ভাৰেতব্বনিদ্দেসৰণ্ণনা

২৫. ভাৰেতব্বনিদ্দেসে কাযগতাসতীতি কাযগতাসতিসুত্তন্তে (ম. নি. ৩.১৫৩ আদযো) ৰুত্তা আনাপানচতুইরিযাপথখুদ্দকইরিযাপথদ্ৰত্তিংসাকারচতুধাতুনৰসিৰথিকাপটিকূল- ৰৰত্থাপকমনসিকারসম্পযুত্তা যথানুরূপং রূপজ্ঝানসম্পযুত্তা চ সতি. সা হি তেসু কাযেসু গতা পৰত্তাতি কাযগতাতি ৰুচ্চতি. সাতসহগতাতি মধুরসুখৰেদযিতসঙ্খাতেন সাতেন সহ একুপ্পাদাদিভাৰং গতা. তব্ভাৰে ৰোকিণ্ণে আরম্মণে নিস্সযে সংসট্ঠে দিস্সতি সহগতসদ্দো পঞ্চসু অত্থেসু জিনৰচনে. ‘‘যাযং তণ্হা পোনোব্ভৰিকা নন্দিরাগসহগতা’’তি (ৰিভ. ২০৩) এত্থ তব্ভাৰে, নন্দিরাগভূতাতি অত্থো. ‘‘যা, ভিক্খৰে, ৰীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা’’তি (সং. নি. ৫.৮৩২) এত্থ ৰোকিণ্ণে, অন্তরন্তরা উপ্পজ্জমানেন কোসজ্জেন ৰোকিণ্ণাতি অত্থো. ‘‘লাভী হোতি রূপসহগতানং ৰা সমাপত্তীনং অরূপসহগতানং ৰা সমাপত্তীন’’ন্তি (পু. প. ৩-৮) এত্থ আরম্মণে, রূপারূপারম্মণানন্তি অত্থো. ‘‘অট্ঠিকসঞ্ঞাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৮) এত্থ নিস্সযে, অট্ঠিকসঞ্ঞানিস্সযং অট্ঠিকসঞ্ঞং ভাৰেত্ৰা পটিলদ্ধন্তি অত্থো. ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগতং হোতি সহজাতং সম্পযুত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৫৭৮) এত্থ সংসট্ঠে, সম্মিস্সন্তি অত্থো. ইমস্মিম্পি পদে সংসট্ঠো অধিপ্পেতো. সাতসংসট্ঠা হি সাতসহগতাতি ৰুত্তা. সা হি ঠপেত্ৰা চতুত্থং ঝানং সেসেসু সাতসহগতা হোতি, সতিপি চ উপেক্খাসহগতত্তে যেভুয্যৰসেন সাতসহগতাতি ৰুত্তা, পুরিমজ্ঝানমূলকত্তা ৰা চতুত্থজ্ঝানস্স সাতসহগতায উপেক্খাসহগতাপি ৰুত্তাৰ হোতি, উপেক্খায পন সন্তে সুখে ৰুত্তত্তা ভগৰতা সাতসহগতাতি চতুত্থজ্ঝানসম্পযুত্তাপি ৰুত্তাৰ হোতি.

