৫৩. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

১০৫. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণনিদ্দেসে এৰং পজানাতীতিআদি চতূসু ইদ্ধিপাদেসু পরিভাৰিতচিত্তস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং উপ্পাদেতুকামস্স তদুপ্পাদনৰিধানদস্সনত্থং ৰুত্তং. কমতো হি পটিচ্চসমুপ্পাদং পস্সিত্ৰা ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনাসঙ্খাতং পচ্চুপ্পন্নং ফলসঙ্খেপং পস্সতি, তস্স পচ্চযং পুরিমভৰে কম্মকিলেসসঙ্খাতং হেতুসঙ্খেপং পস্সতি, তস্স পচ্চযং পুরিমভৰেযেৰ ফলসঙ্খেপং পস্সতি, তস্স পচ্চযং ততিযভৰে হেতুসঙ্খেপং পস্সতি. এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদদস্সনেন জাতিপরম্পরং পস্সতি. এৰং বহূপকারো পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স পটিচ্চসমুপ্পাদমনসিকারো. তত্থ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি ইদং পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসস্স উদ্দেসৰচনং. এৰং তেসং অঞ্ঞতরৰচনেনেৰ অত্থে সিদ্ধে দ্ৰিধা ৰচনং কস্মাতি চে? অত্থনানত্তসব্ভাৰতো. কথং? ইমস্মিং সতীতি ইমস্মিং পচ্চযে ৰিজ্জমানে. ইদং সব্বপচ্চযানং সাধারণৰচনং. ইদং হোতীতি ইদং পচ্চযুপ্পন্নং ভৰতি. ইদং সব্বপচ্চযুপ্পন্নানং সাধারণৰচনং. ইমিনা সকলেন ৰচনেন অহেতুকৰাদো পটিসিদ্ধো হোতি. যে হি ধম্মা পচ্চযসম্ভৰা হোন্তি, ন পচ্চযাভাৰা, তে অহেতুকা নাম ন হোন্তীতি. ইমস্সুপ্পাদাতি ইমস্স পচ্চযস্স উপ্পাদহেতু. ইদং সব্বপচ্চযানং উপ্পাদৰন্ততাদীপনৰচনং. ইদং উপ্পজ্জতীতি ইদং পচ্চযুপ্পন্নং উপ্পজ্জতি. ইদং সব্বপচ্চযুপ্পন্নানং ততো উপ্পজ্জমানতাদীপনৰচনং. ইমিনা সকলেন ৰচনেন সস্সতাহেতুকৰাদো পটিসিদ্ধো হোতি. যে হি উপ্পাদৰন্তো ধম্মা, তে অনিচ্চা. তস্মা সতিপি সহেতুকত্তে অনিচ্চহেতুকা এতে ধম্মা ন লোকে নিচ্চসম্মতপকতিপুরিসাদিহেতুকাতি ৰুত্তং হোতি.

যদিদন্তি নিদ্দিসিতব্বত্থসন্দস্সনং. অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি এত্থ যং পটিচ্চ ফলমেতি, সো পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৰিনা, অপচ্চক্খিত্ৰাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চাতি অত্থো. অপিচ উপকারকট্ঠো পচ্চযট্ঠো, অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তীতি যোজনা. এৰং সম্ভৰন্তি-সদ্দস্স সেসপদেহিপি যোজনা কাতব্বা. সোকাদীসু চ সোচনং সোকো. পরিদেৰনং পরিদেৰো. দুক্খতীতি দুক্খং. উপ্পাদট্ঠিতিৰসেন ৰা দ্ৰেধা খনতীতিপি দুক্খং. দুম্মনস্স ভাৰো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো. সম্ভৰন্তীতি নিব্বত্তন্তি. এৰন্তি নিদ্দিট্ঠনযনিদস্সনং. তেন অৰিজ্জাদীহেৰ কারণেহি, ন ইস্সরনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৰুত্তস্স. কেৰলস্সাতি অসম্মিস্সস্স, সকলস্স ৰা. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স ন সুখসুভাদীনং. সমুদযোতি নিব্বত্তি. হোতীতি সম্ভৰতি.

তত্থ কতমা অৰিজ্জা? দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপরন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপরন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণং. কতমে সঙ্খারা? পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, আনেঞ্জাভিসঙ্খারো, কাযসঙ্খারো, ৰচীসঙ্খারো, চিত্তসঙ্খারো. অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা পঞ্চ রূপাৰচরকুসলচেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, দ্ৰাদস অকুসলচেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, চতস্সো অরূপাৰচরকুসলচেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. কাযসঞ্চেতনা কাযসঙ্খারো, ৰচীসঞ্চেতনা ৰচীসঙ্খারো, মনোসঞ্চেতনা চিত্তসঙ্খারো.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ইমে সঙ্খারা অৰিজ্জাপচ্চযা হোন্তী’’তি? অৰিজ্জাভাৰে ভাৰতো. যস্স হি দুক্খাদীসু অৰিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি. সো দুক্খে তাৰ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসারদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৰা তস্সেৰ হেতুভূতে তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি. সমুদযে অঞ্ঞাণেন দুক্খহেতুভূতেপি তণ্হাপরিক্খারে সঙ্খারে সুখহেতুতো মঞ্ঞমানো আরভতি. নিরোধে পন মগ্গে চ অঞ্ঞাণেন দুক্খস্স অনিরোধভূতেপি গতিৰিসেসে দুক্খনিরোধসঞ্ঞী হুত্ৰা নিরোধস্স চ অমগ্গভূতেসুপি যঞ্ঞামরতপাদীসু নিরোধমগ্গসঞ্ঞী হুত্ৰা দুক্খনিরোধং পত্থযমানো যঞ্ঞামরতপাদিমুখেন তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি.

অপিচ সো তায চতূসু সচ্চেসু অপ্পহীনাৰিজ্জতায ৰিসেসতো জাতিজরারোগমরণাদিঅনেকাদীনৰৰোকিণ্ণম্পি পুঞ্ঞফলসঙ্খাতং দুক্খং দুক্খতো অজানন্তো তস্স অধিগমায কাযৰচীচিত্তসঙ্খারভেদং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি দেৰচ্ছরকামকো ৰিয মরুপপাতং. সুখসম্মতস্সাপি চ তস্স পুঞ্ঞফলস্স অন্তে মহাপরিল়াহজনিকং ৰিপরিণামদুক্খতং অপ্পস্সাদতঞ্চ অপস্সন্তোপি তপ্পচ্চযং ৰুত্তপ্পকারমেৰ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি সলভো ৰিয দীপসিখাভিনিপাতং, মধুবিন্দুগিদ্ধো ৰিয চ মধুলিত্তসত্থধারালেহনং. কামূপসেৰনাদীসু চ সৰিপাকেসু আদীনৰং অপস্সন্তো সুখসঞ্ঞায চেৰ কিলেসাভিভূততায চ দ্ৰারত্তযপ্পৰত্তম্পি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি বালো ৰিয গূথকীল়নং, মরিতুকামো ৰিয চ ৰিসখাদনং. আরুপ্পৰিপাকেসু চাপি সঙ্খারৰিপরিণামদুক্খতং অনৰবুজ্ঝমানো সস্সতাদিৰিপল্লাসেন চিত্তসঙ্খারভূতং আনেঞ্জাভিসঙ্খারং আরভতি দিসামূল়্হো ৰিয পিসাচনগরাভিমুখমগ্গগমনং. এৰং যস্মা অৰিজ্জাভাৰতোৰ সঙ্খারভাৰো, ন অভাৰতো, তস্মা জানিতব্বমেতং ‘‘ইমে সঙ্খারা অৰিজ্জাপচ্চযা হোন্তী’’তি.

এত্থাহ – গণ্হাম তাৰ এতং ‘‘অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো’’তি. কিং পনাযমেকাৰ অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো, উদাহু অঞ্ঞেপি পচ্চযা সন্তীতি? কিং পনেত্থ যদি তাৰ একাৰ, এককারণৰাদো আপজ্জতি. অথ অঞ্ঞেপি সন্তি, ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি এককারণনিদ্দেসো নুপপজ্জতীতি? ন নুপপজ্জতি. কস্মা? যস্মা –

‘‘একং ন একতো ইধ, নানেকমনেকতোপি নো একং;

ফলমত্থি অত্থি পন এক-হেতুফলদীপনে অত্থো’’.

