৫৪. দিব্বচক্খুঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
১০৬. দিব্বচক্খুঞাণনিদ্দেসে আলোকসঞ্ঞং মনসি করোতীতি দিৰা ৰা রত্তিং ৰা সূরিযজোতিচন্দমণিআলোকং আলোকোতি মনসি করোতি. এৰং মনসিকরোন্তো চ আলোকোতি সঞ্ঞং মনসি পৰত্তনতো ‘‘আলোকসঞ্ঞং মনসি করোতী’’তি ৰুচ্চতি. দিৰাসঞ্ঞং অধিট্ঠাতীতি এৰং আলোকসঞ্ঞং মনসিকরিত্ৰা দিৰাতি সঞ্ঞং ঠপেতি. যথা দিৰা তথা রত্তিন্তি যথা দিৰা আলোকো দিট্ঠো, তথেৰ রত্তিম্পি মনসি করোতি. যথা রত্তিং তথা দিৰাতি যথা রত্তিং আলোকো দিট্ঠো, তথেৰ দিৰাপি মনসি করোতি. ইতি ৰিৰটেন চেতসাতি এৰং অপিহিতেন চিত্তেন. অপরিযোনদ্ধেনাতি সমন্ততো অনদ্ধেন. সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতীতি সওভাসং চিত্তং ৰড্ঢেতি. এতেন দিব্বচক্খুস্স পরিকম্মালোকারম্মণং চিত্তং কথিতং. আলোককসিণারম্মণং চতুত্থজ্ঝানমেৰ ৰা সন্ধায ৰুত্তং. তস্সেৰং ভাৰযতো ওভাসজাতং চিত্তং হোতি ৰিগতন্ধকারাৰরণং. তেন হি দিব্বচক্খুং উপ্পাদেতুকামেন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন ইমিস্সাযেৰ পাল়িযা অনুসারেন কসিণারম্মণং অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সব্বাকারেন অভিনীহারক্খমং কত্ৰা ‘‘তেজোকসিণং ওদাতকসিণং আলোককসিণ’’ন্তি ইমেসু তীসু কসিণেসু অঞ্ঞতরং আসন্নং কাতব্বং, উপচারজ্ঝানগোচরং কত্ৰা ৰড্ঢেত্ৰা ঠপেতব্বং, ন তত্থ অপ্পনা উপ্পাদেতব্বাতি অধিপ্পাযো. সচে হি উপ্পাদেতি, পাদকজ্ঝাননিস্সযং হোতি, ন পরিকম্মনিস্সযং. ইমেসু চ পন তীসু আলোককসিণংযেৰ সেট্ঠতরং, তদনুলোমেন পন ইতরং কসিণদ্ৰযম্পি ৰুত্তং. তস্মা আলোককসিণং ইতরেসং ৰা অঞ্ঞতরং আরম্মণং কত্ৰা চত্তারি ঝানানি উপ্পাদেত্ৰা পুন উপচারভূমিযংযেৰ ঠত্ৰা কসিণং ৰড্ঢেতব্বং. ৰড্ঢিতৰড্ঢিতট্ঠানস্স অন্তোযেৰ রূপগতং পস্সিতব্বং. রূপগতং পস্সতো পনস্স তেন ব্যাপারেন পরিকম্মচিত্তেন আলোকফরণং অকুব্বতো পরিকম্মস্স ৰারো অতিক্কমতি, ততো আলোকো অন্তরধাযতি, তস্মিং অন্তরহিতে রূপগতম্পি ন দিস্সতি. অথানেন পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানমেৰ পৰিসিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায আলোকো ফরিতব্বো. এৰং অনুক্কমেন আলোকো থামগতো হোতীতি. ‘‘এত্থ আলোকো হোতূ’’তি যত্তকং ঠানং পরিচ্ছিন্দতি, তত্থ আলোকো তিট্ঠতিযেৰ. দিৰসম্পি নিসীদিত্ৰা পস্সতো রূপদস্সনং হোতি. তত্থ যদা তস্স ভিক্খুনো মংসচক্খুস্স অনাপাথগতং অন্তোকুচ্ছিগতং হদযৰত্থুনিস্সিতং হেট্ঠাপথৰীতলনিস্সিতং তিরোকুট্টপব্বতপাকারগতং পরচক্কৰাল়গতন্তি ইদং রূপং ঞাণচক্খুস্স আপাথং আগচ্ছতি, মংসচক্খুনা দিস্সমানং ৰিয হোতি, তদা দিব্বচক্খু উপ্পন্নং হোতি. তদেৰ চেত্থ রূপদস্সনসমত্থং, ন পুব্বভাগচিত্তানি.
