২. সীলমযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৭. সীলমযঞাণনিদ্দেসে পঞ্চাতি গণনপরিচ্ছেদো. সীলানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. পরিযন্তপারিসুদ্ধিসীলন্তিআদি পঞ্চন্নং সরূপতো দস্সনং. পরিযন্তপারিসুদ্ধীতিআদীসু যথা নীলৰণ্ণযোগতো ৰত্থম্পি নীলমস্স অত্থীতি নীলন্তি ৰুচ্চতি, এৰং গণনৰসেন পরিযন্তো পরিচ্ছেদো অস্সা অত্থীতি পরিযন্তা, উপসম্পন্নসীলে পত্তো অনুপসম্পন্নসীলস্স অৰসানসব্ভাৰতো ৰা পরিযন্তো অৰসানং অস্সা অত্থীতি পরিযন্তা. সপরিযন্তাতি ৰা ৰত্তব্বে সকারলোপো কতোতি ৰেদিতব্বো ‘‘দকং দকাসযা পৰিসন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৮; অ. নি. ৪.৩৩) এত্থ উকারলোপো ৰিয. পরিসুদ্ধভাৰো পারিসুদ্ধি, পরিযন্তা চ সা পারিসুদ্ধি চাতি পরিযন্তপারিসুদ্ধি, পরিযন্তপারিসুদ্ধিসঙ্খাতং সীলং পরিযন্তপারিসুদ্ধিসীলং. ৰুত্তপটিপক্খেন ন পরিযন্তাতি অপরিযন্তা, নত্থি এতিস্সা পরিযন্তোতিপি অপরিযন্তা, ৰুদ্ধো এতিস্সা পরিযন্তোতিপি অপরিযন্তা. সমাদানতো পভুতি অখণ্ডিতত্তা খণ্ডিতাপি কতপটিকম্মত্তা চিত্তুপ্পাদমত্তকেনাপি মলেন ৰিরহিতত্তা চ পরিসুদ্ধজাতিমণি ৰিয সুধন্তসুপরিকম্মকতসুৰণ্ণং ৰিয চ পরিসুদ্ধত্তা অরিযমগ্গস্স পদট্ঠানভূতা অনূনট্ঠেন পরিপূণ্ণা. দিট্ঠিযা পহীনত্তা দিট্ঠিপরামাসেন অগ্গহিতত্তা অপরামট্ঠা.অযং তে সীলে দোসোতি কেনচি চোদকেন পরামসিতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৰা অপরামট্ঠা. অরহত্তফলক্খণে সব্বদরথপটিপ্পস্সদ্ধিযা পটিপ্পস্সদ্ধি. অনুপসম্পন্নানন্তি অনৰসেসসমাদানৰসেন সীলসম্পদায ভুসং সম্পন্নাতি উপসম্পন্না, ন উপসম্পন্না অনুপসম্পন্না. তেসং অনুপসম্পন্নানং.

পরিযন্তসিক্খাপদানন্তি এত্থ সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা, কোট্ঠাসট্ঠেন পদানি, সিক্খিতব্বকোট্ঠাসানীতি অত্থো. অপিচ সীলে পতিট্ঠিতেন উপরিপত্তব্বত্তা সব্বে কুসলা ধম্মা সিক্খা, সীলানি তাসং সিক্খানং পতিট্ঠট্ঠেন পদানীতি সিক্খানং পদত্তা সিক্খাপদানি, পরিযন্তানি সিক্খাপদানি এতেসন্তি পরিযন্তসিক্খাপদা. তেসং পরিযন্তসিক্খাপদানং. এত্থ চ দ্ৰে পরিযন্তা সিক্খাপদপরিযন্তো চ কালপরিযন্তো চ. কতমো সিক্খাপদপরিযন্তো? উপাসকোপাসিকানং যথাসমাদানৰসেন একং ৰা দ্ৰে ৰা তীণি ৰা চত্তারি ৰা পঞ্চ ৰা অট্ঠ ৰা দস ৰা সিক্খাপদানি হোন্তি, সিক্খমানসামণেরসামণেরীনং দস সিক্খাপদানি. অযং সিক্খাপদপরিযন্তো. কতমো কালপরিযন্তো? উপাসকোপাসিকা দানং দদমানা পরিৰেসনপরিযন্তং সীলং সমাদিযন্তি, ৰিহারগতা ৰিহারপরিযন্তং সীলং সমাদিযন্তি, একং ৰা দ্ৰে ৰা তযো ৰা ভিয্যো ৰা রত্তিন্দিৰানি পরিচ্ছেদং কত্ৰা সীলং সমাদিযন্তি. অযং কালপরিযন্তো. ইমেসু দ্ৰীসু পরিযন্তেসু সিক্খাপদং পরিযন্তং কত্ৰা সমাদিন্নং সীলং ৰীতিক্কমনেন ৰা মরণেন ৰা পটিপ্পস্সম্ভতি, কালং পরিযন্তং কত্ৰা সমাদিন্নং তংতংকালাতিক্কমেন পটিপ্পস্সম্ভতি.

অপরিযন্তসিক্খাপদানন্তি –

‘‘নৰ কোটিসহস্সানি, অসীতি সতকোটিযো;

পঞ্ঞাস সতসহস্সানি, ছত্তিংস চ পুনাপরে.

‘‘এতে সংৰরৰিনযা, সম্বুদ্ধেন পকাসিতা;

পেয্যালমুখেন নিদ্দিট্ঠা, সিক্খা ৰিনযসংৰরে’’তি. –

এৰং গণনৰসেন পরিযন্তানম্পি সিক্খাপদানং অনৰসেসসমাদানভাৰৰসেন লাভযসঞাতিঅঙ্গজীৰিতহেতু অদিট্ঠপরিযন্তভাৰৰসেন উপরি রক্খিতব্বসীলপরিচ্ছেদাভাৰৰসেন চ নত্থি এতেসং পরিযন্তোতি অপরিযন্তানি. অপরিযন্তানি সিক্খাপদানি এতেসন্তি অপরিযন্তসিক্খাপদা. তেসং অপরিযন্তসিক্খাপদানং, ৰুদ্ধপরিযন্তসিক্খাপদানন্তি ৰা অত্থো.

পুথুজ্জনকল্যাণকানন্তিআদীসু –

‘‘পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;

পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি’’. –

ৰুত্তপুথুজ্জনলক্খণানতিক্কমেপি –

‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;

অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. –

ৰুত্তপুথুজ্জনদ্ৰযে কল্যাণধম্মসমাগমেন অন্ধপুথুজ্জনভাৰং অতিক্কম্ম কল্যাণপুথুজ্জনভাৰে ঠিতানং পুথুজ্জনকল্যাণকানং কল্যাণপুথুজ্জনানন্তি ৰুত্তং হোতি. পুথুজ্জনেসু ৰা কল্যাণকানং পুথুজ্জনকল্যাণকানং.

কুসলধম্মে যুত্তানন্তি এত্থ কুসলসদ্দো তাৰ আরোগ্যানৰজ্জছেকসুখৰিপাকেসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) আরোগ্যে দিস্সতি. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কাযসমাচারো কুসলো? যো খো, মহারাজ, কাযসমাচারো অনৰজ্জো’’তি (ম. নি. ২.৩৬১) চ ‘‘পুন চপরং, ভন্তে, এতদানুত্তরিযং যথা ভগৰা ধম্মং দেসেতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি চ (দী. নি. ৩.১৪৫) এৰমাদীসু অনৰজ্জে. ‘‘কুসলো ত্ৰং রথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গানং (ম. নি. ২.৮৭), কুসলা নচ্চগীতস্স সিক্খিতা চাতুরিত্থিযো’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৯৪) ছেকে. ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু (দী. নি. ৩.৮০). কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তিআদীসু (ধ. স. ৪৩১) সুখৰিপাকে. স্ৰাযমিধ আরোগ্যেপি অনৰজ্জেপি সুখৰিপাকেপি ৰট্টতি.

ৰচনত্থো পনেত্থ কুচ্ছিতে পাপকে ধম্মে সলযন্তি চলযন্তি কম্পেন্তি ৰিদ্ধংসেন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতেন ৰা আকারেন সযন্তি পৰত্তন্তীতি কুসা, তে কুসে লুনন্তি ছিন্দন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতানং ৰা সানতো তনুকরণতো কুসং ঞাণং. তেন কুসেন লাতব্বা গহেতব্বা পৰত্তেতব্বাতি কুসলা, যথা ৰা কুসা উভযভাগগতং হত্থপ্পদেসং লুনন্তি, এৰমিমেপি উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৰেন উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং লুনন্তি, তস্মা কুসা ৰিয লুনন্তীতি কুসলা. অপিচ আরোগ্যট্ঠেন অনৰজ্জট্ঠেন কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন ৰা কুসলা. ইধ পন যস্মা ৰিপস্সনাকুসলমেৰ অধিপ্পেতং, তস্মা সেসে ৰিহায তস্সেৰ দস্সনত্থং ‘‘কুসলধম্মে’’তি একৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিপস্সনাকুসলধম্মে সাতচ্চকিরিযতায সক্কচ্চকারিতায চ যুত্তানন্তি অত্থো.