সমথো চ ৰিপস্সনা চাতি কামচ্ছন্দাদযো পচ্চনীকধম্মে সমেতি ৰিনাসেতীতি সমথো. সমাধিস্সেতং নামং. অনিচ্চতাদিৰসেন ৰিৰিধেহি আকারেহি ধম্মে পস্সতীতি ৰিপস্সনা. পঞ্ঞাযেতং নামং. ইমে পন দ্ৰে দসুত্তরপরিযাযে পুব্বভাগাতি ৰুত্তা, সঙ্গীতিপরিযাযে চ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকাতি. তযো সমাধীতি সৰিতক্কো সৰিচারো সমাধি, অৰিতক্কো ৰিচারমত্তো সমাধি, অৰিতক্কো অৰিচারো সমাধি. সম্পযোগৰসেন ৰত্তমানেন সহ ৰিতক্কেন সৰিতক্কো, সহ ৰিচারেন সৰিচারো. সো খণিকসমাধি, ৰিপস্সনাসমাধি, উপচারসমাধি, পঠমজ্ঝানসমাধি. নত্থি এতস্স ৰিতক্কোতি অৰিতক্কো. ৰিতক্কৰিচারেসু ৰিচারো মত্তা পরমা পমাণং এতস্সাতি ৰিচারমত্তো, ৰিচারতো উত্তরি ৰিতক্কেন সম্পযোগং ন গচ্ছতীতি অত্থো. সো পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানসমাধি, তদুভযৰিরহিতো অৰিতক্কো অৰিচারো সমাধি. সো চতুক্কনযে দুতিযজ্ঝানাদি, পঞ্চকনযে ততিযজ্ঝানাদি রূপাৰচরসমাধি. ইমে তযোপি লোকিযা এৰ. সঙ্গীতিপরিযাযে অপরেপি তযো সমাধী ৰুত্তা – ‘‘সুঞ্ঞতো সমাধি, অনিমিত্তো সমাধি, অপ্পণিহিতো সমাধী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫). ন তে ইধ অধিপ্পেতা.

চত্তারো সতিপট্ঠানাতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. পুব্বভাগে চুদ্দসৰিধেন কাযং পরিগ্গণ্হতো কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, নৰৰিধেন ৰেদনং পরিগ্গণ্হতো ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, সোল়সৰিধেন চিত্তং পরিগ্গণ্হতো চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, পঞ্চৰিধেন ধম্মে পরিগ্গণ্হতো ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৰেদিতব্বং. লোকুত্তরং পন ইধ ন অধিপ্পেতং. পঞ্চঙ্গিকো সমাধীতি পঞ্চ অঙ্গানি অস্স সন্তীতি পঞ্চঙ্গিকো, চতুত্থজ্ঝানসমাধি. পীতিফরণতা, সুখফরণতা, চেতোফরণতা, আলোকফরণতা, পচ্চৰেক্খণনিমিত্তন্তি পঞ্চ অঙ্গানি. পীতিং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি দ্ৰীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফরণতা নাম. সুখং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফরণতা নাম. পরেসং চেতো ফরমানা উপ্পজ্জতীতি চেতোপরিযপঞ্ঞা চেতোফরণতা নাম. আলোকং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি দিব্বচক্খুপঞ্ঞা আলোকফরণতা নাম. পচ্চৰেক্খণঞাণং পচ্চৰেক্খণনিমিত্তং নাম. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘দ্ৰীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফরণতা, তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফরণতা, পরচিত্তপঞ্ঞা চেতোফরণতা, দিব্বচক্খুপঞ্ঞা আলোকফরণতা, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠিতস্স পচ্চৰেক্খণঞাণং পচ্চৰেক্খণনিমিত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৮০৪).

তঞ্হি ৰুট্ঠিতসমাধিস্স পৰত্তাকারগহণতো নিমিত্তন্তি ৰুত্তং. তত্থ চ পীতিফরণতা সুখফরণতা দ্ৰে পাদা ৰিয, চেতোফরণতা আলোকফরণতা দ্ৰে হত্থা ৰিয, অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং মজ্ঝিমকাযো ৰিয, পচ্চৰেক্খণনিমিত্তং সীসং ৰিয. ইতি আযস্মা ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তত্থেরো পঞ্চঙ্গিকং সম্মাসমাধিং অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পন্নং পুরিসং ৰিয কত্ৰা দস্সেসি.