তত্রাযং দিব্বচক্খুনো উপ্পত্তিক্কমো – ৰুত্তপ্পকারমেতং রূপমারম্মণং কত্ৰা মনোদ্ৰারাৰজ্জনে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধে তদেৰ রূপমারম্মণং কত্ৰা চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি উপ্পজ্জন্তীতি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইদং পন ঞাণং ‘‘সত্তানং চুতূপপাতে ঞাণ’’ন্তিপি ‘‘দিব্বচক্খুঞাণ’’ন্তিপি ৰুচ্চতি. তং পনেতং পুথুজ্জনস্স পরিপন্থো হোতি. সো হি ‘‘যত্থ যত্থ আলোকো হোতূ’’তি অধিট্ঠাতি, তং তং পথৰীসমুদ্দপব্বতে ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰাপি একালোকং হোতি. অথস্স তত্থ ভযানকানি যক্খরক্খসাদিরূপানি পস্সতো ভযং উপ্পজ্জতি. তেন চিত্তৰিক্খেপং পত্ৰা ঝানৰিব্ভন্তকো হোতি. তস্মা রূপদস্সনে অপ্পমত্তেন ভৰিতব্বং.
সত্তানং চুতূপপাতঞাণাযাতি সত্তানং চুতিযা চ উপপাতে চ ঞাণায. যেন ঞাণেন সত্তানং চুতি চ উপপাতো চ ঞাযতি, তদত্থং দিব্বচক্খুঞাণত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. দিব্বেন চক্খুনাতি ৰুত্তত্থমেৰ. ৰিসুদ্ধেনাতি চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তা ৰিসুদ্ধং. যো হি চুতিমত্তমেৰ পস্সতি, ন উপপাতং, সো উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো উপপাতমেৰ পস্সতি, ন চুতিং, সো নৰসত্তপাতুভাৰদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো পন তদুভযং পস্সতি, সো যস্মা দুৰিধম্পি তং দিট্ঠিগতমতিৰত্ততি, তস্মাস্স তং দস্সনং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতু হোতি. উভযঞ্চেতং বুদ্ধপুত্তা পস্সন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তা ৰিসুদ্ধ’’ন্তি. মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা রূপদস্সনেন অতিক্কন্তমানুসকং, মানুসকং ৰা মংসচক্খুং অতিক্কন্তত্তা অতিক্কন্তমানুসকং. তেন দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন.
সত্তে পস্সতীতি মনুস্সানং মংসচক্খুনা ৰিয সত্তে ওলোকেতি. চৰমানে উপপজ্জমানেতি এত্থ চুতিক্খণে উপপত্তিক্খণে ৰা দিব্বচক্খুনা দট্ঠুং ন সক্কা, যে পন আসন্নচুতিকা ইদানি চৰিস্সন্তি. তে চৰমানা. যে চ গহিতপটিসন্ধিকা সম্পতিনিব্বত্তা ৰা, তে উপপজ্জমানাতি অধিপ্পেতা. তে এৰরূপে চৰমানে চ উপপজ্জমানে চ পস্সতীতি দস্সেতি. হীনেতি মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা হীনানং জাতিকুলভোগাদীনং ৰসেন হীল়িতে ওহীল়িতে ওঞ্ঞাতে অৰঞ্ঞাতে. পণীতেতি অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তা তব্বিপরীতে. সুৰণ্ণেতি অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা ইট্ঠকন্তমনাপৰণ্ণযুত্তে. দুব্বণ্ণেতি দোসনিস্সন্দযুত্তত্তা অনিট্ঠাকন্তামনাপৰণ্ণযুত্তে, অনভিরূপে ৰিরূপেতিপি অত্থো. সুগতেতি সুগতিগতে, অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা অড্ঢে মহদ্ধনে. দুগ্গতেতি দুগ্গতিগতে, লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা দলিদ্দে অপ্পন্নপানে. যথাকম্মূপগেতি যং যং কম্মং উপচিতং, তেন তেন উপগতে. তত্থ পুরিমেহি ‘‘চৰমানে’’তিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৰুত্তং, ইমিনা পন পদেন যথাকম্মূপগঞাণকিচ্চং.