সেক্খপরিযন্তে পরিপূরকারীনন্তি এত্থ তীসু সিক্খাসু জাতাতিপি সেক্খা, সত্তন্নং সেক্খানং এতেতিপি সেক্খা, সযমেৰ সিক্খন্তীতিপি সেক্খা. সোতাপত্তিমগ্গফলসকদাগামিমগ্গফলঅনাগামিমগ্গফলঅরহত্তমগ্গধম্মা. তে সেক্খা ধম্মা পরিযন্তে অৰসানে এতস্স, তে ৰা সেক্খা ধম্মা পরিযন্তো পরিচ্ছেদো এতস্সাতি সেক্খপরিযন্তো. তস্মিং সেক্খপরিযন্তে ধম্মেতি সম্বন্ধো. পরিপূরং পরিপুণ্ণতং করোন্তীতি পরিপূরকারিনো, পরিপূরকারো পরিপূরকিরিযা এতেসং অত্থীতি ৰা পরিপূরকারিনো. তেসং সোতাপত্তিমগ্গস্স পুব্বভাগভূতে সেক্খপরিযন্তে পটিপদাধম্মে ৰিপস্সনাপারিপূরিযা পরিপূরকারীনং. কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খানন্তি এত্থ কাযেতি সরীরে. সরীরঞ্হি অসুচিসঞ্চযতো কুচ্ছিতানঞ্চ কেসাদীনং চক্খুরোগাদীনঞ্চ রোগসতানং আযভূতত্তা কাযোতি ৰুচ্চতি. জীৰিতেতি জীৰিতিন্দ্রিযে. তঞ্হি জীৰন্তি তেনাতি জীৰিতন্তি ৰুচ্চতি. নত্থি এতেসং অপেক্খাতি অনপেক্খা, নিস্সিনেহাতি অত্থো. তেসং তস্মিং কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খানং.

ইদানি তেসং তেসু অনপেক্খত্তস্স কারণং দস্সেন্তো পরিচ্চত্তজীৰিতানন্তি আহ. ভগৰতো আচরিযস্স ৰা সকজীৰিতপরিচ্চাগেনেৰ হি তে কিলমমানেপি কাযে ৰিনস্সমানেপি জীৰিতে অনপেক্খা হোন্তীতি. সত্তন্নং সেক্খানন্তি সিক্খন্তীতি সেক্খাতি লদ্ধনামানং সোতাপত্তিমগ্গট্ঠাদীনং সত্তন্নং অরিযপুগ্গলানং. তথাগতসাৰকানন্তি তথাগতস্স সাৰকানং. অট্ঠপি হি অরিযপুগ্গলা সৰনন্তে অরিযায জাতিযা জাতত্তা ভগৰতো দেসনং অনুসিট্ঠিং অৰেচ্চপ্পসাদযোগেন সক্কচ্চং সুণন্তীতি সাৰকা. তেসুপি অরহত্তফলট্ঠেযেৰ ৰিসেসেত্ৰা দস্সেন্তো খীণাসৰানন্তি আহ, অরহত্তমগ্গঞাণেন পরিক্খীণসব্বাসৰানন্তি অত্থো. পচ্চেকবুদ্ধানন্তি তং তং কারণং পটিচ্চ একোৰ অনাচরিযকো চতুসচ্চং বুজ্ঝিতৰাতি পচ্চেকবুদ্ধো. তাদিসানং পচ্চেকবুদ্ধানং.

তথাগতানন্তি এত্থ অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো – তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথা কারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.

কথং ভগৰা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্না পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা. কিং ৰুত্তং হোতি? যেনাভিনীহারেন পুরিমকা ভগৰন্তো আগতা, তেনেৰ অম্হাকম্পি ভগৰা আগতো. অথ ৰা যথা পুরিমকা ভগৰন্তো দানসীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৰীরিযখন্তিসচ্চাধিট্ঠানমেত্তুপেক্খাসঙ্খাতা দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা অঙ্গপরিচ্চাগং নযনধনরজ্জপুত্তদারপরিচ্চাগন্তি ইমে পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজিত্ৰা, পুব্বযোগপুব্বচরিযধম্মক্খানঞাতত্থচরিযাদযো পূরেত্ৰা বুদ্ধিচরিযায কোটিং পত্ৰা আগতা, তথা অম্হাকম্পি ভগৰা আগতো. যথা চ পুরিমকা ভগৰন্তো চত্তারো সতিপট্ঠানে চত্তারো সম্মপ্পধানে চত্তারো ইদ্ধিপাদে পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰেত্ৰা ব্রূহেত্ৰা আগতা, তথা অম্হাকম্পি ভগৰা আগতোতি তথাগতো.

‘‘যথেৰ দীপঙ্করবুদ্ধআদযো, সব্বঞ্ঞুভাৰং মুনযো ইধাগতা;

তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো, তথাগতো ৰুচ্চতি তেন চক্খুমা’’তি.

কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতা পুরিমকা ভগৰন্তো গতা. কথঞ্চ তে গতা? তে হি সম্পতিজাতা সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠায উত্তরেনমুখা সত্তপদৰীতিহারেন গতা. যথাহ ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠহিত্ৰা উত্তরাভিমুখো সত্তপদৰীতিহারেন গচ্ছতি সেতম্হি ছত্তে অনুধারযমানে, সব্বা চ দিসা অনুৰিলোকেতি, আসভিঞ্চ ৰাচং ভাসতি ‘অগ্গোহমস্মি লোকস্স, জেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি (ম. নি. ৩.২০৭; দী. নি. ২.৩১). তঞ্চস্স গমনং তথং অহোসি অৰিতথং অনেকেসং ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন. যঞ্হি সো সম্পতিজাতো সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহি, ইদমস্স চতুরিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, উত্তরমুখভাৰো পনস্স সব্বলোকুত্তরভাৰস্স পুব্বনিমিত্তং, সত্তপদৰীতিহারো সত্তবোজ্ঝঙ্গরতনপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, ‘‘সুৰণ্ণদণ্ডা ৰীতিপতন্তি চামরা’’তি (সু. নি. ৬৯৩) এত্থ ৰুত্তচামরুক্খেপো পন সব্বতিত্থিযনিম্মথনস্স পুব্বনিমিত্তং, সেতচ্ছত্তধারণং অরহত্তফলৰিমুত্তিৰরৰিমলসেতচ্ছত্তপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, সব্বাদিসানুৰিলোকনং সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, আসভিৰাচাভাসনং পন অপ্পটিৰত্তিযৰরধম্মচক্কপ্পৰত্তনস্স পুব্বনিমিত্তং. তথাযং ভগৰাপি গতো. তঞ্চস্স গমনং তথং অহোসি অৰিতথং তেসংযেৰ ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন. তেনাহু পোরাণা –

‘‘মুহুত্তজাতোৰ গৰংপতী যথা, সমেহি পাদেহি ফুসী ৰসুন্ধরং;

সো ৰিক্কমী সত্ত পদানি গোতমো, সেতঞ্চ ছত্তং অনুধারযুং মরূ.

‘‘গন্ত্ৰান সো সত্ত পদানি গোতমো, দিসা ৰিলোকেসি সমা সমন্ততো;

অট্ঠঙ্গুপেতং গিরমব্ভুদীরযি, সীহো যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি.

এৰং তথা গতোতি তথাগতো.

অথ ৰা যথা পুরিমকা ভগৰন্তো, অযম্পি ভগৰা তথেৰ নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং…পে… পঠমজ্ঝানেন নীৰরণে…পে… অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং…পে… অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসে পহায গতো. এৰম্পি তথা গতোতি তথাগতো.

কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? পথৰীধাতুযা কক্খল়ত্তলক্খণং তথং অৰিতথং, আপোধাতুযা পগ্ঘরণলক্খণং, তেজোধাতুযা উণ্হত্তলক্খণং, ৰাযোধাতুযা ৰিত্থম্ভনলক্খণং, আকাসধাতুযা অসম্ফুট্ঠলক্খণং, ৰিঞ্ঞাণধাতুযা ৰিজাননলক্খণং.

রূপস্স রুপ্পনলক্খণং, ৰেদনায ৰেদযিতলক্খণং, সঞ্ঞায সঞ্জাননলক্খণং, সঙ্খারানং অভিসঙ্খরণলক্খণং, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননলক্খণং.

ৰিতক্কস্স অভিনিরোপনলক্খণং, ৰিচারস্স অনুমজ্জনলক্খণং, পীতিযা ফরণলক্খণং, সুখস্স সাতলক্খণং, চিত্তেকগ্গতায অৰিক্খেপলক্খণং, ফস্সস্স ফুসনলক্খণং.

সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমোক্খলক্খণং, ৰীরিযিন্দ্রিযস্স পগ্গহলক্খণং, সতিন্দ্রিযস্স উপট্ঠানলক্খণং, সমাধিন্দ্রিযস্স অৰিক্খেপলক্খণং, পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স পজাননলক্খণং.

সদ্ধাবলস্স অস্সদ্ধিযে অকম্পিযলক্খণং, ৰীরিযবলস্স কোসজ্জে, সতিবলস্স মুট্ঠস্সচ্চে, সমাধিবলস্স উদ্ধচ্চে, পঞ্ঞাবলস্স অৰিজ্জায অকম্পিযলক্খণং.

সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপট্ঠানলক্খণং, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পৰিচযলক্খণং, ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পগ্গহলক্খণং, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ফরণলক্খণং, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপসমলক্খণং, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স অৰিক্খেপলক্খণং, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পটিসঙ্খানলক্খণং.

সম্মাদিট্ঠিযা দস্সনলক্খণং, সম্মাসঙ্কপ্পস্স অভিনিরোপনলক্খণং, সম্মাৰাচায পরিগ্গহলক্খণং, সম্মাকম্মন্তস্স সমুট্ঠানলক্খণং, সম্মাআজীৰস্স ৰোদানলক্খণং, সম্মাৰাযামস্স পগ্গহলক্খণং, সম্মাসতিযা উপট্ঠানলক্খণং, সম্মাসমাধিস্স অৰিক্খেপলক্খণং.

অৰিজ্জায অঞ্ঞাণলক্খণং, সঙ্খারানং চেতনালক্খণং, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননলক্খণং, নামস্স নমনলক্খণং, রূপস্স রুপ্পনলক্খণং, সল়াযতনস্স আযতনলক্খণং, ফস্সস্স ফুসনলক্খণং, ৰেদনায ৰেদযিতলক্খণং, তণ্হায হেতুলক্খণং, উপাদানস্স গহণলক্খণং, ভৰস্স আযূহনলক্খণং, জাতিযা নিব্বত্তিলক্খণং, জরায জীরণলক্খণং, মরণস্স চুতিলক্খণং.