ছ অনুস্সতিট্ঠানানীতি পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সতিযো এৰ অনুস্সতিযো, পৰত্তিতব্বট্ঠানস্মিংযেৰ পৰত্তত্তা সদ্ধাপব্বজিতস্স কুলপুত্তস্স অনুরূপা সতিযোতিপি অনুস্সতিযো, অনুস্সতিযো এৰ পীতিআদীনং ঠানত্তা অনুস্সতিট্ঠানানি. কতমানি ছ? বুদ্ধানুস্সতি ধম্মানুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি সীলানুস্সতি চাগানুস্সতি দেৰতানুস্সতি (দী. নি. ৩.৩২৭). বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা, বোধিস্স ৰা অঙ্গা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যা এসা ধম্মসামগ্গী যায লোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৰেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৰানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অরিযসাৰকো বুজ্ঝতীতি কত্ৰা বোধীতি ৰুচ্চতি. বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায ৰুট্ঠহতি, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতি, তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৰিয. যো পনেস যথাৰুত্তপ্পকারায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৰা অরিযসাৰকো বোধীতি ৰুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিয. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি ৰা বোজ্ঝঙ্গা’’তি. অপিচ ‘‘বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, বোধায সংৰত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তিআদিনা (পটি. ম. ২.১৭) নযেন বোজ্ঝঙ্গট্ঠো ৰেদিতব্বো. অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসেহি আরকত্তা অরিযভাৰকরত্তা অরিযফলপটিলাভকরত্তা চ অরিযো. অট্ঠ অঙ্গানি অস্সাতি অট্ঠঙ্গিকো. সোযং চতুরঙ্গিকা ৰিয সেনা, পঞ্চঙ্গিকং ৰিয চ তূরিযং অঙ্গমত্তমেৰ হোতি, অঙ্গৰিনিমুত্তো নত্থি. বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গা লোকুত্তরা, দসুত্তরপরিযাযেন পুব্বভাগাপি লব্ভন্তি.

নৰ পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানীতি সীলৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, চিত্তৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, দিট্ঠিৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, পঞ্ঞা পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, ৰিমুত্তি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং (দী. নি. ৩.৩৫৯). সীলৰিসুদ্ধীতি ৰিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং চতুপারিসুদ্ধিসীলং. তঞ্হি দুস্সীল্যমলং ৰিসোধেতি. পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গন্তি পরিসুদ্ধভাৰস্স পধানং উত্তমং অঙ্গং. চিত্তৰিসুদ্ধীতি ৰিপস্সনায পদট্ঠানভূতা পগুণা অট্ঠ সমাপত্তিযো. তা হি কামচ্ছন্দাদিচিত্তমলং ৰিসোধেন্তি. দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনং. তঞ্হি সত্তদিট্ঠিমলং ৰিসোধেতি. কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধীতি পচ্চযাকারঞাণং. তেন হি তীসু অদ্ধাসু পচ্চযৰসেন ধম্মা পৰত্তন্তীতি পস্সন্তো তীসুপি অদ্ধাসু সত্তকঙ্খামলং ৰিতরন্তো ৰিসুজ্ঝতি. মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি উদযব্বযানুপস্সনক্খণে উপ্পন্না ওভাসঞাণপীতিপস্সদ্ধিসুখঅধিমোক্খপগ্গহউপট্ঠানউপেক্খানিকন্তীতি দস ৰিপস্সনুপক্কিলেসা, ন মগ্গো, ৰীথিপটিপন্নং উদযব্বযঞাণং মগ্গোতি এৰং মগ্গামগ্গে ঞাণং নাম. তেন হি অমগ্গমলং ৰিসোধেতি. পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি ৰীথিপটিপন্নং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং ভযতুপট্ঠানানুপস্সনাঞাণং আদীনৰানুপস্সনাঞাণং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং সঙ্খারুপেক্খাঞাণং অনুলোমঞাণন্তি ইমানি নৰ ৰিপস্সনাঞাণানি. তানি হি নিচ্চসঞ্ঞাদিমলং ৰিসোধেন্তি. ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীতি চতুঅরিযমগ্গপঞ্ঞা. সা হি সমুচ্ছেদতো সকসকমগ্গৰজ্ঝকিলেসমলং ৰিসোধেতি. পঞ্ঞাতি অরহত্তফলপঞ্ঞা. ৰিমুত্তীতি অরহত্তফলৰিমুত্তি.