ভগৰা হি কত্থচি পধানত্তা কত্থচি পাকটত্তা কত্থচি অসাধারণত্তা দেসনাৰিলাসস্স চ ৰেনেয্যানঞ্চ অনুরূপতো একমেৰ হেতুঞ্চ ফলঞ্চ দীপেতি. তস্মা অযমিধ অৰিজ্জা ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৰত্থারম্মণসহজাতধম্মাদীসু সঙ্খারকারণেসু ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২) চ, ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা আসৰসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৪) চ ৰচনতো অঞ্ঞেসম্পি তণ্হাদীনং সঙ্খারহেতূনং হেতূতি পধানত্তা, ‘‘অৰিদ্ৰা, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতী’’তি পাকটত্তা, অসাধারণত্তা চ সঙ্খারানং হেতুভাৰেন দীপিতাতি ৰেদিতব্বা. এতেনেৰ চ একেকহেতুফলদীপনপরিহারৰচনেন সব্বত্থ একেকহেতুফলদীপনে পযোজনং ৰেদিতব্বন্তি.

এত্থাহ – এৰং সন্তেপি একন্তানিট্ঠফলায সাৰজ্জায অৰিজ্জায কথং পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারপচ্চযত্তং যুজ্জতি? ন হি নিম্ববীজতো উচ্ছু উপ্পজ্জতীতি. কথং ন যুজ্জিস্সতি? লোকস্মিঞ্হি –

‘‘ৰিরুদ্ধো চাৰিরুদ্ধো চ, সদিসাসদিসো তথা;

ধম্মানং পচ্চযো সিদ্ধো, ৰিপাকা এৰ তে চ ন’’.

ইতি অযং অৰিজ্জা ৰিপাকৰসেন একন্তানিট্ঠফলা, সভাৰৰসেন চ সাৰজ্জাপি সমানা সব্বেসম্পি এতেসং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং যথানুরূপং ঠানকিচ্চসভাৰৰিরুদ্ধাৰিরুদ্ধপচ্চযৰসেন সদিসাসদিসপচ্চযৰসেন চ পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বা.

অপিচ –

‘‘চুতূপপাতে সংসারে, সঙ্খারানঞ্চ লক্খণে;

যো পটিচ্চসমুপ্পন্ন-ধম্মেসু চ ৰিমুয্হতি.

‘‘অভিসঙ্খরোতি সো এতে, সঙ্খারে তিৰিধে যতো;

অৰিজ্জা পচ্চযো তেসং, তিৰিধানং অযং ততো.

‘‘যথাপি নাম জচ্চন্ধো, নরো অপরিণাযকো;

একদা যাতি মগ্গেন, উম্মগ্গেনাপি একদা.

‘‘সংসারে সংসরং বালো, তথা অপরিণাযকো;

করোতি একদা পুঞ্ঞং, অপুঞ্ঞমপি একদা.

‘‘যদা চ ঞত্ৰা সো ধম্মং, সচ্চানি অভিসমেস্সতি;

তদা অৰিজ্জূপসমা, উপসন্তো চরিস্সতী’’তি.

সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা চক্খুৰিঞ্ঞাণং সোতৰিঞ্ঞাণং ঘানৰিঞ্ঞাণং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং কাযৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণং. তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং কুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকন্তি দুৰিধং. তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি. মনোৰিঞ্ঞাণং দ্ৰে ৰিপাকমনোধাতুযো, তিস্সো অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো, অট্ঠ সহেতুকৰিপাকচিত্তানি, পঞ্চ রূপাৰচরানি, চত্তারি অরূপাৰচরানীতি বাৰীসতিৰিধং. ইতি সব্বানি বাত্তিংস লোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণানি.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ইদং ৰুত্তপ্পকারং ৰিঞ্ঞাণং সঙ্খারপচ্চযা হোতী’’তি? উপচিতকম্মাভাৰে ৰিপাকাভাৰতো. ৰিপাকঞ্হেতং, ৰিপাকঞ্চ ন উপচিতকম্মাভাৰে উপ্পজ্জতি. যদি উপ্পজ্জেয্য, সব্বেসং সব্বৰিপাকানি উপ্পজ্জেয্যুং, ন চ উপ্পজ্জন্তীতি জানিতব্বমেতং ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ইদং ৰিঞ্ঞাণং হোতী’’তি. সব্বমেৰ হি ইদং পৰত্তিপটিসন্ধিৰসেন দ্ৰেধা পৰত্ততি. তত্থ দ্ৰে পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি দ্ৰে মনোধাতুযো সোমনস্সসহগতাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি ইমানি তেরস পঞ্চৰোকারভৰে পৰত্তিযংযেৰ পৰত্তন্তি, সেসানি একূনৰীসতি তীসু ভৰেসু যথানুরূপং পৰত্তিযম্পি পটিসন্ধিযম্পি পৰত্তন্তি.

‘‘লদ্ধপ্পচ্চযমিতি ধম্মমত্তমেতং ভৰন্তরমুপেতি;

নাস্স ততো সঙ্কন্তি, ন ততো হেতুং ৰিনা হোতি’’.

ইতি হেতং লদ্ধপ্পচ্চযং রূপারূপধম্মমত্তং উপ্পজ্জমানং ভৰন্তরমুপেতীতি ৰুচ্চতি, ন সত্তো, ন জীৰো. তস্স চ নাপি অতীতভৰতো ইধ সঙ্কন্তি অত্থি, নাপি ততো হেতুং ৰিনা ইধ পাতুভাৰো. এত্থ চ পুরিমং চৰনতো চুতি, পচ্ছিমং ভৰন্তরাদিপটিসন্ধানতো পটিসন্ধীতি ৰুচ্চতি.

এত্থাহ – ননু এৰং অসঙ্কন্তিপাতুভাৰে সতি যে ইমস্মিং মনুস্সত্তভাৰে খন্ধা, তেসং নিরুদ্ধত্তা, ফলপ্পচ্চযস্স চ কম্মস্স তত্থ অগমনতো, অঞ্ঞস্স অঞ্ঞতো চ তং ফলং সিযা. উপভুঞ্জকে চ অসতি কস্স তং ফলং সিযা. তস্মা ন সুন্দরমিদং ৰিধানন্তি. তত্রিদং ৰুচ্চতি –

‘‘সন্তানে যং ফলং এতং, নাঞ্ঞস্স ন চ অঞ্ঞতো;

বীজানং অভিসঙ্খারো, এতস্সত্থস্স সাধকো.

‘‘ফলস্সুপ্পত্তিযা এৰ, সিদ্ধা ভুঞ্জকসম্মুতি;

ফলুপ্পাদেন রুক্খস্স, যথা ফলতি সম্মুতী’’তি.

যোপি ৰদেয্য ‘‘এৰং সন্তেপি এতে সঙ্খারা ৰিজ্জমানা ৰা ফলস্স পচ্চযা সিযুং অৰিজ্জমানা ৰা. যদি চ ৰিজ্জমানা, পৰত্তিক্খণেযেৰ নেসং ৰিপাকেন ভৰিতব্বং. অথাপি অৰিজ্জমানা, পৰত্তিতো পুব্বে পচ্ছা চ নিচ্চং ফলাৰহা সিযু’’ন্তি. সো এৰং ৰত্তব্বো –

‘‘কতত্তা পচ্চযা এতে, ন চ নিচ্চং ফলাৰহা;

পাটিভোগাদিকং তত্থ, ৰেদিতব্বং নিদস্সন’’ন্তি.

ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি ইধ ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারক্খন্ধা নামং, চত্তারি চ মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপং রূপং. অভাৰকগব্ভসেয্যকানং অণ্ডজানঞ্চ পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুদসকং কাযদসকন্তি ৰীসতি রূপানি, তযো চ অরূপিনো খন্ধাতি এতে তেৰীসতি ধম্মা ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি ৰেদিতব্বা. সভাৰকানং ভাৰদসকং পক্খিপিত্ৰা তেত্তিংস, ওপপাতিকসত্তেসু ব্রহ্মকাযিকাদীনং পটিসন্ধিক্খণে চক্খুসোতৰত্থুদসকানি জীৰিতিন্দ্রিযনৰকঞ্চাতি একূনচত্তালীস রূপানি, তযো চ অরূপিনো খন্ধাতি এতে দ্ৰাচত্তালীস ধম্মা ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং. কামভৰে পন সেসওপপাতিকানং সংসেদজানং ৰা সভাৰকপরিপুণ্ণাযতনানং পটিসন্ধিক্খণে চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযৰত্থুভাৰদসকানীতি সত্ততি রূপানি, তযো চ অরূপিনো খন্ধাতি এতে তেসত্ততি ধম্মা ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং. এস উক্কংসো. অৰকংসেন পন তংতংদসকৰিকলানং তস্স তস্স ৰসেন হাপেত্ৰা হাপেত্ৰা পটিসন্ধিযং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপসঙ্খা ৰেদিতব্বা. অরূপীনং পন তযোৰ অরূপিনো খন্ধা, অসঞ্ঞানং রূপতো জীৰিতিন্দ্রিযনৰকমেৰাতি. এস তাৰ পটিসন্ধিযং নযো.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘পটিসন্ধিনামরূপং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা হোতী’’তি? সুত্ততো যুত্তিতো চ. সুত্তে হি ‘‘চিত্তানুপরিৰত্তিনো ধম্মা’’তিআদিনা (ধ. স. দুকমাতিকা ৬২) নযেন বহুধা ৰেদনাদীনং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা সিদ্ধা. যুত্তিতো পন –

চিত্তজেন হি রূপেন, ইধ দিট্ঠেন সিজ্ঝতি;

অদিট্ঠস্সাপি রূপস্স, ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো ইতি.

নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি নামং ৰুত্তমেৰ. ইধ পন রূপং নিযমতো চত্তারি ভূতানি ছ ৰত্থূনি জীৰিতিন্দ্রিযন্তি একাদসৰিধং. সল়াযতনং – চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৰ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘নামরূপং সল়াযতনস্স পচ্চযো’’তি? নামরূপভাৰে ভাৰতো. তস্স তস্স হি নামস্স রূপস্স চ ভাৰে তং তং আযতনং হোতি, ন অঞ্ঞথাতি.

সল়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি –

‘‘ছল়েৰ ফস্সা সঙ্খেপা, চক্খুসম্ফস্সআদযো;

ৰিঞ্ঞাণমিৰ বাত্তিংস, ৰিত্থারেন ভৰন্তি তে’’.

ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি –

‘‘দ্ৰারতো ৰেদনা ৰুত্তা, চক্খুসম্ফস্সজাদিকা;

ছল়েৰ তা পভেদেন, ইধ বাত্তিংস ৰেদনা’’.

ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাতি –

‘‘রূপতণ্হাদিভেদেন, ছ তণ্হা ইধ দীপিতা;

একেকা তিৰিধা তত্থ, পৰত্তাকারতো মতা.

‘‘দুক্খী সুখং পত্থযতি, সুখী ভিয্যোপি ইচ্ছতি;

উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা.

‘‘তণ্হায পচ্চযা তস্মা, হোন্তি তিস্সোপি ৰেদনা;

ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, ইতি ৰুত্তা মহেসিনা’’.

তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি চত্তারি উপাদানানি – কামুপাদানং, দিট্ঠুপাদানং, সীলব্বতুপাদানং, অত্তৰাদুপাদানং. উপাদানপচ্চযা ভৰোতি ইধ কম্মভৰো অধিপ্পেতো. উপপত্তিভৰো পন পদুদ্ধারৰসেন ৰুত্তো. ভৰপচ্চযা জাতীতি কম্মভৰপচ্চযা পটিসন্ধিখন্ধানং পাতুভাৰো.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ভৰো জাতিযা পচ্চযো’’তি চে? বাহিরপচ্চযসমত্তেপি হীনপণীতাদিৰিসেসদস্সনতো. বাহিরানঞ্হি জনকজননিসুক্কসোণিতাহারাদীনং পচ্চযানং সমত্তেপি সত্তানং যমকানম্পি সতং হীনপ্পণীততাদিৰিসেসো দিস্সতি. সো চ ন অহেতুকো সব্বদা চ সব্বেসঞ্চ অভাৰতো, ন কম্মভৰতো অঞ্ঞহেতুকো তদভিনিব্বত্তকসত্তানং অজ্ঝত্তসন্তানে অঞ্ঞস্স কারণস্স অভাৰতোতি কম্মভৰহেতুকোযেৰ. কম্মঞ্হি সত্তানং হীনপ্পণীততাদিৰিসেসস্স হেতু. তেনাহ ভগৰা – ‘‘কম্মং সত্তে ৰিভজতি, যদিদং হীনপ্পণীততাযা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯).

জাতিপচ্চযা জরামরণন্তিআদীসু যস্মা অসতি জাতিযা জরামরণং নাম সোকাদযো ৰা ধম্মা ন হোন্তি, জাতিযা পন সতি জরামরণঞ্চেৰ জরামরণসঙ্খাতদুক্খধম্মফুট্ঠস্স চ বালস্স জরামরণাভিসম্বন্ধা ৰা তেন তেন দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স অনভিসম্বন্ধা ৰা সোকাদযো চ ধম্মা হোন্তি, তস্মা অযং জাতি জরামরণস্স চেৰ সোকাদীনঞ্চ পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বা.

সো তথাভাৰিতেন চিত্তেনাতিআদীসু পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণাযাতি এতস্স ঞাণস্স অধিগমায, পত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি. অনেকৰিহিতন্তি অনেকৰিধং নানপ্পকারং, অনেকেহি ৰা পকারেহি পৰত্তিতং, সংৰণ্ণিতন্তি অত্থো. পুব্বেনিৰাসন্তি সমনন্তরাতীতং ভৰং আদিং কত্ৰা তত্থ তত্থ নিৰুত্থসন্তানং. অনুস্সরতীতি খন্ধপটিপাটিৰসেন চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰা অনুগন্ত্ৰা অনুগন্ত্ৰা সরতি. ইমঞ্হি পুব্বেনিৰাসং ছ জনা অনুস্সরন্তি তিত্থিযা পকতিসাৰকা মহাসাৰকা অগ্গসাৰকা পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধাতি. তত্থ তিত্থিযা চত্তালীসংযেৰ কপ্পে অনুস্সরন্তি, ন ততো পরং. কস্মা? দুব্বলপঞ্ঞত্তা. তেসঞ্হি নামরূপপরিচ্ছেদৰিরহিতত্তা দুব্বলা পঞ্ঞা হোতি. পকতিসাৰকা কপ্পসতম্পি কপ্পসহস্সম্পি অনুস্সরন্তিযেৰ বলৰপঞ্ঞত্তা. অসীতি মহাসাৰকা সতসহস্সকপ্পে অনুস্সরন্তি. দ্ৰে অগ্গসাৰকা একমসঙ্খেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ. পচ্চেকবুদ্ধা দ্ৰে অসঙ্খেয্যানি সতসহস্সঞ্চ. এত্তকো হি তেসং অভিনীহারো. বুদ্ধানং পন পরিচ্ছেদো নাম নত্থি. তিত্থিযা চ খন্ধপটিপাটিমেৰ সরন্তি, পটিপাটিং মুঞ্চিত্ৰা চুতিপটিসন্ধিৰসেন সরিতুং ন সক্কোন্তি. যথা অন্ধা যট্ঠিং অমুঞ্চিত্ৰাৰ গচ্ছন্তি, এৰং তে খন্ধপটিপাটিং অমুঞ্চিত্ৰাৰ সরন্তি. পকতিসাৰকা খন্ধপটিপাটিযাপি অনুস্সরন্তি, চুতিপটিসন্ধিৰসেনাপি সঙ্কমন্তি, তথা অসীতি মহাসাৰকা. দ্ৰিন্নং পন অগ্গসাৰকানং খন্ধপটিপাটিকিচ্চং নত্থি. একস্স অত্তভাৰস্স চুতিং দিস্ৰা পটিসন্ধিং পস্সন্তি, পুন অপরস্স চুতিং দিস্ৰা পটিসন্ধিন্তি এৰং চুতিপটিসন্ধিৰসেনেৰ সঙ্কমন্তা গচ্ছন্তি, তথা পচ্চেকবুদ্ধা. বুদ্ধানং পন নেৰ খন্ধপটিপাটিকিচ্চং, ন চুতিপটিসন্ধিৰসেন সঙ্কমনকিচ্চং অত্থি. তেসঞ্হি অনেকাসু কপ্পকোটীসু হেট্ঠা ৰা উপরি ৰা যং যং ঠানং ইচ্ছন্তি, তং তং পাকটমেৰ হোতি. তস্মা অনেকাপি কপ্পকোটিযো সঙ্খিপিত্ৰা যং যং ইচ্ছন্তি, তত্থ তত্থেৰ ওক্কমন্তা সীহোক্কন্তৰসেন গচ্ছন্তি. এৰং গচ্ছন্তানঞ্চ নেসং ঞাণং অন্তরন্তরাসু জাতীসু অসজ্জমানং ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানমেৰ গণ্হাতি.