ধাতূনং সুঞ্ঞতালক্খণং, আযতনানং আযতনলক্খণং, সতিপট্ঠানানং উপট্ঠানলক্খণং, সম্মপ্পধানানং পদহনলক্খণং, ইদ্ধিপাদানং ইজ্ঝনলক্খণং, ইন্দ্রিযানং অধিপতিলক্খণং, বলানং অকম্পিযলক্খণং, বোজ্ঝঙ্গানং নিয্যানলক্খণং, মগ্গস্স হেতুলক্খণং.

সচ্চানং তথলক্খণং, সমথস্স অৰিক্খেপলক্খণং, ৰিপস্সনায অনুপস্সনালক্খণং, সমথৰিপস্সনানং একরসলক্খণং, যুগনদ্ধানং অনতিৰত্তনলক্খণং.

সীলৰিসুদ্ধিযা সংৰরলক্খণং, চিত্তৰিসুদ্ধিযা অৰিক্খেপলক্খণং, দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযা দস্সনলক্খণং.

খযে ঞাণস্স সমুচ্ছেদলক্খণং, অনুপ্পাদে ঞাণস্স পস্সদ্ধিলক্খণং.

ছন্দস্স মূললক্খণং, মনসিকারস্স সমুট্ঠানলক্খণং, ফস্সস্স সমোধানলক্খণং, ৰেদনায সমোসরণলক্খণং, সমাধিস্স পমুখলক্খণং, সতিযা আধিপতেয্যলক্খণং, পঞ্ঞায ততুত্তরিলক্খণং, ৰিমুত্তিযা সারলক্খণং, অমতোগধস্স নিব্বানস্স পরিযোসানলক্খণং তথং অৰিতথং. এতং তথলক্খণং ঞাণগতিযা আগতো অৰিরজ্ঝিত্ৰা পত্তো অনুপ্পত্তোতি তথাগতো. এৰং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.

কথং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. তানি চ ভগৰা অভিসম্বুদ্ধোতি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতোতি ৰুচ্চতি. অভিসম্বোধত্থো হি এত্থ গতসদ্দো.

অপিচ জরামরণস্স জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো…পে… সঙ্খারানং অৰিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো. তথা অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো…পে… জাতিযা জরামরণস্স পচ্চযট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো. তং সব্বং ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো. তস্মাপি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো. এৰং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.

কথং তথদস্সিতায তথাগতো? ভগৰা যং সদেৰকে লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছন্তং রূপারম্মণং নাম অত্থি, তং সব্বাকারেন জানাতি পস্সতি. এৰং জানতা পস্সতা চ তেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৰসেন ৰা দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানকপদৰসেন ৰা ‘‘কতমং তং রূপং রূপাযতনং? যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেরসহি ৰারেহি দ্ৰিপঞ্ঞাসায নযেহি ৰিভজ্জমানং তথমেৰ হোতি, ৰিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসুপি আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা ‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং জানামি, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৰিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪). এৰং তথদস্সিতায তথাগতো. তত্থ তথদস্সীঅত্থে তথাগতোতি পদসম্ভৰো ৰেদিতব্বো.

কথং তথৰাদিতায তথাগতো? যং রত্তিং ভগৰা বোধিমণ্ডে অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো চতুন্নং মারানং মত্থকং মদ্দিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ রত্তিং যমকসালানমন্তরে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি, এত্থন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণে কালে পঠমবোধিযাপি মজ্ঝিমবোধিযাপি পচ্ছিমবোধিযাপি যং ভগৰতা ভাসিতং সুত্তং গেয্যং…পে… ৰেদল্লং, তং সব্বং অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ অনৰজ্জং অনুপৰজ্জং অনূনমনধিকং সব্বাকারপরিপুণ্ণং রাগমদনিম্মদনং দোসমোহমদনিম্মদনং, নত্থি তত্থ ৰালগ্গমত্তম্পি পক্খলিতং, সব্বং তং একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৰিয, একনাল়িকায মিতং ৰিয, একতুলায তুলিতং ৰিয, চ তথমেৰ হোতি. যথাহ ‘‘যঞ্চ, চুন্দ, রত্তিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তরে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথমেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮). গদঅত্থো হি এত্থ গতসদ্দো. এৰং তথৰাদিতায তথাগতো.

অপিচ আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. তথো অৰিপরীতো আগদো অস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি এৰমেতস্মিং অত্থে পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.

কথং তথাকারিতায তথাগতো? ভগৰতো হি ৰাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সাপি ৰাচা, তস্মা যথাৰাদী তথাকারী যথাকারী তথাৰাদী চ হোতি. এৰংভূতস্স চস্স যথা ৰাচা, কাযোপি তথা গতো পৰত্তোতি অত্থো. যথা চ কাযো, ৰাচাপি তথা গতা পৰত্তাতি তথাগতো. তেনেৰাহ – ‘‘যথাৰাদী, ভিক্খৰে, তথাগতো তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. ইতি যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি. এৰং তথাকারিতায তথাগতো.

কথং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো? উপরি ভৰগ্গং হেট্ঠা অৰীচিং পরিযন্তং কত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায ৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেন, ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি, অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো রাজাধিরাজা দেৰানং অতিদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা. তেনাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থু দসো ৰসৰত্তী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).

তত্থেৰং পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা – অগদো ৰিয অগদো. কো পনেস? দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৰো ভিসক্কো দিব্বাগদেন সপ্পে ৰিয সব্বপরপ্পৰাদিনো সদেৰকঞ্চ লোকং অভিভৰতি. ইতি সব্বলোকাভিভৰনে তথো অৰিপরীতো দেসনাৰিলাসমযো চেৰ পুঞ্ঞমযো চ অগদো অস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি ৰেদিতব্বো. এৰং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.

অপিচ তথায গতোতিপি তথাগতো, তথং গতোতিপি তথাগতোতি. গতোতি অৰগতো অতীতো পত্তো পটিপন্নোতি অত্থো. তত্থ সকলং লোকং তীরণপরিঞ্ঞায তথায গতো অৰগতোতি তথাগতো, লোকসমুদযং পহানপরিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো, লোকনিরোধং সচ্ছিকিরিযায তথায গতো পত্তোতি তথাগতো, লোকনিরোধগামিনিপটিপদং তথং গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. তেন যং ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘লোকো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকস্মা তথাগতো ৰিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো. লোকনিরোধো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো লোকনিরোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিরোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, লোকনিরোধগামিনীপটিপদা তথাগতস্স ভাৰিতা. যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… অনুৰিচরিতং মনসা, সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩). তস্স এৰম্পি অত্থো ৰেদিতব্বো. ইদম্পি চ তথাগতস্স তথাগতভাৰদীপনে মুখমত্তমেৰ. সব্বাকারেন পন তথাগতোৰ তথাগতস্স তথাগতভাৰং ৰণ্ণেয্য. যস্মা পন সব্ববুদ্ধা তথাগতগুণেনাপি সমসমা, তস্মা সব্বেসং ৰসেন তথাগতানন্তি আহ.

অরহন্তানন্তি কিলেসেহি আরকত্তা, অরীনং অরানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰা তথাগতো অরহং. আরকা হি সো সব্বকিলেসেহি সুৰিদূরৰিদূরে ঠিতো মগ্গেন সৰাসনানং কিলেসানং পহীনত্তাতি অরহং.

সো ততো আরকা নাম, যস্স যেনাসমঙ্গিতা;

অসমঙ্গী চ দোসেহি, নাথো তেনারহং মতো.

তে চানেন কিলেসারযো মগ্গেন হতাতি অরীনং হতত্তাপি অরহং.

যস্মা রাগাদিসঙ্খাতা, সব্বেপি অরযো হতা;

পঞ্ঞাসত্থেন নাথেন, তস্মাপি অরহং মতো.

যঞ্চেতং অৰিজ্জাভৰতণ্হামযনাভিপুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খারানং জরামরণনেমি আসৰসমুদযমযেন অক্খেন ৰিজ্ঝিত্ৰা তিভৰরথে সমাযোজিতং অনাদিকালপ্পৰত্তং সংসারচক্কং, তস্সানেন বোধিমণ্ডে ৰীরিযপাদেহি সীলপথৰিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকরং ঞাণফরসুং গহেত্ৰা সব্বে অরা হতাতি অরানং হতত্তাপি অরহং.

অরা সংসারচক্কস্স, হতা ঞাণাসিনা যতো;

লোকনাথেন তেনেস, অরহন্তি পৰুচ্চতি.

অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চ চীৰরাদিপচ্চযে অরহতি পূজাৰিসেসঞ্চ. তেনেৰ চ উপ্পন্নে তথাগতে যে কেচি মহেসক্খা দেৰমনুস্সা, ন তে অঞ্ঞত্থ পূজং করোন্তি. তথা হি ব্রহ্মা সহম্পতি সিনেরুমত্তেন রতনদামেন তথাগতং পূজেসি, যথাবলঞ্চ অঞ্ঞে দেৰা মনুস্সা চ বিম্বিসারকোসলরাজাদযো. পরিনিব্বুতম্পি চ ভগৰন্তং উদ্দিস্স ছন্নৰুতিকোটিধনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অসোকমহারাজা সকলজম্বুদীপে চতুরাসীতি ৰিহারসহস্সানি পতিট্ঠাপেসি, কো পন ৰাদো অঞ্ঞেসং পূজাৰিসেসানন্তি পচ্চযাদীনং অরহত্তাপি অরহং.

পূজাৰিসেসং সহ পচ্চযেহি, যস্মা অযং অরহতি লোকনাথো;

অত্থানুরূপং অরহন্তি লোকে, তস্মা জিনো অরহতি নামমেতং.

যথা চ লোকে যে কেচি পণ্ডিতমানিনো বালা অসিলোকভযেন রহো পাপং করোন্তি, এৰমেস ন কদাচি করোতীতি পাপকরণে রহাভাৰতোপি অরহং.