তস্স চ ঞাণস্স অযমুপ্পত্তিক্কমো – ইধ ভিক্খু হেট্ঠানিরযাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নেরযিকে সত্তে পস্সতি মহাদুক্খমনুভৰমানে, তং দস্সনং দিব্বচক্খুকিচ্চমেৰ. সো এৰং মনসি করোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৰা ইমে সত্তা এতং দুক্খমনুভৰন্তী’’তি. অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৰা’’তি তংকম্মারম্মণং ঞাণমুপ্পজ্জতি. তথা উপরিদেৰলোকাভিমুখং আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা নন্দনৰনমিস্সকৰনফারুসকৰনাদীসু সত্তে পস্সতি মহাসম্পত্তিং অনুভৰমানে, তম্পি দস্সনং দিব্বচক্খুকিচ্চমেৰ. সো এৰং মনসি করোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৰা ইমে সত্তা এতং সম্পত্তিং অনুভৰন্তী’’তি. অথস্স ‘‘ইদং নাম কত্ৰা’’তি তংকম্মারম্মণং ঞাণমুপ্পজ্জতি. ইদং যথাকম্মূপগঞাণং নাম. ইমস্স ৰিসুং পরিকম্মং নাম নত্থি. যথা চিমস্স, এৰং অনাগতংসঞাণস্সাপি. দিব্বচক্খুপাদকানেৰ হি ইমানি দিব্বচক্খুনা সহেৰ ইজ্ঝন্তি.
ইমে ৰত ভোন্তোতিআদীসু ইমেতি দিব্বচক্খুনা দিট্ঠানং নিদস্সনৰচনং. ৰতাতি অনুলোমৰচনত্থে নিপাতো. ভোন্তোতি ভৰন্তো. দুট্ঠু চরিতং, দুট্ঠং ৰা চরিতং কিলেসপূতিকত্তাতি দুচ্চরিতং, কাযেন দুচ্চরিতং, কাযতো ৰা উপ্পন্নং দুচ্চরিতন্তি কাযদুচ্চরিতং. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা. অরিযানং উপৰাদকাতি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং অরিযানং অন্তমসো গিহিসোতাপন্নানম্পি অনত্থকামা হুত্ৰা অন্তিমৰত্থুনা ৰা গুণপরিধংসনেন ৰা উপৰাদকা, অক্কোসকা গরহকাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ ‘‘নত্থি ইমেসং সমণধম্মো, অস্সমণা এতে’’তি ৰদন্তো অন্তিমৰত্থুনা উপৰদতি, ‘‘নত্থি ইমেসং ঝানং ৰা ৰিমোক্খো ৰা মগ্গো ৰা ফলং ৰা’’তিআদীনি ৰদন্তো গুণপরিধংসনেন উপৰদতীতি ৰেদিতব্বো. সো চ জানং ৰা উপৰদেয্য অজানং ৰা, উভযথাপি অরিযূপৰাদোৰ হোতি. ভারিযং কম্মং আনন্তরিযসদিসং সগ্গাৰরণং মগ্গাৰরণঞ্চ, সতেকিচ্ছং পন হোতি. তস্মা যো অরিযং উপৰদতি, তেন গন্ত্ৰা সচে অত্তনা ৰুড্ঢতরো হোতি, উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা ‘‘অহং আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, তং মে খমাহী’’তি খমাপেতব্বো. সচে নৰকতরো হোতি, ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হে ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, তং মে খমথা’’তি খমাপেতব্বো. সচে দিসাপক্কন্তো হোতি, সযং ৰা গন্ত্ৰা সদ্ধিৰিহারিকাদিকে ৰা পেসেত্ৰা খমাপেতব্বো. সচে নাপি গন্তুং ন পেসেতুং সক্কা হোতি, যে তস্মিং ৰিহারে ভিক্খূ ৰসন্তি, তেসং সন্তিকং গন্ত্ৰা সচে নৰকতরা হোন্তি, উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা, সচে ৰুড্ঢতরা, ৰুড্ঢে ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, খমতু মে সো আযস্মা’’তি ৰত্ৰা খমাপেতব্বো. সম্মুখা অক্খমন্তেপি এতদেৰ কাতব্বং. সচে একচারিকভিক্খু হোতি, নেৰ তস্স ৰসনট্ঠানং, ন গতট্ঠানং পঞ্ঞাযতি, একস্স পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৰচং, তং মে অনুস্সরতো ৰিপ্পটিসারো হোতি, কিং করোমী’’তি ৰত্তব্বং. সো ৰক্খতি ‘‘তুম্হে মা চিন্তযিত্থ, থেরো তুম্হাকং খমতি, চিত্তং ৰূপসমেথা’’তি. তেনাপি অরিযস্স গতদিসাভিমুখেন অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘খমথা’’তি ৰত্তব্বং. যদি সো পরিনিব্বুতো হোতি, পরিনিব্বুতমঞ্চট্ঠানং গন্ত্ৰা যাৰ সিৰথিকং গন্ত্ৰাপি খমাপেতব্বং. এৰং কতে নেৰ সগ্গাৰরণং, ন মগ্গাৰরণং হোতি, পাকতিকমেৰ হোতীতি.
মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি ৰিপরীতদস্সনা. মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন সমাদিন্ননানাৰিধকম্মা, যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিমূলকেসু কাযকম্মাদীসু অঞ্ঞেপি সমাদপেন্তি. এত্থ চ ৰচীদুচ্চরিতগ্গহণেনেৰ অরিযূপৰাদে, মনোদুচ্চরিতগ্গহণেন চ মিচ্ছাদিট্ঠিযা সঙ্গহিতাযপি ইমেসং দ্ৰিন্নং পুন ৰচনং মহাসাৰজ্জভাৰদস্সনত্থন্তি ৰেদিতব্বং. মহাসাৰজ্জো হি অরিযূপৰাদো আনন্তরিযসদিসত্তা. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সেয্যথাপি, সারিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৰ ধম্মে অঞ্ঞং আরাধেয্য, এৰংসম্পদমিদং সারিপুত্ত ৰদামি তং ৰাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৰা যথাভতং নিক্খিত্তো, এৰং নিরযে’’তি (ম. নি. ১.১৪৯). মিচ্ছাদিট্ঠিতো চ মহাসাৰজ্জতরং নাম অঞ্ঞং নত্থি. যথাহ – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং মহাসাৰজ্জং, যথযিদং, ভিক্খৰে, মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানি, ভিক্খৰে, ৰজ্জানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০).
কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপরিচ্চাগা. পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তিক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৰা কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযস্সুপচ্ছেদা. পরং মরণাতি চুতিচিত্ততো উদ্ধং. অপাযন্তি এৰমাদি সব্বং নিরযৰেৰচনমেৰ. নিরযো হি সগ্গমোক্খহেতুভূতা পুঞ্ঞসম্মতা অযা অপেতত্তা, সুখানং ৰা আযস্স অভাৰা অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসরণন্তি দুগ্গতি, দোসবহুলতায ৰা দুট্ঠেন কম্মুনা নিব্বত্তা গতি দুগ্গতি. ৰিৰসা নিপতন্তি তত্থ দুক্কটকারিনোতি ৰিনিপাতো, ৰিনস্সন্তা ৰা এত্থ পতন্তি সম্ভিজ্জমানঙ্গপচ্চঙ্গাতিপি ৰিনিপাতো. নত্থি এত্থ অস্সাদসঞ্ঞিতো অযোতি নিরযো.
অথ ৰা অপাযগ্গহণেন তিরচ্ছানযোনিং দীপেতি. তিরচ্ছানযোনি হি অপাযো সুগতিতো অপেতত্তা, ন দুগ্গতি মহেসক্খানং নাগরাজাদীনং সম্ভৰতো. দুগ্গতিগ্গহণেন পেত্তিৰিসযং. সো হি অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সুগতিতো অপেতত্তা দুক্খস্স চ গতিভূতত্তা, ন তু ৰিনিপাতো অসুরসদিসং অৰিনিপতিতত্তা. ৰিনিপাতগ্গহণেন অসুরকাযং. সো হি যথাৰুত্তেন অত্থেন অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সব্বসমুস্সযেহি চ ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতোতি ৰুচ্চতি. নিরযগ্গহণেন অৰীচিআদিমনেকপ্পকারং নিরযমেৰাতি. উপপন্নাতি উপগতা, তত্থ অভিনিব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. ৰুত্তৰিপরিযাযেন সুক্কপক্খো ৰেদিতব্বো.
অযং পন ৰিসেসো – তত্থ সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিপি সঙ্গয্হতি, সগ্গগ্গহণেন দেৰগতিযেৰ. তত্থ সুন্দরা গতীতি সুগতি. রূপাদীহি ৰিসযেহি সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো. সো সব্বোপি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অযং ৰচনত্থো. ইতি ‘‘দিব্বেন চক্খুনা’’তিআদি সব্বং নিগমনৰচনং. এৰং দিব্বেন চক্খুনা পস্সতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপত্থোতি.
দিব্বচক্খুঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চঞাণপকিণ্ণকং
ইমেসু পঞ্চসু ঞাণেসু ইদ্ধিৰিধঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন সত্তসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. সোতধাতুৰিসুদ্ধিঞাণং পরিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন চতূসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. চেতোপরিযঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবহিদ্ধারম্মণৰসেন অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং
পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধানৰত্তব্বারম্মণৰসেন অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. দিব্বচক্খুঞাণং পরিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন চতূসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. যথাকম্মূপগঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধারম্মণৰসেন পঞ্চসু আরম্মণেসু পৰত্ততি. অনাগতংসঞাণং পরিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅনাগতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধানৰত্তব্বারম্মণৰসেন অট্ঠসু আরম্মণেসু পৰত্ততীতি.
পঞ্চঞাণপকিণ্ণকং নিট্ঠিতং.