ইমেসু পন ছসু পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তেসু তিত্থিযানং পুব্বেনিৰাসদস্সনং খজ্জোপনকপ্পভাসদিসং হুত্ৰা উপট্ঠাতি, পকতিসাৰকানং দীপপ্পভাসদিসং, মহাসাৰকানং উক্কাপভাসদিসং, অগ্গসাৰকানং ওসধিতারকাপভাসদিসং, পচ্চেকবুদ্ধানং চন্দপ্পভাসদিসং. বুদ্ধানং রস্মিসহস্সপটিমণ্ডিতসরদসূরিযমণ্ডলসদিসং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. তিত্থিযানং পুব্বেনিৰাসানুস্সরণং অন্ধানং যট্ঠিকোটিগমনং ৰিয হোতি. পকতিসাৰকানং দণ্ডকসেতুগমনং ৰিয, মহাসাৰকানং জঙ্ঘসেতুগমনং ৰিয, অগ্গসাৰকানং সকটসেতুগমনং ৰিয, পচ্চেকবুদ্ধানং জঙ্ঘমগ্গগমনং ৰিয, বুদ্ধানং মহাসকটমগ্গগমনং ৰিয হোতি. ইমস্মিং পন অধিকারে সাৰকানং পুব্বেনিৰাসানুস্সরণং অধিপ্পেতং.

তস্মা এৰং অনুস্সরিতুকামেন আদিকম্মিকেন ভিক্খুনা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তেন রহোগতেন পটিসল্লীনেন পটিপাটিযা চত্তারি ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ৰুত্তনযেন পটিচ্চসমুপ্পাদং পচ্চৰেক্খিত্ৰা সব্বপচ্ছিমা নিসজ্জা আৰজ্জিতব্বা. ততো আসনপঞ্ঞাপনং সেনাসনপ্পৰেসনং পত্তচীৰরপটিসামনং ভোজনকালো গামতো আগমনকালো গামে পিণ্ডায চরিতকালো গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠকালো ৰিহারতো নিক্খমনকালো চেতিযবোধিৰন্দনকালো পত্তধোৰনকালো পত্তপটিগ্গহণকালো পত্তপটিগ্গহণতো যাৰ মুখধোৰনা কতকিচ্চং পচ্চূসকালে কতকিচ্চং, মজ্ঝিমযামে পঠমযামে কতকিচ্চন্তি এৰং পটিলোমক্কমেন সকলং রত্তিন্দিৰং কতকিচ্চং আৰজ্জিতব্বং. এত্তকং পন পকতিচিত্তস্সপি পাকটং হোতি, পরিকম্মসমাধিচিত্তস্স পন অতিপাকটমেৰ. সচে পনেত্থ কিঞ্চি ন পাকটং হোতি, পুন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায আৰজ্জিতব্বং. এত্তকেন দীপে জলিতে ৰিয পাকটং হোতি. এৰং পটিলোমক্কমেনেৰ দুতিযদিৰসেপি ততিযচতুত্থপঞ্চমদিৰসেসুপি দসাহেপি অদ্ধমাসেপি মাসেপি সংৰচ্ছরেপি কতকিচ্চং আৰজ্জিতব্বং. এতেনেৰ উপাযেন দস ৰস্সানি ৰীসতি ৰস্সানীতি যাৰ ইমস্মিং ভৰে অত্তনো পটিসন্ধি, তাৰ আৰজ্জন্তেন পুরিমভৰে চুতিক্খণে পৰত্তং নামরূপং আৰজ্জিতব্বং. পহোতি হি পণ্ডিতো ভিক্খু পঠমৰারেনেৰ পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৰা চুতিক্খণে নামরূপং আরম্মণং কাতুং. যস্মা পন পুরিমভৰে নামরূপং অসেসং নিরুদ্ধং, ইধ অঞ্ঞং উপ্পন্নং, তস্মা তং ঠানং আহুন্দরিকং অন্ধতমমিৰ হোতি সুদুদ্দসং দুপ্পঞ্ঞেন. তেনাপি ‘‘ন সক্কোমহং পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৰা চুতিক্খণে নামরূপারম্মণং কাতু’’ন্তি ধুরনিক্খেপো ন কাতব্বো. তদেৰ পন পাদকজ্ঝানং পুনপ্পুনং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ৰুট্ঠায তং ঠানং আৰজ্জিতব্বং.

এৰং করোন্তো হি সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো কূটাগারকণ্ণিকত্থায মহারুক্খং ছিন্দন্তো সাখাপলাসচ্ছেদনমত্তেনেৰ ফরসুধারায ৰিপন্নায মহারুক্খং ছিন্দিতুং অসক্কোন্তোপি ধুরনিক্খেপং অকত্ৰাৰ কম্মারসালং গন্ত্ৰা তিখিণং ফরসুং কারাপেত্ৰা পুন আগন্ত্ৰা ছিন্দেয্য, পুন ৰিপন্নায চ পুনপি তথেৰ কারেত্ৰা ছিন্দেয্য, সো এৰং ছিন্দন্তো ছিন্নস্স ছিন্নস্স পুন ছেত্তব্বাভাৰতো অছিন্নস্স চ ছেদনতো নচিরস্সেৰ মহারুক্খং পাতেয্য, এৰমেৰ পাদকজ্ঝানা ৰুট্ঠায পুব্বে আৰজ্জিতং অনাৰজ্জিত্ৰা পটিসন্ধিমেৰ আৰজ্জন্তো তং নচিরস্সেৰ পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৰা চুতিক্খণে নামরূপং আরম্মণং করেয্যাতি. তত্থ পচ্ছিমনিসজ্জতো পভুতি যাৰ পটিসন্ধিতো আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তং ঞাণং পুব্বেনিৰাসঞাণং নাম ন হোতি, তং পন পরিকম্মসমাধিঞাণং নাম হোতি. ‘‘অতীতংসঞাণ’’ন্তি পেতং একে ৰদন্তি. তং অতীতংসঞাণস্স রূপাৰচরত্তা রূপাৰচরং সন্ধায ৰচনং ন যুজ্জতি. যদা পনস্স ভিক্খুনো পটিসন্ধিং অতিক্কম্ম চুতিক্খণে পৰত্তং নামরূপং আরম্মণং কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জিত্ৰা পুব্বে ৰুত্তনযেন অপ্পনাচিত্তং উপ্পজ্জতি, তদাস্স তেন চিত্তেন সম্পযুত্তং ঞাণং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং নাম. তেন ঞাণেন সম্পযুত্তায সতিযা পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি.