যস্মা নত্থি রহো নাম, পাপকম্মেসু তাদিনো;

রহাভাৰেন তেনেস, অরহং ইতি ৰিস্সুতো.

এৰং সব্বথাপি –

আরকত্তা হতত্তা চ, কিলেসারীন সো মুনি;

হতসংসারচক্কারো, পচ্চযাদীন চারহো;

ন রহো করোতি পাপানি, অরহং তেন ৰুচ্চতীতি.

যস্মা পন সব্ববুদ্ধা অরহত্তগুণেনাপি সমসমা, তস্মা সব্বেসং ৰসেন ‘‘অরহন্তান’’ন্তি আহ.

সম্মাসম্বুদ্ধানন্তি সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো. তথা হেস সব্বধম্মে সম্মা সম্বুদ্ধো, অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধো, পরিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পরিঞ্ঞেয্যতো, পহাতব্বে ধম্মে পহাতব্বতো, সচ্ছিকাতব্বে ধম্মে সচ্ছিকাতব্বতো, ভাৰেতব্বে ধম্মে ভাৰেতব্বতো. তেনেৰাহ –

‘‘অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৰেতব্বঞ্চ ভাৰিতং;

পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্রাহ্মণা’’তি. (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৬৩);

অথ ৰা চক্খু দুক্খসচ্চং, তস্স মূলকারণভাৰেন সমুট্ঠাপিকা পুরিমতণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৰত্তি নিরোধসচ্চং, নিরোধপ্পজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চন্তি এৰং একেকপদুদ্ধারেনাপি সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো. এস নযো সোতঘানজিৰ্হাকাযমনেসু. এতেনেৰ নযেন রূপাদীনি ছ আযতনানি, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা, চক্খুসম্ফস্সাদযো ছ ফস্সা, চক্খুসম্ফস্সজাদযো ছ ৰেদনা, রূপসঞ্ঞাদযো ছ সঞ্ঞা, রূপসঞ্চেতনাদযো ছ চেতনা, রূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা, রূপৰিতক্কাদযো ছ ৰিতক্কা, রূপৰিচারাদযো ছ ৰিচারা, রূপক্খন্ধাদযো পঞ্চক্খন্ধা, দস কসিণানি, দস অনুস্সতিযো, উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাদিৰসেন দস সঞ্ঞা, কেসাদযো দ্ৰত্তিংসাকারা, দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো, কামভৰাদযো নৰ ভৰা, পঠমাদীনি চত্তারি ঝানানি, মেত্তাভাৰনাদযো চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা, চতস্সো অরূপসমাপত্তিযো, পটিলোমতো জরামরণাদীনি, অনুলোমতো অৰিজ্জাদীনি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি চ যোজেতব্বানি. তত্রাযং একপদযোজনা – জরামরণং দুক্খসচ্চং, জাতি সমুদযসচ্চং, উভিন্নং নিস্সরণং নিরোধসচ্চং, নিরোধপ্পজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চন্তি এৰং একেকপদুদ্ধারেন সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো অনুবুদ্ধো পটিৰিদ্ধো. যং ৰা পন কিঞ্চি অত্থি নেয্যং নাম, সব্বস্স সম্মা সম্বুদ্ধত্তা ৰিমোক্খন্তিকঞাণৰসেন সম্মাসম্বুদ্ধো. তস্স পন ৰিভাগো উপরি আৰি ভৰিস্সতীতি. যস্মা পন সব্ববুদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধগুণেনাপি সমসমা, তস্মা সব্বেসং ৰসেন ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধান’’ন্তি আহ.

৩৮. ইদানি পরিযন্তপারিসুদ্ধিঅপরিযন্তপারিসুদ্ধিসীলদ্ৰযে একেকমেৰ সীলং পঞ্চধা ভিন্দিত্ৰা দস্সেতুং অত্থি সীলং পরিযন্তং, অত্থি সীলং অপরিযন্তন্তিআদিমাহ. ইতরেসু পন তীসু সীলেসু তথাৰিধো ভেদো নত্থীতি. তত্থ লাভপরিযন্তন্তি লাভেন পরিযন্তো ভেদো এতস্সাতি লাভপরিযন্তং. এৰং সেসানিপি. যসোতি পনেত্থ পরিৰারো. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. একচ্চোতি একো. লাভহেতূতি লাভোযেৰ হেতু লাভহেতু, তস্মা লাভহেতুতোতি ৰুত্তং হোতি. হেত্ৰত্থে নিস্সক্কৰচনং. ‘‘লাভপচ্চযা লাভকারণা’’তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. হেতুমেৰ হি পটিচ্চ এতং ফলমেতীতি পচ্চযোতি চ, ফলুপ্পত্তিং কারযতীতি কারণন্তি চ ৰুচ্চতি.

যথাসমাদিন্নন্তি যং যং সমাদিন্নং গহিতং. ৰীতিক্কমতীতি অজ্ঝাচরতি. এৰরূপানীতি এৰংসভাৰানি, ৰুত্তপ্পকারানীতি অধিপ্পাযো. সীলানীতি গহট্ঠসীলানি ৰা হোন্তু পব্বজিতসীলানি ৰা, যেসং আদিম্হি ৰা অন্তে ৰা একং ভিন্নং, তানি পরিযন্তে ছিন্নসাটকো ৰিয খণ্ডানি. যেসং ৰেমজ্ঝে একং ভিন্নং, তানি মজ্ঝে ৰিনিৰিদ্ধসাটকো ৰিয ছিদ্দানি. যেসং পটিপাটিযা দ্ৰে ৰা তীণি ৰা ভিন্নানি, তানি পিট্ঠিযা ৰা কুচ্ছিযা ৰা উট্ঠিতেন দীঘৰট্টাদিসণ্ঠানেন ৰিসভাগৰণ্ণেন কাল়রত্তাদীনং অঞ্ঞতরসরীরৰণ্ণা গাৰী ৰিয সবলানি. যেসং অন্তরন্তরা একেকানি ভিন্নানি, তানি অন্তরন্তরা ৰিসভাগৰণ্ণবিন্দুৰিচিত্রা গাৰী ৰিয কম্মাসানি. অৰিসেসেন ৰা সব্বানিপি সত্তৰিধেন মেথুনসংযোগেন কোধূপনাহাদীহি চ পাপধম্মেহি উপহতত্তা খণ্ডানি ছিদ্দানি সবলানি কম্মাসানীতি. তানিযেৰ তণ্হাদাসব্যতো মোচেত্ৰা ভুজিস্সভাৰাকরণেন ন ভুজিস্সানি. বুদ্ধাদীহি ৰিঞ্ঞূহি ন পসত্থত্তা ন ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানি. তণ্হাদিট্ঠীহি পরামট্ঠত্তা, কেনচি ৰা ‘‘অযং তে সীলেসু দোসো’’তি পরামট্ঠুং সক্কুণেয্যতায পরামট্ঠানি. উপচারসমাধিং অপ্পনাসমাধিং ৰা, অথ ৰা মগ্গসমাধিং ফলসমাধিং ৰা ন সংৰত্তযন্তীতি অসমাধিসংৰত্তনিকানি. ন সমাধিসংৰত্তনিকানীতিপি পাঠো.

কেচি পন ‘‘খণ্ডানীতি কুসলানং ধম্মানং অপ্পতিট্ঠাভূতত্তা, ছিদ্দানীতিপি এৰং. সবলানীতি ৰিৰণ্ণকরণত্তা, কম্মাসানীতিপি এৰং. ন ভুজিস্সানীতি তণ্হাদাসব্যং গতত্তা. ন ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানীতি কুসলেহি গরহিতত্তা. পরামট্ঠানীতি তণ্হায গহিতত্তা. অসমাধিসংৰত্তনিকানীতি ৰিপ্পটিসারৰত্থুভূতত্তা’’তি এৰমত্থং ৰণ্ণযন্তি.

ন অৰিপ্পটিসারৰত্থুকানীতি ৰিপ্পটিসারাৰহত্তা অৰিপ্পটিসারস্স পতিট্ঠা ন হোন্তীতি অত্থো. ন পামোজ্জৰত্থুকানীতি অৰিপ্পটিসারজায দুব্বলপীতিযা ন ৰত্থুভূতানি তস্সা অনাৰহত্তা. এৰং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. ন পীতিৰত্থুকানীতি দুব্বলপীতিজায বলৰপীতিযা ন ৰত্থুভূতানি. ন পস্সদ্ধিৰত্থুকানীতি বলৰপীতিজায কাযচিত্তপস্সদ্ধিযা ন ৰত্থুভূতানি. ন সুখৰত্থুকানীতি পস্সদ্ধিজস্স কাযিকচেতসিকসুখস্স ন ৰত্থুভূতানি. ন সমাধিৰত্থুকানীতি সুখজস্স সমাধিস্স ন ৰত্থুভূতানি. ন যথাভূতঞাণদস্সনৰত্থুকানীতি সমাধিপদট্ঠানস্স যথাভূতঞাণদস্সনস্স ন ৰত্থুভূতানি.

ন একন্তনিব্বিদাযাতিআদীসু ন-কারমেৰ আহরিত্ৰা ‘‘ন ৰিরাগাযা’’তিআদিনা নযেন সেসপদেহিপি যোজেতব্বং. ন ৰিরাগাযাতিআদীসু সনকারো ৰা পাঠো. তত্থ একন্তনিব্বিদাযাতি একন্তেন ৰট্টে নিব্বিন্দনত্থায ন সংৰত্তন্তীতি সম্বন্ধো. এৰং সেসেসুপি যোজেতব্বং. ৰিরাগাযাতি ৰট্টে ৰিরজ্জনত্থায. নিরোধাযাতি ৰট্টস্স নিরোধনত্থায. উপসমাযাতি নিরোধিতস্স পুন অনুপ্পত্তিৰসেন ৰট্টস্স উপসমনত্থায. অভিঞ্ঞাযাতি ৰট্টস্স অভিজাননত্থায. সম্বোধাযাতি কিলেসনিদ্দাৰিগমেন ৰট্টতো পবুজ্ঝনত্থায. নিব্বানাযাতি অমতনিব্বানত্থায.