দস কসিণাযতনানীতি ‘‘পথৰীকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিযং অদ্ৰযং অপ্পমাণং, আপোকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… তেজোকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… ৰাযোকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… নীলকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… পীতকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… লোহিতকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… ওদাতকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… আকাসকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… ৰিঞ্ঞাণকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিযং অদ্ৰযং অপ্পমাণ’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৫; দী. নি. ৩.৩৬০) এৰং ৰুত্তানি দস. এতানি হি সকলফরণট্ঠেন কসিণানি, তদারম্মণানং ধম্মানং খেত্তট্ঠেন অধিট্ঠানট্ঠেন ৰা আযতনানি. উদ্ধন্তি উপরিগগনতলাভিমুখং. অধোতি হেট্ঠাভূমিতলাভিমুখং. তিরিযন্তি খেত্তমণ্ডলমিৰ সমন্তা পরিচ্ছিন্নং. একচ্চো হি উদ্ধমেৰ কসিণং ৰড্ঢেতি একচ্চো অধো, একচ্চো সমন্ততো. একোপি তেন তেন ৰা কারণেন এৰং পসারেতি আলোকমিৰ রূপদস্সনকামো. তেন ৰুত্তং – ‘‘পথৰীকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিয’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৫; দী. নি. ৩.৩৬০). অদ্ৰযন্তি ইদং পন একস্স অঞ্ঞভাৰানুপগমনত্থং ৰুত্তং. যথা হি উদকং পৰিট্ঠস্স সব্বদিসাসু উদকমেৰ হোতি ন অঞ্ঞং, এৰমেৰ পথৰীকসিণং পথৰীকসিণমেৰ হোতি, নত্থি তস্স অঞ্ঞকসিণসম্ভেদোতি. এস নযো সব্বত্থ. অপ্পমাণন্তি ইদং তস্স তস্স ফরণঅপ্পমাণৰসেন ৰুত্তং. তঞ্হি মনসা ফরন্তো সকলমেৰ ফরতি, ন ‘‘অযমস্স আদি ইদং মজ্ঝ’’ন্তি পমাণং গণ্হাতীতি. আকাসকসিণন্তি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো পরিচ্ছেদাকাসকসিণঞ্চ. ৰিঞ্ঞাণকসিণন্তি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তৰিঞ্ঞাণং. তত্থ কসিণৰসেন কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসৰসেন তত্থ পৰত্তৰিঞ্ঞাণে উদ্ধংঅধোতিরিযতা ৰেদিতব্বা, পরিচ্ছেদাকাসকসিণস্সপি ৰড্ঢনীযত্তা তস্স ৰসেনপীতি.

২৬. ইদানি ভাৰনাপভেদং দস্সেন্তো দ্ৰে ভাৰনাতিআদিমাহ. তত্থ লোকিযাতিআদীসু লোকো ৰুচ্চতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন ৰট্টং, তস্মিং পরিযাপন্নভাৰেন লোকে নিযুত্তাতি লোকিযা, লোকিযানং ধম্মানং ভাৰনা লোকিযা. কিঞ্চাপি ধম্মানং ভাৰনাতি ৰোহারৰসেন ৰুচ্চতি, তেহি পন ৰিসুং ভাৰনা নত্থি. তে এৰ হি ধম্মা ভাৰিযমানা ভাৰনাতি ৰুচ্চন্তি. উত্তিণ্ণাতি উত্তরা, লোকে অপরিযাপন্নভাৰেন লোকতো উত্তরাতি লোকুত্তরা.