তত্থ সেয্যথিদন্তি আরদ্ধপ্পকারদস্সনত্থে নিপাতো. তেনেৰ য্ৰাযং পুব্বেনিৰাসো আরদ্ধো, তস্স পকারপ্পভেদং দস্সেন্তো একম্পি জাতিন্তিআদিমাহ. তত্থ একম্পি জাতিন্তি একম্পি পটিসন্ধিমূলং চুতিপরিযোসানং একভৰপরিযাপন্নং খন্ধসন্তানং. এস নযো দ্ৰেপি জাতিযোতিআদীসু. অনেকেপি সংৰট্টকপ্পেতিআদীসু পন পরিহাযমানো কপ্পো সংৰট্টকপ্পো তদা সব্বেসং ব্রহ্মলোকে সন্নিপতনতো. ৰড্ঢমানো কপ্পো ৰিৰট্টকপ্পো তদা ব্রহ্মলোকতো সত্তানং ৰিৰট্টনতো. তত্থ সংৰট্টেন সংৰট্টট্ঠাযী গহিতো হোতি তংমূলকত্তা. ৰিৰট্টেন চ ৰিৰট্টট্ঠাযী. এৰঞ্হি সতি ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তারি? যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো সংৰট্টতি, তং ন সুকরং সঙ্খাতুং. যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো সংৰট্টো তিট্ঠতি…পে… যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো ৰিৰট্টতি…পে… যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো ৰিৰট্টো তিট্ঠতি, তং ন সুকরং সঙ্খাতু’’ন্তি (অ. নি. ৪.১৫৬) ৰুত্তানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি পরিগ্গহিতানি হোন্তি.

তত্থ তযো সংৰট্টা – তেজোসংৰট্টো, আপোসংৰট্টো, ৰাযোসংৰট্টোতি. তিস্সো সংৰট্টসীমা – আভস্সরা, সুভকিণ্হা, ৰেহপ্ফলাতি. যদা কপ্পো তেজেন সংৰট্টতি, আভস্সরতো হেট্ঠা অগ্গিনা ডয্হতি. যদা আপেন সংৰট্টতি, সুভকিণ্হতো হেট্ঠা উদকেন ৰিলীযতি. যদা ৰাযুনা সংৰট্টতি, ৰেহপ্ফলতো হেট্ঠা ৰাতেন ৰিদ্ধংসীযতি. ৰিত্থারতো পন সদাপি একং বুদ্ধক্খেত্তং ৰিনস্সতি. বুদ্ধক্খেত্তং নাম তিৰিধং হোতি – জাতিক্খেত্তং, আণাক্খেত্তং, ৰিসযক্খেত্তঞ্চ. তত্থ জাতিক্খেত্তং দসসহস্সচক্কৰাল়পরিযন্তং হোতি, যং তথাগতস্স পটিসন্ধিগহণাদীসু কম্পতি. আণাক্খেত্তং কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়পরিযন্তং, যত্থ রতনপরিত্তং, খন্ধপরিত্তং, ধজগ্গপরিত্তং, আটানাটিযপরিত্তং, মোরপরিত্তন্তি ইমেসং পরিত্তানং আনুভাৰো ৰত্ততি. ৰিসযক্খেত্তং অনন্তমপরিমাণং, যং ‘‘যাৰতা ৰা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৰুত্তং. তত্থ যং যং তথাগতো আকঙ্খতি, তং তং জানাতি. এৰমেতেসু তীসু বুদ্ধক্খেত্তেসু একং আণাক্খেত্তং ৰিনস্সতি, তস্মিং পন ৰিনস্সন্তে জাতিক্খেত্তং ৰিনট্ঠমেৰ হোতি, ৰিনস্সন্তঞ্চ একতোৰ ৰিনস্সতি, সণ্ঠহন্তঞ্চ একতোৰ সণ্ঠহতি.

তস্সেৰং ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং – যস্মিং সমযে কপ্পো অগ্গিনা নস্সতি, আদিতোৰ কপ্পৰিনাসকমহামেঘো ৰুট্ঠহিত্ৰা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ে একং মহাৰস্সং ৰস্সতি. মনুস্সা তুট্ঠা সব্ববীজানি নীহরিত্ৰা ৰপন্তি. সস্সেসু পন গোখাযিতকমত্তেসু জাতেসু গদ্রভরৰং রৰন্তো একবিন্দুমত্তম্পি ন ৰস্সতি, তদা পচ্ছিন্নং পচ্ছিন্নমেৰ ৰস্সং হোতি. ৰস্সূপজীৰিনো সত্তা কমেন ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তন্তি, পুপ্ফফলূপজীৰিনিযো চ দেৰতা. এৰং দীঘে অদ্ধানে ৰীতিৰত্তে তত্থ তত্থ উদকং পরিক্খযং গচ্ছতি. অথানুক্কমেন মচ্ছকচ্ছপাপি কালং কত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তন্তি, নেরযিকসত্তাপি. তত্থ ‘‘নেরযিকা সত্তমসূরিযপাতুভাৰে ৰিনস্সন্তী’’তি একে. ঝানং ৰিনা নত্থি ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি, এতেসঞ্চ কেচি দুব্ভিক্খপীল়িতা, কেচি অভব্বা ঝানাধিগমায, তে কথং তত্থ নিব্বত্তন্তীতি? দেৰলোকে পটিলদ্ধজ্ঝানৰসেন. তদা হি ‘‘ৰস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন কপ্পৰুট্ঠানং ভৰিস্সতী’’তি লোকব্যূহা নাম কামাৰচরদেৰা মুত্তসিরা ৰিকিণ্ণকেসা রুদমুখা অস্সূনি হত্থেহি পুঞ্ছমানা রত্তৰত্থনিৰত্থা অতিৰিয ৰিরূপৰেসধারিনো হুত্ৰা মনুস্সপথে ৰিচরন্তা এৰং আরোচেন্তি – ‘‘মারিসা, মারিসা, ইতো ৰস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন কপ্পৰুট্ঠানং ভৰিস্সতি, অযং লোকো ৰিনস্সিস্সতি, মহাসমুদ্দোপি উস্সুস্সিস্সতি, অযঞ্চ মহাপথৰী সিনেরু চ পব্বতরাজা উদ্দয্হিস্সন্তি ৰিনস্সিস্সন্তি, যাৰ ব্রহ্মলোকা লোকৰিনাসো ভৰিস্সতি. মেত্তং, মারিসা, ভাৰেথ. করুণং… মুদিতং… উপেক্খং, মারিসা, ভাৰেথ. মাতরং উপট্ঠহথ, পিতরং উপট্ঠহথ, কুলে জেট্ঠাপচাযিনো হোথা’’তি. তেসং ৰচনং সুত্ৰা যেভুয্যেন মনুস্সা চ ভুম্মা দেৰা চ সংৰেগজাতা অঞ্ঞমঞ্ঞং মুদুচিত্তা হুত্ৰা মেত্তাদীনি পুঞ্ঞানি করিত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তন্তি. তত্থ দিব্বসুধাভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰা ঝানং পটিলভন্তি. তদঞ্ঞে পন অপরপরিযৰেদনীযেন কম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তন্তি. অপরপরিযৰেদনীযকম্মরহিতো হি সংসারে সংসরন্তো নাম সত্তো নত্থি. তেপি তত্থ তথেৰ ঝানং পটিলভন্তি. এৰং দেৰলোকে পটিলদ্ধজ্ঝানৰসেন সব্বেপি ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তন্তীতি.

ৰস্সূপচ্ছেদতো পন উদ্ধং দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন দুতিযো সূরিযো পাতুভৰতি, তস্মিং পাতুভূতে নেৰ রত্তিপরিচ্ছেদো, ন দিৰাপরিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি. একো সূরিযো উদেতি, একো অত্থং গচ্ছতি, অৰিচ্ছিন্নসূরিযসন্তাপোৰ লোকো হোতি. যথা চ পকতিসূরিযে সূরিযদেৰপুত্তো হোতি, এৰং কপ্পৰিনাসকসূরিযে নত্থি. তত্থ পকতিসূরিযে ৰত্তমানে আকাসে ৰলাহকাপি ধূমসিখাপি চরন্তি. কপ্পৰিনাসকসূরিযে ৰত্তমানে ৰিগতধূমৰলাহকং আদাসমণ্ডলং ৰিয নিম্মলং নভং হোতি. ঠপেত্ৰা পঞ্চ মহানদিযো সেসকুন্নদীআদীসু উদকং সুস্সতি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন ততিযো সূরিযো পাতুভৰতি, যস্স পাতুভাৰা মহানদিযোপি সুস্সন্তি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন চতুত্থো সূরিযো পাতুভৰতি, যস্স পাতুভাৰা হিমৰতি মহানদীনং পভৰা – ‘‘সীহপপাতনো, হংসপাতনো, কণ্ণমুণ্ডকো, রথকারদহো, অনোতত্তদহো, ছদ্দন্তদহো, কুণালদহো’’তি ইমে সত্ত মহাসরা সুস্সন্তি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন পঞ্চমো সূরিযো পাতুভৰতি, যস্স পাতুভাৰা অনুপুব্বেন মহাসমুদ্দে অঙ্গুলিপব্বতেমনমত্তম্পি উদকং ন সণ্ঠাতি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন ছট্ঠো সূরিযো পাতুভৰতি, যস্স পাতুভাৰা সকলচক্কৰাল়ং একধূমং হোতি পরিযাদিন্নসিনেহং ধূমেন. যথা চিদং, এৰং কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ানিপি.

ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন সত্তমো সূরিযো পাতুভৰতি, যস্স পাতুভাৰা সকলচক্কৰাল়ং একজালং হোতি সদ্ধিং কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েহি. যোজনসতিকাদিভেদানি সিনেরুকূটানিপি পলুজ্জিত্ৰা আকাসেযেৰ অন্তরধাযন্তি. সা অগ্গিজালা উট্ঠহিত্ৰা চাতুমহারাজিকে গণ্হাতি. তত্থ কনকৰিমানরতনৰিমানমণিৰিমানানি ঝাপেত্ৰা তাৰতিংসভৰনং গণ্হাতি. এতেনেৰ উপাযেন যাৰ পঠমজ্ঝানভূমিং গণ্হাতি. তত্থ তযোপি. ব্রহ্মলোকে ঝাপেত্ৰা আভস্সরে আহচ্চ তিট্ঠতি. সা যাৰ অণুমত্তম্পি সঙ্খারগতং অত্থি, তাৰ ন নিব্বাযতি. সব্বসঙ্খারপরিক্খযা পন সপ্পিতেলঝাপনগ্গিসিখা ৰিয ছারিকম্পি অনৰসেসেত্ৰা নিব্বাযতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপরিআকাসো একো হোতি মহন্ধকারো.

অথ দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন মহামেঘো উট্ঠহিত্ৰা পঠমং সুখুমং সুখুমং ৰস্সতি. অনুপুব্বেন কুমুদনাল়যট্ঠিমুসলতালক্খন্ধাদিপ্পমাণাহি ধারাহি ৰস্সন্তো কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু সব্বং দড্ঢট্ঠানং পূরেত্ৰা অন্তরধাযতি. তং উদকং হেট্ঠা চ তিরিযঞ্চ ৰাতো সমুট্ঠহিত্ৰা ঘনং করোতি পরিৰটুমং পদুমিনিপত্তে উদকবিন্দুসদিসং. কথং তাৰ মহন্তং উদকরাসিং ঘনং করোতীতি চে? ৰিৰরসম্পদানতো. তং হিস্স তহিং তহিং ৰিৰরং দেতি. তং এৰং ৰাতেন সম্পিণ্ডিযমানং ঘনং করিযমানং পরিক্খযমানং অনুপুব্বেন হেট্ঠা ওতরতি. ওতিণ্ণে ওতিণ্ণে উদকে ব্রহ্মলোকট্ঠানে ব্রহ্মলোকা, উপরি চতুকামাৰচরদেৰলোকট্ঠানে চ দেৰলোকা পাতুভৰন্তি. পুরিমপথৰিট্ঠানং ওতিণ্ণে পন বলৰৰাতা উপ্পজ্জন্তি. তে তং পিহিতদ্ৰারে ধমকরণে ঠিতউদকমিৰ নিরুস্সাসং কত্ৰা রুম্ভন্তি. মধুরোদকং পরিক্খযং গচ্ছমানং উপরি রসপথৰিং সমুট্ঠাপেতি. সা ৰণ্ণসম্পন্না চেৰ হোতি গন্ধরসসম্পন্না চ নিরুদকপাযাসস্স উপরি পটলং ৰিয. তদা চ আভস্সরব্রহ্মলোকে পঠমতরাভিনিব্বত্তা সত্তা আযুক্খযা ৰা পুঞ্ঞক্খযা ৰা ততো চৰিত্ৰা ইধূপপজ্জন্তি. তে হোন্তি সযংপভা অন্তলিক্খচরা. তে অগ্গঞ্ঞসুত্তে (দী. নি. ৩.১২০) ৰুত্তনযেন তং রসপথৰিং সাযিত্ৰা তণ্হাভিভূতা আলুপ্পকারকং পরিভুঞ্জিতুং উপক্কমন্তি.

অথ তেসং সযংপভা অন্তরধাযতি, অন্ধকারো হোতি. তে অন্ধকারং দিস্ৰা ভাযন্তি. ততো নেসং ভযং নাসেত্ৰা সূরভাৰং জনযন্তং পরিপুণ্ণপঞ্ঞাসযোজনং সূরিযমণ্ডলং পাতুভৰতি. তে তং দিস্ৰা ‘‘আলোকং পটিলভিম্হা’’তি হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৰা ‘‘অম্হাকং ভীতানং ভযং নাসেত্ৰা সূরভাৰং জনযন্তো উট্ঠিতো, তস্মা সূরিযো হোতূ’’তি সূরিযোত্ৰেৰস্স নামং করোন্তি. অথ সূরিযে দিৰসং আলোকং কত্ৰা অত্থঙ্গতে ‘‘যম্পি আলোকং লভিম্হ, সোপি নো নট্ঠো’’তি পুন ভীতা হোন্তি, তেসং এৰং হোতি ‘‘সাধু ৰতস্স সচে অঞ্ঞং আলোকং লভেয্যামা’’তি. তেসং চিত্তং ঞত্ৰা ৰিয একূনপঞ্ঞাসযোজনং চন্দমণ্ডলং পাতুভৰতি. তে তং দিস্ৰা ভিয্যোসোমত্তায হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৰা ‘‘অম্হাকং ছন্দং ঞত্ৰা ৰিয উট্ঠিতো, তস্মা চন্দো হোতূ’’তি চন্দোত্ৰেৰস্স নামং করোন্তি.

এৰং চন্দিমসূরিযেসু পাতুভূতেসু নক্খত্তানি তারকরূপানি পাতুভৰন্তি. ততো পভুতি রত্তিন্দিৰা পঞ্ঞাযন্তি অনুক্কমেন চ মাসদ্ধমাসউতুসংৰচ্ছরা. চন্দিমসূরিযানং পন পাতুভূতদিৰসেযেৰ সিনেরুচক্কৰাল়হিমৰন্তপব্বতা পাতুভৰন্তি. তে চ খো অপুব্বং অচরিমং ফগ্গুণপুণ্ণমদিৰসেযেৰ পাতুভৰন্তি. কথং? যথা নাম কঙ্গুভত্তে পচ্চমানে একপ্পহারেনেৰ পুব্বুল়কা উট্ঠহন্তি, একে পদেসা থূপথূপা হোন্তি, একে নিন্ননিন্না একে সমসমা, এৰমেৰং থূপথূপট্ঠানে পব্বতা হোন্তি নিন্ননিন্নট্ঠানে সমুদ্দা সমসমট্ঠানে দীপাতি.