যথাসমাদিন্নং সিক্খাপদং ৰীতিক্কমাযাতি যথাসমাদিন্নস্স সিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমনত্থায. ৰিভত্তিৰিপল্লাসৰসেন পনেত্থ উপযোগৰচনং কতং. চিত্তম্পি ন উপ্পাদেতীতি চিত্তুপ্পাদসুদ্ধিযা সীলস্স অতিৰিসুদ্ধভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং, ন পন চিত্তুপ্পাদমত্তেন সীলং ভিজ্জতি. কিং সো ৰীতিক্কমিস্সতীতি কিমত্থং ৰীতিক্কমং করিস্সতি, নেৰ ৰীতিক্কমং করিস্সতীতি অত্থো. অখণ্ডানীতিআদীনি হেট্ঠা ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বানি. ন খণ্ডানীতিপি পাঠো. ‘‘একন্তনিব্বিদাযা’’তিআদীসু একন্তেন ৰট্টে নিব্বিন্দনত্থাযাতিআদিনা নযেন যোজেতব্বং. এত্থ পন নিব্বিদাযাতি ৰিপস্সনা. ৰিরাগাযাতি মগ্গো. নিরোধায উপসমাযাতি নিব্বানং. অভিঞ্ঞায সম্বোধাযাতি মগ্গো. নিব্বানাযাতি নিব্বানমেৰ. একস্মিং ঠানে ৰিপস্সনা, দ্ৰীসু মগ্গো, তীসু নিব্বানং ৰুত্তন্তি এৰং অৰত্থানকথা ৰেদিতব্বা. পরিযাযেন পন সব্বানিপেতানি মগ্গৰেৰচনানিপি নিব্বানৰেৰচনানিপি হোন্তিযেৰ.

৩৯. ইদানি পরিযন্তাপরিযন্তৰসেন ৰিজ্জমানপভেদং দস্সেত্ৰা পুন ধম্মৰসেন জাতিৰসেন পচ্চযৰসেন সম্পযুত্তৰসেন সীলস্স পভেদং দস্সেতুং কিং সীলন্তিআদিমাহ. তত্থ সমুট্ঠাতি এতেনাতি সমুট্ঠানং. পচ্চযস্সেতং নামং. কিং সমুট্ঠানমস্সাতি কিংসমুট্ঠানং. কতিনং ধম্মানং সমোধানং সমৰাযো অস্সাতি কতিধম্মসমোধানং.

চেতনা সীলন্তি পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তস্স, ৰত্তপটিপত্তিং ৰা পূরেন্তস্স চেতনা. চেতসিকং সীলন্তি পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তস্স ৰিরতি. অপিচ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীনি পজহন্তস্স সত্তকম্মপথচেতনা. চেতসিকং সীলং নাম ‘‘অভিজ্ঝং লোকে পহায ৰিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৰিহরতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৭) নযেন ৰুত্তা অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিধম্মা. সংৰরো সীলন্তি এত্থ পঞ্চৰিধো সংৰরো ৰেদিতব্বো – পাতিমোক্খসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি. তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) অযং পাতিমোক্খসংৰরো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৰরো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা;)

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১) –

অযং ঞাণসংৰরো. পচ্চযপটিসেৰনম্পি এত্থেৰ সমোধানং গচ্ছতি. যো পনাযং ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো, অযং খন্তিসংৰরো নাম. যো চাযং ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো, অযং ৰীরিযসংৰরো নাম. আজীৰপারিসুদ্ধিপি এত্থেৰ সমোধানং গচ্ছতি. ইতি অযং পঞ্চৰিধোপি সংৰরো, যা চ পাপভীরুকানং কুলপুত্তানং সম্পত্তৰত্থুতো ৰিরতি, সব্বমেতং সংৰরসীলন্তি ৰেদিতব্বং. অৰীতিক্কমো সীলন্তি সমাদিন্নসীলস্স কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো. ইদং তাৰ কিং সীলন্তি পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনং.

কতি সীলানীতি পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে কুসলসীলং অকুসলসীলং অব্যাকতসীলন্তি এত্থ যস্মা লোকে তেসং তেসং সত্তানং পকতি সীলন্তি ৰুচ্চতি, যং সন্ধায ‘‘অযং সুখসীলো, অযং দুক্খসীলো, অযং কলহসীলো, অযং মণ্ডনসীলো’’তি ভণন্তি. তস্মা তেন পরিযাযেন অত্থুদ্ধারৰসেন অকুসলসীলমপি সীলন্তি ৰুত্তং. তং পন ‘‘সুত্ৰান সংৰরে পঞ্ঞা’’তি (পটি. ম. ১.৩৭) ৰচনতো ইধাধিপ্পেতসীলং ন হোতীতি.

যস্মা পন চেতনাদিভেদস্স সীলস্স সম্পযুত্তচিত্তং সমুট্ঠানং, তস্মা কুসলচিত্তসমুট্ঠানং কুসলসীলন্তিআদিমাহ.

সংৰরসমোধানং সীলন্তি সংৰরসম্পযুত্তখন্ধা. তে হি সংৰরেন সমাগতা মিস্সীভূতাতি সংৰরসমোধানন্তি ৰুত্তা. এৰং অৰীতিক্কমসমোধানং সীলম্পি ৰেদিতব্বং. তথাভাৰে জাতচেতনা সমোধানং সীলন্তি সংৰরভাৰে অৰীতিক্কমভাৰে জাতচেতনাসম্পযুত্তা খন্ধা. যস্মা চ তীসুপি চেতেসু তংসম্পযুত্তা ধম্মা অধিপ্পেতা, তস্মা চেতনাসমোধানেন চেতসিকানম্পি সঙ্গহিতত্তা চেতসিকসমোধানসীলং ৰিসুং ন নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. হেট্ঠা চেতনাদযো ধম্মা ‘‘সীল’’ন্তি ৰুত্তা. ন কেৰলং তে এৰ সীলং, তংসম্পযুত্তা ধম্মাপি সীলমেৰাতি দস্সনত্থং অযং তিকো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

৪০. ইদানি যস্মা চেতনাচেতসিকা সংৰরাৰীতিক্কমাযেৰ হোন্তি ন ৰিসুং, তস্মা সংৰরাৰীতিক্কমেযেৰ যাৰ অরহত্তমগ্গা সাধারণক্কমেন যোজেন্তো পাণাতিপাতং সংৰরট্ঠেন সীলং, অৰীতিক্কমট্ঠেন সীলন্তিআদিমাহ. পাণাতিপাতা ৰেরমণিআদযো হি যস্মা অত্তনো অত্তনো পচ্চনীকং সংৰরন্তি, তং ন ৰীতিক্কমন্তি চ, তস্মা সংৰরণতো অৰীতিক্কমনতো চ সংৰরট্ঠেন সীলং অৰীতিক্কমট্ঠেন সীলং নাম হোতি. তত্থ পাণাতিপাতং সংৰরট্ঠেনাতি পাণাতিপাতস্স পিদহনট্ঠেন সীলং. কিং তং? পাণাতিপাতা ৰেরমণী. সা চ তং সংৰরন্তীযেৰ তং ন ৰীতিক্কমতীতি অৰীতিক্কমট্ঠেন সীলং. এৰমেৰ অদিন্নাদানা ৰেরমণিআদযো অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিযো যোজেতব্বা.

পাণাতিপাতন্তিআদীসু পন দসসু অকুসলকম্মপথেসু পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো. পাণৰধো পাণঘাতোতি ৰুত্তং হোতি. পাণোতি চেত্থ ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা ৰধকচেতনা পাণাতিপাতো. সো গুণৰিরহিতেসু তিরচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাসরীরে মহাসাৰজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায. পযোগসমত্তেপি ৰত্থুমহন্ততায. গুণৰন্তেসু মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে পাণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাগুণে মহাসাৰজ্জো. সরীরগুণানং পন সমভাৰে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৰজ্জো, তিব্বতায মহাসাৰজ্জোতি ৰেদিতব্বো. তস্স পঞ্চ সম্ভারা – পাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৰধকচিত্তং, উপক্কমো, তেন মরণন্তি.

অদিন্নস্স আদানং অদিন্নাদানং, পরসংহরণং, থেয্যং, চোরিকাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পরপরিগ্গহিতং, যত্থ পরো যথাকামকারিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডারহো অনুপৰজ্জো চ হোতি, তস্মিং পরপরিগ্গহিতে পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পরসন্তকে অপ্পসাৰজ্জং, পণীতে মহাসাৰজ্জং. কস্মা? ৰত্থুপণীততায. ৰত্থুসমত্তে সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৰত্থুস্মিং মহাসাৰজ্জং, তং তং গুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৰত্থুস্মিং অপ্পসাৰজ্জং. তস্স পঞ্চ সম্ভারা – পরপরিগ্গহিতং, পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিতা থেয্যচিত্তং, উপক্কমো, তেন হরণন্তি.

কামেসূতি মেথুনসমাচারেসু. মিচ্ছাচারোতি একন্তনিন্দিতো লামকাচারো. লক্খণতো পন অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা অগমনীযট্ঠানৰীতিক্কমচেতনা কামেসু মিচ্ছাচারো.

তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম পুরিসানং তাৰ মাতুরক্খিতা, পিতুরক্খিতা, মাতাপিতুরক্খিতা, ভাতুরক্খিতা, ভগিনিরক্খিতা, ঞাতিরক্খিতা, গোত্তরক্খিতা, ধম্মরক্খিতা, সারক্খা, সপরিদণ্ডাতি মাতুরক্খিতাদযো দস, ধনক্কীতা, ছন্দৰাসিনী, ভোগৰাসিনী, পটৰাসিনী, ওদপত্তকিনী, ওভতচুম্বটা, দাসী চ, ভরিযা চ, কম্মকারী চ ভরিযা চ, ধজাহটা মুহুত্তিকাতি ধনক্কীতাদযো দসাতি ৰীসতি ইত্থিযো. ইত্থীসু পন দ্ৰিন্নং সারক্খসপরিদণ্ডানং দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৰাদসন্নং ইত্থীনং অঞ্ঞে পুরিসা, ইদং অগমনীযট্ঠানং নাম.