রূপভৰসঙ্খাতে রূপে অৰচরন্তীতি রূপাৰচরা. কুসলসদ্দো পনেত্থ আরোগ্যঅনৰজ্জছেকসুখৰিপাকেসু দিস্সতি. ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং? কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) আরোগ্যে. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কাযসমাচারো কুসলো? যো খো, মহারাজ, কাযসমাচারো অনৰজ্জো’’তি (ম. নি. ২.৩৬১) চ ‘‘পুন চপরং, ভন্তে, এতদানুত্তরিযং, যথা ভগৰা ধম্মং দেসেতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) চ এৰমাদীসু অনৰজ্জে. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাজকুমার, কুসলো ত্ৰং রথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গান’’ন্তি? (ম. নি. ২.৮৭) ‘‘কুসলা নচ্চগীতস্স সিক্খিতা চাতুরিত্থিযো’’তি (জা. ২.২২.৯৪) চ আদীসু ছেকে. ‘‘কুসলানং ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তি (দী. নি. ৩.৮০) ‘‘কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তি (ধ. স. ৪৩১) চ আদীসু সুখৰিপাকে. স্ৰাযমিধ আরোগ্যেপি অনৰজ্জেপি সুখৰিপাকেপি ৰট্টতি. ৰচনত্থো পনেত্থ কুচ্ছিতে পাপকে ধম্মে সলযন্তি চলযন্তি কম্পেন্তি ৰিদ্ধংসেন্তীতি কুসলা, কুচ্ছিতেন ৰা আকারেন সযন্তি পৰত্তন্তীতি কুসা, তে অকুসলসঙ্খাতে কুসে লুনন্তি ছিন্দন্তীতি কুসলা, কুচ্ছিতানং ৰা সানতো তনুকরণতো কুসং, ঞাণং. তেন কুসেন লাতব্বা গহেতব্বা পৰত্তেতব্বাতি কুসলা, যথা ৰা কুসা উভযভাগগতং হত্থপ্পদেসং লুনন্তি, এৰমিমেপি উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৰেন উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং লুনন্তি, তস্মা কুসা ৰিয লুনন্তীতি কুসলা. তেসং রূপাৰচরকুসলানং ভাৰনা. অরূপভৰসঙ্খাতে অরূপে অৰচরন্তীতি অরূপাৰচরা. তেভূমকৰট্টে পরিযাপন্না অন্তোগধাতি পরিযাপন্না, তস্মিং ন পরিযাপন্নাতি অপরিযাপন্না, লোকুত্তরা.

কামাৰচরকুসলানং ধম্মানং ভাৰনা কস্মা ন ৰুত্তাতি চে? অপ্পনাপ্পত্তায এৰ ভাৰনায অভিধম্মে ভাৰনাতি অধিপ্পেতত্তা. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘যোগৰিহিতেসু ৰা কম্মাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা সিপ্পাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা ৰিজ্জাট্ঠানেসু কম্মস্সকতং ৰা সচ্চানুলোমিকং ৰা রূপং অনিচ্চন্তি ৰা, ৰেদনা অনিচ্চাতি ৰা, সঞ্ঞা অনিচ্চাতি ৰা, সঙ্খারা অনিচ্চাতি ৰা, ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তি ৰা যং এৰরূপং অনুলোমিকং খন্তিং দিট্ঠিং রুচিং মুদিং পেক্খং ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং পরতো অসুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি চিন্তামযা পঞ্ঞা. যোগৰিহিতেসু ৰা কম্মাযতনেসু…পে… ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং পরতো সুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি সুতমযা পঞ্ঞা. সব্বাপি সমাপন্নস্স পঞ্ঞা ভাৰনামযা পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৭৬৮).

সা পন কামাৰচরভাৰনা আৰজ্জনভৰঙ্গপাতেহি অন্তরিতত্তা ভাৰনাতি ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. সব্বেসং পন পুঞ্ঞানং তিৰিধপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং অন্তোগধত্তা উপচারসমাধিৰিপস্সনাসমাধীনং ভাৰনামযপুঞ্ঞতা সিদ্ধা. ইধ পন লোকিযভাৰনায এৰ সঙ্গহিতা. রূপারূপাৰচরানং তিৰিধভাৰে হীনাতি লামকা. হীনুত্তমানং মজ্ঝে ভৰা মজ্ঝা, মজ্ঝিমাতিপি পাঠো. পধানভাৰং নীতাতি পণীতা, উত্তমাতি অত্থো. আযূহনৰসেন অযং হীনমজ্ঝিমপণীততা ৰেদিতব্বা. যস্সা হি আযূহনক্খণে ছন্দো ৰা হীনো হোতি ৰীরিযং ৰা চিত্তং ৰা ৰীমংসা ৰা, সা হীনা নাম. যস্সা তে ধম্মা মজ্ঝিমা, সা মজ্ঝিমা নাম. যস্সা তে ধম্মা পণীতা, সা পণীতা নাম. মুদুকেহি ৰা ইন্দ্রিযেহি সম্পযুত্তা হীনা নাম, মজ্ঝিমেহি ইন্দ্রিযেহি সম্পযুত্তা মজ্ঝিমা, অধিমত্তেহি ইন্দ্রিযেহি সম্পযুত্তা পণীতা নাম. অপরিযাপন্নায হীনমজ্ঝিমত্তাভাৰা পণীততা এৰ ৰুত্তা. সা হি উত্তমট্ঠেন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতা.