অথ তেসং সত্তানং রসপথৰিং পরিভুঞ্জন্তানং কমেন একচ্চে ৰণ্ণৰন্তো, একচ্চে দুব্বণ্ণা হোন্তি. তত্থ ৰণ্ণৰন্তো দুব্বণ্ণে অতিমঞ্ঞন্তি. তেসং অতিমানপচ্চযা সা রসপথৰী অন্তরধাযতি, ভূমিপপ্পটকো পাতুভৰতি. অথ তেসং তেনেৰ নযেন সোপি অন্তরধাযতি, পদালতা পাতুভৰতি. তেনেৰ নযেন সাপি অন্তরধাযতি, অকট্ঠপাকো সালি পাতুভৰতি অকণো অথুসো সুদ্ধো সুগন্ধা তণ্ডুলপ্ফলো. ততো নেসং ভাজনানি উপ্পজ্জন্তি. তে সালিং ভাজনে ঠপেত্ৰা পাসাণপিট্ঠিযং ঠপেন্তি. সযমেৰ জালাসিখা উট্ঠহিত্ৰা তং পচতি. সো হোতি ওদনো সুমনজাতিপুপ্ফসদিসো. ন তস্স সূপেন ৰা ব্যঞ্জনেন ৰা করণীযং অত্থি, যং যং রসং ভুঞ্জিতুকামা হোন্তি, তং তং রসোৰ হোতি. তেসং তং ওল়ারিকং আহারং আহরযতং ততো পভুতি মুত্তকরীসং সঞ্জাযতি. অথ নেসং তস্স নিক্খমনত্থায ৰণমুখানি পভিজ্জন্তি. পুরিসস্স পুরিসভাৰো, ইত্থিযা ইত্থিভাৰো পাতুভৰতি. তত্র সুদং ইত্থী পুরিসং, পুরিসো চ ইত্থিং অতিৰেলং উপনিজ্ঝাযতি. তেসং অতিৰেলং উপনিজ্ঝাযনপচ্চযা কামপরিল়াহো উপ্পজ্জতি. ততো মেথুনং ধম্মং পটিসেৰন্তি. তে অসদ্ধম্মপটিসেৰনপচ্চযা ৰিঞ্ঞূহি গরহিযমানা ৰিহেঠিযমানা তস্স অসদ্ধম্মস্স পটিচ্ছাদনহেতু অগারানি করোন্তি. তে অগারং অজ্ঝাৰসমানা অনুক্কমেন অঞ্ঞতরস্স অলসজাতিকস্স সত্তস্স দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তা সন্নিধিং করোন্তি. ততো পভুতি কণোপি থুসোপি তণ্ডুলং পরিযোনন্ধতি, লাযিতট্ঠানম্পি ন পটিৰিরূহতি. তে সন্নিপতিত্ৰা অনুত্থুনন্তি ‘‘পাপকা ৰত ভো ধম্মা সত্তেসু পাতুভূতা, মযঞ্হি পুব্বে মনোমযা অহুম্হা’’তি অগ্গঞ্ঞসুত্তে (দী. নি. ৩.১২৮) ৰুত্তনযেন ৰিত্থারেতব্বং. ততো মরিযাদং ঠপেন্তি.

অথ অঞ্ঞতরো সত্তো অঞ্ঞস্স ভাগং অদিন্নং আদিযতি. তং দ্ৰিক্খত্তুং পরিভাসিত্ৰা ততিযৰারে পাণিলেড্ডুদণ্ডেহি পহরন্তি. তে এৰং অদিন্নাদানগরহমুসাৰাদদণ্ডাদানেসু উপ্পন্নেসু সন্নিপতিত্ৰা চিন্তযন্তি ‘‘যংনূন মযং একং সত্তং সম্মন্নেয্যাম, যো নো সম্মা খীযিতব্বং খীযেয্য, গরহিতব্বং গরহেয্য, পব্বাজেতব্বং পব্বাজেয্য. মযং পনস্স সালীনং ভাগং অনুপদস্সামা’’তি. এৰং কতসন্নিট্ঠানেসু পন সত্তেসু ইমস্মিং তাৰ কপ্পে অযমেৰ ভগৰা বোধিসত্তভূতো তেন সমযেন তেসু সত্তেসু অভিরূপতরো চ দস্সনীযতরো চ মহেসক্খতরো চ বুদ্ধিসম্পন্নো পটিবলো নিগ্গহপগ্গহং কাতুং. তে তং উপসঙ্কমিত্ৰা যাচিত্ৰা সম্মন্নিংসু. সো ‘‘তেন মহাজনেন সম্মতোতি মহাসম্মতো, খেত্তানং অধিপতীতি খত্তিযো, ধম্মেন সমেন পরে রঞ্জেতীতি রাজা’’তি তীহি নামেহি পঞ্ঞাযিত্থ. যঞ্হি লোকে অচ্ছরিযট্ঠানং, বোধিসত্তোৰ তত্থ আদিপুরিসোতি. এৰং বোধিসত্তং আদিং কত্ৰা খত্তিযমণ্ডলে সণ্ঠিতে অনুপুব্বেন ব্রাহ্মণাদযোপি ৰণ্ণা সণ্ঠহিংসু. তত্থ কপ্পৰিনাসকমহামেঘতো যাৰ জালূপচ্ছেদো, ইদমেকমসঙ্খেয্যং সংৰট্টোতি ৰুচ্চতি. কপ্পৰিনাসকজালূপচ্ছেদতো যাৰ কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়পরিপূরকো সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযমসঙ্খেয্যং সংৰট্টট্ঠাযীতি ৰুচ্চতি. সম্পত্তিমহামেঘতো যাৰ চন্দিমসূরিযপাতুভাৰো, ইদং ততিযমসঙ্খেয্যং ৰিৰট্টোতি ৰুচ্চতি. চন্দিমসূরিযপাতুভাৰতো যাৰ পুন কপ্পৰিনাসকমহামেঘো, ইদং চতুত্থমসঙ্খেয্যং ৰিৰট্টট্ঠাযীতি ৰুচ্চতি. ইমানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৰং তাৰ অগ্গিনা ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং.

যস্মিং পন সমযে কপ্পো উদকেন নস্সতি, আদিতোৰ কপ্পৰিনাসকমহামেঘো উট্ঠহিত্ৰাতি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – যথা তত্থ দুতিযো সূরিযো, এৰমিধ কপ্পৰিনাসকো খারূদকমহামেঘো উট্ঠাতি. সো আদিতো সুখুমং সুখুমং ৰস্সন্তো অনুক্কমেন মহাধারাহি কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ানং পূরেন্তো ৰস্সতি. খারূদকেন ফুট্ঠফুট্ঠা পথৰীপব্বতাদযো ৰিলীযন্তি. উদকং সমন্ততো ৰাতেহি ধারীযতি. পথৰিতো যাৰ দুতিযজ্ঝানভূমিং উদকং গণ্হাতি, তত্থ তযোপি ব্রহ্মলোকে ৰিলীযাপেত্ৰা সুভকিণ্হে আহচ্চ তিট্ঠতি. তং যাৰ অণুমত্তম্পি সঙ্খারগতং অত্থি, তাৰ ন ৰূপসম্মতি.

উদকানুগতং পন সব্বসঙ্খারগতং অভিভৰিত্ৰা সহসা ৰূপসম্মতি, অন্তরধানং গচ্ছতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপরিআকাসো একো হোতি মহন্ধকারোতি সব্বং ৰুত্তসদিসং. কেৰলং পনিধ আভস্সরব্রহ্মলোকং আদিং কত্ৰা লোকো পাতুভৰতি. সুভকিণ্হতো চ চৰিত্ৰা আভস্সরট্ঠানাদীসু সত্তা নিব্বত্তন্তি. তত্থ কপ্পৰিনাসকমহামেঘতো যাৰ কপ্পৰিনাসকখারূদকূপচ্ছেদো, ইদমেকং অসঙ্খেয্যং. উদকূপচ্ছেদতো যাৰ সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযমসঙ্খেয্যং. সম্পত্তিমহামেঘতো…পে… ইমানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৰং উদকেন ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং.