সো পনেস মিচ্ছাচারো সীলাদিগুণরহিতে অগমনীযট্ঠানে অপ্পসাৰজ্জো, সীলাদিগুণসম্পন্নে মহাসাৰজ্জো. তস্স চত্তারো সম্ভারা – অগমনীযৰত্থু, তস্মিং সেৰনচিত্তং, সেৰনপযোগো, মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিঅধিৰাসনন্তি.

মুসাতি ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্স অত্থভঞ্জকো ৰচীপযোগো, কাযপযোগো ৰা. ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পরৰিসংৰাদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. অপরো নযো – মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থু. ৰাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৰিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৰত্থুং তথতো পরং ৰিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. সো যমত্থং ভঞ্জতি, তস্স অপ্পতায অপ্পসাৰজ্জো, মহন্ততায মহাসাৰজ্জো. অপিচ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায নত্থীতিআদিনযপ্পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো, সক্খিনা হুত্ৰা অত্থভঞ্জনত্থং ৰুত্তো মহাসাৰজ্জো. পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৰা সপ্পিং ৰা লভিত্ৰা হসাধিপ্পাযেন ‘‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’’তি পূরণকথানযেন পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো, অদিট্ঠংযেৰ পন দিট্ঠন্তিআদিনা নযেন ৰদন্তানং মহাসাৰজ্জো. তস্স চত্তারো সম্ভারা – অতথং ৰত্থু, ৰিসংৰাদনচিত্তং, তজ্জো ৰাযামো, পরস্স তদত্থৰিজাননন্তি.

যায ৰাচায যস্স তং ৰাচং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৰং, পরস্স চ সুঞ্ঞভাৰং করোতি, সা পিসুণা ৰাচা. যায পন অত্তানম্পি পরম্পি ফরুসং করোতি, যা ৰাচা সযম্পি ফরুসা নেৰ কণ্ণসুখা ন হদযসুখা ৰা, অযং ফরুসা ৰাচা. যেন সম্ফং পলপতি নিরত্থকং, সো সম্ফপ্পলাপো. তেসং মূলভূতা চেতনাপি পিসুণাৰাচাদিনামমেৰ লভতি. সা এৰ চ ইধ অধিপ্পেতাতি.

তত্থ সংকিলিট্ঠচিত্তস্স পরেসং ৰা ভেদায অত্তনো পিযকম্যতায ৰা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পিসুণা ৰাচা. সা যস্স ভেদং করোতি, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা. তস্সা চত্তারো সম্ভারা – ভিন্দিতব্বো পরো, ‘‘ইতি ইমে নানা ভৰিস্সন্তী’’তি ভেদপুরেক্খারতা ৰা ‘‘ইতি অহং পিযো ভৰিস্সামি ৰিস্সাসিকো’’তি পিযকম্যতা ৰা, তজ্জো ৰাযামো, তস্স তদত্থৰিজাননন্তি. পরে পন অভিন্নে কম্মপথভেদো নত্থি, ভিন্নেযেৰ হোতি.

পরস্স মম্মচ্ছেদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফরুসচেতনা ফরুসা ৰাচা. মম্মচ্ছেদকোপি পন পযোগো চিত্তসণ্হতায ফরুসা ৰাচা ন হোতি. মাতাপিতরো হি কদাচি পুত্তকে এৰম্পি ৰদন্তি ‘‘চোরা ৰো খণ্ডাখণ্ডিকং করোন্তূ’’তি. উপ্পলপত্তম্পি চ নেসং উপরি পতন্তং ন ইচ্ছন্তি. আচরিযুপজ্ঝাযা চ কদাচি নিস্সিতকে এৰং ৰদন্তি ‘‘কিং ইমে অহিরিকা অনোত্তপ্পিনো, নিদ্ধমথ নে’’তি. অথ চ নেসং আগমাধিগমসম্পত্তিং ইচ্ছন্তি. যথা চ চিত্তসণ্হতায ফরুসা ৰাচা ন হোতি, এৰং ৰচনসণ্হতায অফরুসা ৰাচাপি ন হোতি. ন হি মারাপেতুকামস্স ‘‘ইমং সুখং সযাপেথা’’তি ৰচনং অফরুসা ৰাচা হোতি, চিত্তফরুসতায পনেসা ফরুসা ৰাচাৰ. সা যং সন্ধায পৰত্তিতা, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা. তস্সা তযো সম্ভারা – অক্কোসিতব্বো পরো, কুপিতচিত্তং, অক্কোসনাতি.

অনত্থৰিঞ্ঞাপিকা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা সম্ফপ্পলাপো. সো আসেৰনমন্দতায অপ্পসাৰজ্জো, আসেৰনমহন্ততায মহাসাৰজ্জো. তস্স দ্ৰে সম্ভারা – ভারতযুদ্ধসীতাহরণাদিনিরত্থককথাপুরেক্খারতা, তথারূপিকথাকথনঞ্চাতি. পরে পন তং কথং অগণ্হন্তে কম্মপথভেদো নত্থি, পরেন সম্ফপ্পলাপে গহিতেযেৰ হোতি.

অভিজ্ঝাযতীতি অভিজ্ঝা, পরভণ্ডাভিমুখী হুত্ৰা তন্নিন্নতায পৰত্ততীতি অত্থো. সা ‘‘অহো ৰত ইদং মমস্সা’’তি এৰং পরভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণা, অদিন্নাদানং ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ. তস্স দ্ৰে সম্ভারা – পরভণ্ডং, অত্তনো পরিণামনঞ্চাতি. পরভণ্ডৰত্থুকে হি লোভে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি, যাৰ ‘‘অহো ৰত ইদং মমস্সা’’তি অত্তনো ন পরিণামেতি.

হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি ব্যাপাদো. সো পরৰিনাসায মনোপদোসলক্খণো, ফরুসা ৰাচা ৰিয অপ্পসাৰজ্জো মহাসাৰজ্জো চ. তস্স দ্ৰে সম্ভারা – পরসত্তো চ, তস্স চ ৰিনাসচিন্তাতি. পরসত্তৰত্থুকে হি কোধে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি, যাৰ ‘‘অহো ৰতাযং উচ্ছিজ্জেয্য ৰিনস্সেয্যা’’তি তস্স ৰিনাসং ন চিন্তেতি.

যথাভুচ্চগহণাভাৰেন মিচ্ছা পস্সতীতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সা ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা নযেন ৰিপরীতদস্সনলক্খণা, সম্ফপ্পলাপো ৰিয অপ্পসাৰজ্জা, মহাসাৰজ্জা চ. অপিচ অনিযতা অপ্পসাৰজ্জা, নিযতা মহাসাৰজ্জা. তস্সা দ্ৰে সম্ভারা – ৰত্থুনো চ গহিতাকারৰিপরীততা, যথা চ তং গণ্হাতি, তথাভাৰেন তস্সূপট্ঠানন্তি. তত্থ নত্থিকাহেতুকঅকিরিযদিট্ঠীহি এৰ কম্মপথভেদো হোতি, ন অঞ্ঞদিট্ঠীহি.

ইমেসং পন দসন্নং অকুসলকম্মপথানং ধম্মতো, কোট্ঠাসতো, আরম্মণতো, ৰেদনাতো, মূলতোতি পঞ্চহাকারেহি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

তত্থ ধম্মতোতি এতেসু হি সত্ত পটিপাটিযা চেতনাধম্মাৰ হোন্তি, অভিজ্ঝাদযো তযো চেতনাসম্পযুত্তা.

কোট্ঠাসতোতি পটিপাটিযা সত্ত, মিচ্ছাদিট্ঠি চাতি ইমে অট্ঠ কম্মপথা এৰ হোন্তি, নো মূলানি. অভিজ্ঝাব্যাপাদা কম্মপথা চেৰ মূলানি চ. অভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা লোভো অকুসলমূলং হোতি, ব্যাপাদো দোসো অকুসলমূলং.

আরম্মণতোতি পাণাতিপাতো জীৰিতিন্দ্রিযারম্মণতো সঙ্খারারম্মণো. অদিন্নাদানং সত্তারম্মণং ৰা সঙ্খারারম্মণং ৰা. মিচ্ছাচারো ফোট্ঠব্বৰসেন সঙ্খারারম্মণো, সত্তারম্মণোতিপি একে. মুসাৰাদো সত্তারম্মণো ৰা সঙ্খারারম্মণো ৰা. তথা পিসুণা ৰাচা. ফরুসা ৰাচা সত্তারম্মণাৰ সম্ফপ্পলাপো দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতৰসেন সত্তারম্মণো ৰা সঙ্খারারম্মণো ৰা. তথা অভিজ্ঝা. ব্যাপাদো সত্তারম্মণোৰ. মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মৰসেন সঙ্খারারম্মণাৰ.