২৭. পঠমভাৰনাচতুক্কে ভাৰেতীতি একস্মিংযেৰ খণে তথা তথা পটিৰিজ্ঝন্তো অরিযমগ্গং ভাৰেতি. দুতিযভাৰনাচতুক্কে এসনাভাৰনাতি অপ্পনাপুব্বভাগে ভাৰনা. সা হি অপ্পনং এসন্তি এতাযাতি এসনাতি ৰুত্তা. পটিলাভভাৰনাতি অপ্পনাভাৰনা. সা হি তায এসনায পটিলব্ভতীতি পটিলাভোতি ৰুত্তা. একরসাভাৰনাতি পটিলাভে ৰসীভাৰং পত্তুকামস্স পযোগকালে ভাৰনা. সা হি তেন তেন পহানেন তেহি তেহি কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিরসেন একরসাতি কত্ৰা একরসাতি ৰুত্তা. আসেৰনাভাৰনাতি পটিলাভে ৰসিপ্পত্তস্স যথারুচি পরিভোগকালে ভাৰনা. সা হি ভুসং সেৰীযতীতি আসেৰনাতি ৰুত্তা. কেচি পন ‘‘আসেৰনাভাৰনা ৰসীকম্মং, একরসাভাৰনা সব্বত্থিকা’’তি ৰণ্ণযন্তি. চতুক্কৰিভাগে সমাধিং সমাপজ্জন্তানন্তি ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানৰচনং. তত্থ জাতাতি তস্মিং পুব্বভাগে জাতা. একরসা হোন্তীতি অপ্পনুপ্পাদনে সমানকিচ্চা হোন্তি. সমাধিং সমাপন্নানন্তি অপ্পিতপ্পনানং. তত্থ জাতাতি তস্সা অপ্পনায জাতা. অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৰত্তন্তীতি সমপ্পৰত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিক্কমন্তি. অধিমোক্খট্ঠেনসদ্ধিন্দ্রিযং ভাৰযতোতিআদীসু একক্খণেপি একেকস্স ইন্দ্রিযস্স সকসককিচ্চকরণে তংতংনিস্সযৰসেন সকসককিচ্চকারকানি সেসানিপি ইন্দ্রিযানি ৰিমুত্তিরসেন একরসা হোন্তীতি ৰিমুত্তিরসেনেৰ একরসট্ঠেন ভাৰনা. বলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গেসুপি এসেৰ নযো. একরসাতি চ লিঙ্গৰিপল্লাসো কতো.

ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. সংসারে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু. পুব্বণ্হসমযন্তিআদীসু অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৰচনং, অত্থতো পন ভুম্মমেৰ, দিৰসস্স পুব্বকালেতি অত্থো. আসেৰতীতি ৰসিপ্পত্তং সমাধিং ভুসং সেৰতি. মজ্ঝন্হিকসমযন্তি দিৰসস্স মজ্ঝকালে. সাযন্হসমযন্তি দিৰসস্স সাযন্হকালে. পুরেভত্তন্তি দিৰাভত্ততো পুরেকালে. পচ্ছাভত্তন্তি দিৰাভত্ততো পচ্ছাকালে. পুরিমেপি যামেতি রত্তিযা পঠমে কোট্ঠাসে. কাল়েতি কাল়পক্খে. জুণ্হেতি সুক্কপক্খে. পুরিমেপি ৰযোখন্ধেতি পঠমে ৰযোকোট্ঠাসে, পঠমৰযেতি অত্থো. তীসু চ ৰযেসু ৰস্সসতাযুকস্স পুরিসস্স একেকস্মিং ৰযে চতুমাসাধিকানি তেত্তিংস ৰস্সানি হোন্তি.

