ ৰিসুদ্ধি দস্সনৰিসুদ্ধি, দস্সনৰিসুদ্ধি এৰ ঞাণং দস্সনৰিসুদ্ধিঞাণং. মগ্গঞাণং ৰিসুজ্ঝতীতি দস্সনৰিসুদ্ধি, ফলঞাণং ৰিসুদ্ধত্তা দস্সনৰিসুদ্ধি.