ৰেদনাতোতি পাণাতিপাতো দুক্খৰেদনো হোতি. কিঞ্চাপি হি রাজানো চোরং দিস্ৰা হসমানাপি ‘‘গচ্ছথ ভণে, মারেথ ন’’ন্তি ৰদন্তি, সন্নিট্ঠাপকচেতনা পন নেসং দুক্খসম্পযুত্তাৰ হোতি. অদিন্নাদানং তিৰেদনং. তঞ্হি পরভণ্ডং দিস্ৰা হট্ঠতুট্ঠস্স গণ্হতো সুখৰেদনং হোতি, ভীততসিতস্স গণ্হতো দুক্খৰেদনং, তথা ৰিপাকনিস্সন্দফলানি পচ্চৰেক্খন্তস্স. গহণকালে মজ্ঝত্তভাৰে ঠিতস্স পন গণ্হতো অদুক্খমসুখৰেদনং হোতি. মিচ্ছাচারো সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনো, সন্নিট্ঠাপকচিত্তে পন মজ্ঝত্তৰেদনো ন হোতি. মুসাৰাদো অদিন্নাদানে ৰুত্তনযেনেৰ তিৰেদনো, তথা পিসুণা ৰাচা. ফরুসা ৰাচা দুক্খৰেদনা. সম্ফপ্পলাপো তিৰেদনো. পরেসু হি সাধুকারং দেন্তেসু চেলাদীনি উক্খিপন্তেসু হট্ঠতুট্ঠস্স সীতাহরণভারতযুদ্ধাদীনি কথনকালে সো সুখৰেদনো হোতি, পঠমং দিন্নৰেতনেন একেন পচ্ছা আগন্ত্ৰা ‘‘আদিতো পট্ঠায কথেহী’’তি ৰুত্তে ‘‘নিরৰসেসং যথানুসন্ধিকং পকিণ্ণককথং কথেস্সামি নু খো, নো’’তি দোমনস্সিতস্স কথনকালে দুক্খৰেদনো হোতি, মজ্ঝত্তস্স কথযতো অদুক্খমসুখৰেদনো হোতি. অভিজ্ঝা সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনা, তথা মিচ্ছাদিট্ঠি. ব্যাপাদো দুক্খৰেদনো.

মূলতোতি পাণাতিপাতো দোসমোহৰসেন দ্ৰিমূলকো হোতি, অদিন্নাদানং দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা, মিচ্ছাচারো লোভমোহৰসেন, মুসাৰাদো দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা. তথা পিসুণা ৰাচা সম্ফপ্পলাপো চ. ফরুসা ৰাচা দোসমোহৰসেন, অভিজ্ঝা মোহৰসেন একমূলা, তথা ব্যাপাদো. মিচ্ছাদিট্ঠি লোভমোহৰসেন দ্ৰিমূলাতি.

অকুসলকম্মপথকথা নিট্ঠিতা.

পাণাতিপাতাদীহি পন ৰিরতিযো, অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিযো চাতি ইমে দস কুসলকম্মপথা নাম. পাণাতিপাতাদীহি এতায ৰিরমন্তি, সযং ৰা ৰিরমতি, ৰিরমণমত্তমেৰ ৰা এতন্তি ৰিরতি. যা পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তস্স কুসলচিত্তসম্পযুত্তা ৰিরতি, সা পভেদতো তিৰিধা হোতি সম্পত্তৰিরতি সমাদানৰিরতি সমুচ্ছেদৰিরতীতি. তত্থ অসমাদিন্নসিক্খাপদানং অত্তনো জাতিৰযবাহুসচ্চাদীনি পচ্চৰেক্খিত্ৰা ‘‘অযুত্তং অম্হাকং এৰরূপং পাপং কাতু’’ন্তি সম্পত্তৰত্থুং অৰীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৰিরতি সম্পত্তৰিরতি নাম. সমাদিন্নসিক্খাপদানং পন সিক্খাপদসমাদানে চ ততুত্তরি চ অত্তনো জীৰিতম্পি পরিচ্চজিত্ৰা ৰত্থুং অৰীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৰিরতি সমাদানৰিরতি নাম. অরিযমগ্গসম্পযুত্তা পন ৰিরতি সমুচ্ছেদৰিরতি নাম, যস্সা উপ্পত্তিতো পভুতি অরিযপুগ্গলানং ‘‘পাণং ঘাতেস্সামা’’তিআদিচিত্তম্পি ন উপ্পজ্জতীতি.

ইদানি অকুসলকম্মপথানং ৰিয ইমেসং কুসলকম্মপথানং ধম্মতো, কোট্ঠাসতো, আরম্মণতো, ৰেদনাতো, মূলতোতি পঞ্চহাকারেহি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো.

তত্থ ধম্মতোতি এতেসুপি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাপি ৰট্টন্তি ৰিরতিযোপি, অন্তে তযো চেতনাসম্পযুত্তাৰ.

কোট্ঠাসতোতি পটিপাটিযা সত্ত কম্মপথা এৰ, নো মূলানি, অন্তে তযো কম্মপথা চেৰ মূলানি চ. অনভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা অলোভো কুসলমূলং হোতি, অব্যাপাদো অদোসো কুসলমূলং, সম্মাদিট্ঠি অমোহো কুসলমূলং.

আরম্মণতোতি পাণাতিপাতাদীনং আরম্মণানেৰ এতেসং আরম্মণানি. ৰীতিক্কমিতব্বতোযেৰ হি ৰেরমণী নাম হোতি. যথা পন নিব্বানারম্মণো অরিযমগ্গো কিলেসে পজহতি, এৰং জীৰিতিন্দ্রিযাদিআরম্মণাপেতে কম্মপথা পাণাতিপাতাদীনি দুস্সীল্যানি পজহন্তীতি.

ৰেদনাতোতি সব্বে সুখৰেদনা ৰা হোন্তি মজ্ঝত্তৰেদনা ৰা. কুসলং পত্ৰা হি দুক্খা ৰেদনা নাম নত্থি.

মূলতোতি পটিপাটিযা সত্ত ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স অলোভঅদোসঅমোহৰসেন তিমূলা হোন্তি. ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স অলোভাদোসৰসেন দ্ৰিমূলা. অনভিজ্ঝা ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স অদোসঅমোহৰসেন দ্ৰিমূলা. ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স অদোসৰসেন একমূলা. অলোভো পন অত্তনাৰ অত্তনো মূলং ন হোতি. অব্যাপাদেপি এসেৰ নযো. সম্মাদিট্ঠি অলোভাদোসৰসেন দ্ৰিমূলাৰাতি.

কুসলকম্মপথকথা নিট্ঠিতা.

৪১. এৰং দসকুসলকম্মপথৰসেন সীলং দস্সেত্ৰা ইদানি নেক্খম্মাদীনং অরহত্তমগ্গপরিযোসানানং সত্ততিংসধম্মানং ৰসেন দস্সেতুং নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং সংৰরট্ঠেন সীলং, অৰীতিক্কমট্ঠেন সীলন্তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং সংৰরতি ন ৰীতিক্কমতি, তস্মা নেক্খম্মং সীলন্তি অধিপ্পাযো. পচ্চত্তত্থে ৰা করণৰচনং, নেক্খম্মন্তি অত্থো. এস নযো সেসেসু. পাল়িযং পন নেক্খম্মঅব্যাপাদে দস্সেত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সেসং সঙ্খিপিত্ৰা অন্তে অরহত্তমগ্গোযেৰ দস্সিতো.

এৰং সংৰরঅৰীতিক্কমৰসেন সীলং দস্সেত্ৰা ইদানি তেসংযেৰ দ্ৰিন্নং পভেদদস্সনত্থং পঞ্চ সীলানি পাণাতিপাতস্স পহানং সীলন্তিআদিমাহ. এত্থ চ পাণাতিপাতস্স পহানং সীলং, পাণাতিপাতা ৰেরমণী সীলং, পাণাতিপাতস্স পটিপক্খচেতনা সীলং, পাণাতিপাতস্স সংৰরো সীলং, পাণাতিপাতস্স অৰীতিক্কমো সীলন্তি যোজনা কাতব্বা. পহানন্তি চ কোচি ধম্মো নাম নত্থি অঞ্ঞত্র ৰুত্তপ্পকারানং পাণাতিপাতাদীনং অনুপ্পাদমত্ততো. যস্মা পন তং তং পহানং তস্স তস্স কুসলস্স ধম্মস্স পতিট্ঠানট্ঠেন উপধারণং হোতি, ৰিপ্পকিণ্ণসভাৰাকরণেন চ সমোধানং, তস্মা পুব্বে ৰুত্তেনেৰ উপধারণসমোধানসঙ্খাতেন সীলনট্ঠেন সীলন্তি ৰুত্তং. ইতরে চত্তারো ধম্মা ততো ততো ৰেরমণিৰসেন তস্স তস্স সংৰরৰসেন তদুভযসম্পযুত্তচেতনাৰসেন তং তং অৰীতিক্কমন্তস্স অৰীতিক্কমৰসেন চ চেতসো পৰত্তিসভাৰং সন্ধায ৰুত্তা.

অথ ৰা পহানম্পি ধম্মতো অত্থিযেৰ. কথং? পহীযতে অনেন পাণাতিপাতাদিপটিপক্খো, পজহতি ৰা তং পটিপক্খন্তি পহানং. কিং তং? সব্বেপি কুসলা খন্ধা. অঞ্ঞে পন আচরিযা ‘‘নেক্খম্মাদীসুপি ‘ৰেরমণী সীল’ন্তি ৰচনমত্তং গহেত্ৰা সব্বকুসলেসুপি নিযতযেৰাপনকভূতা ৰিরতি নাম অত্থী’’তি ৰদন্তি, ন তথা ইধাতি. এৰমিমেহি পহানাদীহি পঞ্চহি পদেহি ৰিসেসেত্ৰা পরিযন্তাপরিযন্তসীলদ্ৰযে অপরিযন্তসীলমেৰ ৰুত্তং. তস্মা এৰ হি এৰরূপানি সীলানি চিত্তস্স অৰিপ্পটিসারায সংৰত্তন্তি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকরোন্তো সিক্খতীতি ৰুত্তং.