২৮. ততিযভাৰনাচতুক্কে তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনট্ঠেনাতি তত্থ নেক্খম্মাদীসু ভাৰনাৰিসেসেসু জাতানং সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতানং যুগনদ্ধধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিক্কমনভাৰেন. ইন্দ্রিযানং একরসট্ঠেনাতি তত্থেৰ সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিরসেন একরসভাৰেন. তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেনাতি তেসং অনতিৰত্তনএকরসভাৰানং অনুচ্ছৰিকস্স ৰীরিযস্স ৰাহনভাৰেন. আসেৰনট্ঠেনাতি যা তস্স তস্মিং সমযে পৰত্তা আসেৰনা. তস্সা আসেৰনায আসেৰনভাৰেন.

রূপসঞ্ঞন্তি কুসলৰিপাককিরিযৰসেন পঞ্চদসৰিধং রূপাৰচরজ্ঝানসঙ্খাতং রূপসঞ্ঞং. রূপাৰচরজ্ঝানম্পি হি রূপন্তি ৰুচ্চতি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৭৪; অ. নি. ৮.৬৬; ধ. স. ২৪৮), তস্স ঝানস্স আরম্মণম্পি ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৭৩; অ. নি. ৮.৬৫-৬৬; ধ. স. ২৪৭, ২৪৯). রূপাৰচরজ্ঝানঞ্হি সঞ্ঞাসীসেন রূপে সঞ্ঞাতি কত্ৰা রূপসঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. পটিঘসঞ্ঞন্তি কুসলৰিপাকা পঞ্চ, অকুসলৰিপাকা পঞ্চাতি এৰং দসৰিধং পটিঘসঞ্ঞং. দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা হি সঞ্ঞা চক্খাদীনং ৰত্থূনং রূপাদীনং আরম্মণানঞ্চ পটিঘাতেন উপ্পন্নত্তা পটিঘসঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. রূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা গন্ধসঞ্ঞা রসসঞ্ঞা ফোট্ঠব্বসঞ্ঞাতিপি এতিস্সা এৰ নামং. নানত্তসঞ্ঞন্তি অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা, দ্ৰাদস অকুসলসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, দ্ৰে অকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকিরিযসঞ্ঞাতি এৰং চতুচত্তালীসৰিধং নানত্তসঞ্ঞং. সা হি নানত্তে নানাসভাৰে রূপসদ্দাদিভেদে গোচরে পৰত্তা সঞ্ঞাতি নানত্তসঞ্ঞা, চতুচত্তালীসভেদতো নানত্তা নানাসভাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসা সঞ্ঞাতি ৰা নানত্তসঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞাবহুকত্তেপি জাতিগ্গহণেন একৰচনং কতং.

নিচ্চসঞ্ঞন্তি নিচ্চন্তি সঞ্ঞং নিচ্চসঞ্ঞং. এৰং সুখসঞ্ঞং অত্তসঞ্ঞং. নন্দিন্তি সপ্পীতিকং তণ্হং. রাগন্তি নিপ্পীতিকং তণ্হং. সমুদযন্তি রাগস্স সমুদযং. অথ ৰা ভঙ্গানুপস্সনায ভঙ্গস্সেৰ দস্সনতো সঙ্খারানং উদযং. আদানন্তি নিব্বত্তনৰসেন কিলেসানং, অদোসদস্সাৰিতায সঙ্খতারম্মণস্স ৰা আদানং. ঘনসঞ্ঞন্তি সন্ততিৰসেন ঘনন্তি সঞ্ঞং. আযূহনন্তি সঙ্খারানং অত্থায পযোগকরণং. ধুৰসঞ্ঞন্তি থিরন্তি সঞ্ঞং. নিমিত্তন্তি নিচ্চনিমিত্তং. পণিধিন্তি সুখপত্থনং. অভিনিৰেসন্তি অত্থি অত্তাতি অভিনিৰেসং. সারাদানাভিনিৰেসন্তি নিচ্চসারত্তসারগহণাভিনিৰেসং. সম্মোহাভিনিৰেসন্তি ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিৰসেন (সং. নি. ২.২০) ‘‘ইস্সরতো লোকো সম্ভোতী’’তিআদিৰসেন চ সম্মোহাভিনিৰেসং. আলযাভিনিৰেসন্তি আদীনৰাদস্সনেন অল্লীযিতব্বমিদন্তি অভিনিৰেসং. অপ্পটিসঙ্খন্তি অনুপাযগহণং. সঞ্ঞোগাভিনিৰেসন্তি কামযোগাদিকং কিলেসপ্পৰত্তিং.