যস্মিং পন সমযে কপ্পো ৰাতেন ৰিনস্সতি, আদিতোৰ কপ্পৰিনাসকমহামেঘো ৰুট্ঠহিত্ৰাতি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – যথা তত্থ দুতিযসূরিযো, এৰমিধ কপ্পৰিনাসনত্থং ৰাতো সমুট্ঠাতি. সো পঠমং থূলরজং উট্ঠাপেতি, ততো সণ্হরজং সুখুমৰালিকং থূলৰালিকং সক্খরপাসাণাদযোতি যাৰ কূটাগারমত্তে পাসাণে ৰিসমট্ঠানে ঠিতমহারুক্খে চ উট্ঠাপেতি. তে পথৰিতো নভমুগ্গতা ন পুন পতন্তি, তত্থেৰ চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা অভাৰং গচ্ছন্তি. অথানুক্কমেন হেট্ঠামহাপথৰিযা ৰাতো সমুট্ঠহিত্ৰা পথৰিং পরিৰত্তেত্ৰা উদ্ধং মূলং কত্ৰা আকাসে খিপতি. যোজনসতপ্পমাণা পথৰিপ্পদেসা দ্ৰিযোজনতিযোজনচতুযোজনপঞ্চযোজনসতপ্পমাণাপি ভিজ্জিত্ৰা ৰাতৰেগুক্খিত্তা আকাসেযেৰ চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা অভাৰং গচ্ছন্তি. চক্কৰাল়পব্বতম্পি সিনেরুপব্বতম্পি ৰাতো উক্খিপিত্ৰা আকাসে খিপতি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং অভিহন্ত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা ৰিনস্সন্তি. এতেনেৰ উপাযেন ভূমট্ঠকৰিমানানি চ আকাসট্ঠকৰিমানানি চ ৰিনাসেন্তো ছ কামাৰচরদেৰলোকে ৰিনাসেত্ৰা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ানি ৰিনাসেতি. তত্থ চক্কৰাল়া চক্কৰাল়েহি, হিমৰন্তা হিমৰন্তেহি, সিনেরূ সিনেরূহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগন্ত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা ৰিনস্সন্তি. পথৰিতো যাৰ ততিযজ্ঝানভূমিং ৰাতো গণ্হাতি, তত্থ তযো ব্রহ্মলোকে ৰিনাসেত্ৰা ৰেহপ্ফলে আহচ্চ তিট্ঠতি. এৰং সব্বসঙ্খারগতং ৰিনাসেত্ৰা সযম্পি ৰিনস্সতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপরিআকাসো একো হোতি মহন্ধকারোতি সব্বং ৰুত্তসদিসং. ইধ পন সুভকিণ্হব্রহ্মলোকং আদিং কত্ৰা লোকো পাতুভৰতি. ৰেহপ্ফলতো চ চৰিত্ৰা সুভকিণ্হট্ঠানাদীসু সত্তা নিব্বত্তন্তি. তত্থ কপ্পৰিনাসকমহামেঘতো যাৰ কপ্পৰিনাসকৰাতূপচ্ছেদো, ইদমেকং অসঙ্খেয্যং. ৰাতূপচ্ছেদতো যাৰ সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযমসঙ্খেয্যং…পে… ইমানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৰং ৰাতেন ৰিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৰেদিতব্বং.

কিং কারণা এৰং লোকো ৰিনস্সতি? অকুসলমূলকারণা. অকুসলমূলেসু হি উস্সন্নেসু এৰং লোকো ৰিনস্সতি. সো চ খো রাগে উস্সন্নতরে অগ্গিনা ৰিনস্সতি, দোসে উস্সন্নতরে উদকেন ৰিনস্সতি. কেচি পন ‘‘দোসে উস্সন্নতরে অগ্গিনা, রাগে উদকেনা’’তি ৰদন্তি. মোহে উস্সন্নতরে ৰাতেন ৰিনস্সতি. এৰং ৰিনস্সন্তোপি চ নিরন্তরমেৰ সত্ত ৰারে অগ্গিনা নস্সতি, অট্ঠমে ৰারে উদকেন. পুন সত্ত ৰারে অগ্গিনা, অট্ঠমে ৰারে উদকেনাতি এৰং অট্ঠমে অট্ঠমে ৰারে ৰিনস্সন্তো সত্তক্খত্তুং উদকেন ৰিনস্সিত্ৰা পুন সত্ত ৰারে অগ্গিনা নস্সতি. এত্তাৰতা তেসট্ঠি কপ্পা অতীতা হোন্তি. এত্থন্তরে উদকেন নস্সনৰারং সম্পত্তম্পি পটিবাহিত্ৰা লদ্ধোকাসো ৰাতো পরিপুণ্ণচতুসট্ঠিকপ্পাযুকে সুভকিণ্হে ৰিদ্ধংসেন্তো লোকং ৰিনাসেতি.

পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তোপি চ কপ্পানুস্সরণকো ভিক্খু এতেসু কপ্পেসু অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে অনুস্সরতি. সংৰট্টকপ্পে ৰিৰট্টকপ্পেতি চ কপ্পস্স অড্ঢং গহেত্ৰা ৰুত্তং. সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পেতি সকলকপ্পং গহেত্ৰা ৰুত্তং. কথং অনুস্সরতীতি চে? অমুত্রাসিন্তিআদিনা নযেন. তত্থ অমুত্রাসিন্তি অমুম্হি সংৰট্টকপ্পে অহং অমুম্হি ভৰে ৰা যোনিযা ৰা গতিযা ৰা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৰা সত্তাৰাসে ৰা সত্তনিকাযে ৰা আসিং. এৰংনামোতি তিস্সো ৰা ফুস্সো ৰা. এৰংগোত্তোতি কচ্চানো ৰা কস্সপো ৰা. ইদমস্স অতীতভৰে অত্তনো নামগোত্তানুস্সরণৰসেন ৰুত্তং. সচে পন তস্মিং কালে অত্তনো ৰণ্ণসম্পত্তিং ৰা লূখপণীতজীৰিকভাৰং ৰা সুখদুক্খবহুলতং ৰা অপ্পাযুকদীঘাযুকভাৰং ৰা অনুস্সরিতুকামো হোতি, তম্পি অনুস্সরতিযেৰ. তেনাহ ‘‘এৰংৰণ্ণো…পে… এৰমাযুপরিযন্তো’’তি. তত্থ এৰংৰণ্ণোতি ওদাতো ৰা সামো ৰা. এৰমাহারোতি সালিমংসোদনাহারো ৰা পৰত্তফলভোজনো ৰা. এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদীতি অনেকপ্পকারেন কাযিকচেতসিকানং সামিসনিরামিসাদিপ্পভেদানং ৰা সুখদুক্খানং পটিসংৰেদী. এৰমাযুপরিযন্তোতি এৰং ৰস্সসতপরিমাণাযুপরিযন্তো ৰা চতুরাসীতিকপ্পসতসহস্সাযুপরিযন্তো ৰা.

সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিন্তি সো অহং ততো ভৰতো যোনিতো গতিতো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিতো সত্তাৰাসতো সত্তনিকাযতো ৰা চুতো পুন অমুকস্মিং নাম ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা উদপাদিং. তত্রাপাসিন্তি অথ তত্রাপি ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা পুন অহোসিং. এৰংনামোতিআদি ৰুত্তনযমেৰ. অপিচ যস্মা অমুত্রাসিন্তি ইদং অনুপুব্বেন আরোহন্তস্স যাৰতিচ্ছকং (ৰিসুদ্ধি. ২.৪১০) অনুস্সরণং, সো ততো চুতোতি পটিনিৰত্তন্তস্স পচ্চৰেক্খণং, তস্মা ইধূপপন্নোতি ইমিস্সা ইধূপপত্তিযা অনন্তরমেৰস্স উপপত্তিট্ঠানং সন্ধায অমুত্র উদপাদিন্তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্রাপাসিন্তি এৰমাদি পনস্স তত্র ইমিস্সা উপপত্তিযা অনন্তরে উপপত্তিট্ঠানে নামগোত্তাদীনং অনুস্সরণদস্সনত্থং ৰুত্তং. সো ততো চুতো ইধূপপন্নোতি স্ৰাহং ততো অনন্তরূপপত্তিট্ঠানতো চুতো ইধ অমুকস্মিং নাম খত্তিযকুলে ৰা ব্রাহ্মণকুলে ৰা নিব্বত্তোতি. ইতীতি এৰং. সাকারং সউদ্দেসন্তি নামগোত্তৰসেন সউদ্দেসং, ৰণ্ণাদিৰসেন সাকারং. নামগোত্তেন হি সত্তো তিস্সো ফুস্সো কস্সপোতি উদ্দিসীযতি, ৰণ্ণাদীহি সামো ওদাতোতি নানত্ততো পঞ্ঞাযতি. তস্মা নামগোত্তং উদ্দেসো, ইতরে আকারাতি.

পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.