তত্থ অৰিপ্পটিসারায সংৰত্তন্তীতি ‘‘সংৰরো অৰিপ্পটিসারত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৬) চ ‘‘অৰিপ্পটিসারত্থানি খো, আনন্দ, কুসলানি সীলানি অৰিপ্পটিসারানিসংসানী’’তি (অ. নি. ১০.১; ১১.১) চ ৰচনতো অৰিপ্পটিসারত্থায সংৰত্তন্তি. ‘‘অৰিপ্পটিসারো পামোজ্জত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৬) চ ‘‘যোনিসো মনসিকরোতো পামোজ্জং জাযতী’’তি (পটি. ম. ১.৭৪) চ ৰচনতো পামোজ্জায সংৰত্তন্তি. ‘‘পামোজ্জং পীতত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৬) চ ‘‘পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তি (অ. নি. ৫.২৬; সং. নি. ৫.৩৭৬; দী. নি. ৩.৩২২) চ ৰচনতো পীতিযা সংৰত্তন্তি. ‘‘পীতি পস্সদ্ধত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৬) চ ‘‘পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতী’’তি (অ. নি. ৫.২৬; সং. নি. ৫.৩৭৬; দী. নি. ৩.৩২২) চ ৰচনতো পস্সদ্ধিযা সংৰত্তন্তি. ‘‘পস্সদ্ধি সুখত্থাযা’’তি (পরি. ৩৬৬) চ ‘‘পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতী’’তি (অ. নি. ৫.২৬; সং. নি. ৫.৩৭৬; দী. নি. ৩.৩২২) চ ৰচনতো সোমনস্সায সংৰত্তন্তি. চেতসিকং সুখঞ্হি সোমনস্সন্তি ৰুচ্চতি. আসেৰনাযাতি ভুসা সেৰনা আসেৰনা. কস্স আসেৰনা? অনন্তরং সোমনস্সৰচনেন সুখস্স ৰুত্তত্তা সুখং সিদ্ধং. ‘‘সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (অ. নি. ৫.২৬; সং. নি. ৫.৩৭৬; দী. নি. ৩.৩২২) চ ৰচনতো তেন সুখেন সমাধি সিদ্ধো হোতি. এৰং সিদ্ধস্স সমাধিস্স আসেৰনা. তস্স সমাধিস্স আসেৰনায সংৰত্তন্তি, পগুণবলৰভাৰায সংৰত্তন্তীতি অত্থো. ভাৰনাযাতি তস্সেৰ সমাধিস্স ৰুদ্ধিযা. বহুলীকম্মাযাতি তস্সেৰ সমাধিস্স পুনপ্পুনং কিরিযায. অৰিপ্পটিসারাদিপৰত্তিযা মূলকারণং হুত্ৰা সমাধিস্স সদ্ধিন্দ্রিযাদিঅলঙ্কারসাধনেন অলঙ্কারায সংৰত্তন্তি. অৰিপ্পটিসারাদিকস্স সমাধিসম্ভারস্স সাধনেন পরিক্খারায সংৰত্তন্তি. ‘‘যে চ খো ইমে পব্বজিতেন জীৰিতপরিক্খারা সমুদানেতব্বা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯২) ৰিয হি এত্থ সম্ভারত্থো পরিক্খারসদ্দো. ‘‘রথো সীলপরিক্খারো, ঝানক্খো চক্কৰীরিযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৫৪) পন অলঙ্কারত্থো. ‘‘সত্তহি নগরপরিক্খারেহি সুপরিক্খতং হোতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৬৭) পরিৰারত্থো. ইধ পন অলঙ্কারপরিৰারানং ৰিসুং আগতত্তা সম্ভারত্থোতি ৰুত্তং. সম্ভারত্থো চ পচ্চযত্থোতি. মূলকারণভাৰেনেৰ সমাধিসম্পযুত্তফস্সাদিধম্মসম্পত্তিসাধনেন পরিৰারায সংৰত্তন্তি. সমাধিস্স ৰিপস্সনায চ পদট্ঠানভাৰপাপনেন ৰসীভাৰপাপনেন চ পরিপুণ্ণভাৰসাধনতো পারিপূরিযা সংৰত্তন্তি.

এৰং সীলূপনিস্সযেন সব্বাকারপরিপূরং সমাধিং দস্সেত্ৰা ইদানি ‘‘সমাহিতে চিত্তে যথাভূতং জানাতি পস্সতি, যথাভূতং জানং পস্সং নিব্বিন্দতি, নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতী’’তি (পটি. ম. ১.৭৩; দী. নি. ৩.৩৫৯) ৰচনতো সীলমূলকানি সমাধিপদট্ঠানানি যথাভূতঞাণদস্সনাদীনি দস্সেন্তো একন্তনিব্বিদাযাতিআদিমাহ. নিব্বিদায হি দস্সিতায তস্সা পদট্ঠানভূতং যথাভূতঞাণদস্সনং দস্সিতমেৰ হোতি. তস্মিঞ্হি অসিদ্ধে নিব্বিদা ন সিজ্ঝতীতি. তানি পন ৰুত্তত্থানেৰ. যথাভূতঞাণদস্সনং পনেত্থ সপ্পচ্চযনামরূপপরিগ্গহো.

এৰং অমতমহানিব্বানপরিযোসানং সীলপ্পযোজনং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স সীলস্স অধিসীলসিক্খাভাৰং তম্মূলকা চ অধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসিক্খা দস্সেতুকামো এৰরূপানং সীলানং সংৰরপারিসুদ্ধি অধিসীলন্তিআদিমাহ. তত্থ সংৰরোযেৰ পারিসুদ্ধি সংৰরপারিসুদ্ধি. এৰরূপানং অপরিযন্তভূতানং ৰিৰট্টনিস্সিতানং সীলানং সংৰরপারিসুদ্ধি ৰিৰট্টনিস্সিতত্তা সেসসীলতো অধিকং সীলন্তি অধিসীলন্তি ৰুচ্চতি. সংৰরপারিসুদ্ধিযা ঠিতং চিত্তন্তি এদিসায সীলসংৰরপারিসুদ্ধিযা পতিট্ঠিতং চিত্তং সুট্ঠু অৰিপ্পটিসারাদীনং আৰহনতো ন ৰিক্খেপং গচ্ছতি, সমাধিস্মিং পতিট্ঠাতীতি অত্থো. অৰিক্খেপোযেৰ পারিসুদ্ধি অৰিক্খেপপারিসুদ্ধি. সো সব্বমলৰিরহিতো নিব্বেধভাগিযো সমাধি সেসসমাধিতো অধিকত্তা অধিচিত্তন্তি ৰুচ্চতি. চিত্তসীসেন হেত্থ সমাধি নিদ্দিট্ঠো. সংৰরপারিসুদ্ধিং সম্মা পস্সতীতি পরিসুদ্ধং সীলসংৰরং ঞাতপরিঞ্ঞাৰসেন তীরণপরিঞ্ঞাৰসেন চ সম্মা পস্সতি, এৰমেৰ অৰিক্খেপপারিসুদ্ধিসঙ্খাতং পরিসুদ্ধং সমাধিং সম্মা পস্সতি. এৰং পস্সতো চস্স দস্সনসঙ্খাতা পারিসুদ্ধি দস্সনপারিসুদ্ধি. সাযেৰ সেসপঞ্ঞায অধিকত্তা অধিপঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. যো তত্থাতি যো তত্থ সংৰরঅৰিক্খেপদস্সনেসু. সংৰরট্ঠোতি সংৰরভাৰো. এৰমেৰ অৰিক্খেপট্ঠদস্সনট্ঠা চ ৰেদিতব্বা. অধিসীলমেৰ সিক্খা অধিসীলসিক্খা. এৰং ইতরাপি ৰেদিতব্বা.

এৰং তিস্সো সিক্খাযো দস্সেত্ৰা ইদানি তাসং পারিপূরিক্কমং দস্সেতুং ইমা তিস্সো সিক্খাযো আৰজ্জন্তো সিক্খতীতিআদিমাহ. তস্সত্থো – পচ্চেকং পরিপূরেতুং আৰজ্জন্তোপি সিক্খতি নাম, আৰজ্জেত্ৰা ‘‘অযং নাম সিক্খা’’তি জানন্তোপি সিক্খতি নাম, জানিত্ৰা পুনপ্পুনং পস্সন্তোপি সিক্খতি নাম, পস্সিত্ৰা যথাদিট্ঠং পচ্চৰেক্খন্তোপি সিক্খতি নাম, পচ্চৰেক্খিত্ৰা তত্থেৰ চিত্তং অচলং কত্ৰা পতিট্ঠপেন্তোপি সিক্খতি নাম, তংতংসিক্খাসম্পযুত্তসদ্ধাৰীরিযসতিসমাধিপঞ্ঞাহি সকসককিচ্চং করোন্তোপি সিক্খতি নাম, অভিঞ্ঞেয্যাভিজাননাদিকালেপি তং তং কিচ্চং করোন্তো তিস্সোপি সিক্খাযো সিক্খতি নামাতি. পুন পঞ্চ সীলানীতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসানন্তিআদীসু পন অরহন্তানং সুট্ঠু ৰিপ্পটিসারাদিঅভাৰতো আসেৰনাদিভাৰতো চ তানি পদানি যুজ্জন্তেৰ. একন্তনিব্বিদাযাতিআদীনি পন সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানানি ৰিয মগ্গক্খণেযেৰ যোজেতব্বানি.

৪২. সংৰরপারিসুদ্ধিং সম্মা পস্সতি, অৰিক্খেপপারিসুদ্ধিং সম্মা পস্সতীতি ইদং পন ৰচনদ্ৰযং ফলসমাপত্তত্থায ৰিপস্সনাৰসেন যোজেতব্বং, দুতিযৰচনং পন নিরোধসমাপত্তত্থায ৰিপস্সনাৰসেনাপি যুজ্জতি. আৰজ্জন্তো সিক্খতীতিআদীসু পঞ্চসু ৰচনেসু অরহতো সিক্খিতব্বাভাৰেপি অসেক্খসীলক্খন্ধাদিসভাৰতো ‘‘সিক্খতী’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো সিক্খতীতিআদীনি পন মগ্গক্খণঞ্ঞেৰ সন্ধায ৰুত্তানি. অঞ্ঞানিপি উপচারপ্পনাৰিপস্সনামগ্গৰসেন ৰুত্তানি ৰচনানি যথাযোগং যোজেতব্বানীতি.

সীলমযঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.