দিট্ঠেকট্ঠেতি দিট্ঠীহি সহ একস্মিং ঠিতাতি দিট্ঠেকট্ঠা. তে দিট্ঠেকট্ঠে. কিলেসেন্তি উপতাপেন্তি, ৰিবাধেন্তি ৰাতি কিলেসা. তে কিলেসে. দুৰিধঞ্হি একট্ঠং পহানেকট্ঠং সহজেকট্ঠঞ্চ. পহানেকট্ঠং সক্কাযদিট্ঠিপমুখাহি তেসট্ঠিযা দিট্ঠীহি সহ (পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১১৮) যাৰ সোতাপত্তিমগ্গেন পহানা, তাৰ একস্মিং পুগ্গলে ঠিতাতি অত্থো. ইদমিধাধিপ্পেতং. দসসু হি কিলেসেসু ইধ দিট্ঠিকিলেসোযেৰ আগতো. সেসেসু পন অপাযগমনীযো লোভো দোসো মোহো মানো ৰিচিকিচ্ছা থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি নৰ কিলেসা দিট্ঠিযা সহ পহানেকট্ঠা হুত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তি, রাগদোসমোহপমুখেসু ৰা দিযড্ঢেসু কিলেসসহস্সেসু সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠিযা পহীযমানায দিট্ঠিযা সহ অপাযগমনীযা সব্বকিলেসা পহানেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি, সহজেকট্ঠে দিট্ঠিযা সহ একস্মিং চিত্তে ঠিতাতি অত্থো. সোতাপত্তিমগ্গেন হি দ্ৰীসু দিট্ঠিসম্পযুত্তঅসঙ্খারিকচিত্তেসু পহীযমানেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি, দ্ৰীসু দিট্ঠিসম্পযুত্তসসঙ্খারিকচিত্তেসু পহীযমানেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. ওল়ারিকে কিলেসেতি ওল়ারিকভূতে কামরাগব্যাপাদে. অনুসহগতে কিলেসেতি সুখুমভূতে কামরাগব্যাপাদে. সব্বকিলেসেতি মগ্গত্তযেন পহীনাৰসেসে.

ৰীরিযং ৰাহেতীতি যোগাৰচরো ৰীরিযং পৰত্তেতি. হেট্ঠা এসনাপটিলাভএকরসআসেৰনৰচনানি ভাৰনানং ৰিসেসদস্সনত্থং ৰুত্তানি ‘‘এৰংভূতা চ ভাৰনা’’তি. ইধ ‘‘তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনট্ঠেন ইন্দ্রিযানং একরসট্ঠেন তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেন আসেৰনট্ঠেনা’’তি ৰচনানি ভাৰনাহেতুদস্সনত্থং ৰুত্তানি ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ হেতুনা ভাৰনা’’তি. হেট্ঠা আসেৰনাভাৰনাতি নানাক্খণৰসেন ৰুত্তা, ইধ আসেৰনট্ঠেন ভাৰনাতি একক্খণৰসেনাতি ৰিসেসো. রূপং পস্সন্তো ভাৰেতীতিআদীসু রূপাদীনি পস্সিতব্বাকারেন পস্সন্তো ভাৰেতব্বং ভাৰনং ভাৰেতীতি অত্থো. একরসা হোন্তীতি ৰিমুত্তিরসেন, কিচ্চরসেন ৰা একরসা হোন্তি. ৰিমুত্তিরসোতি সম্পত্তিরসো. কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন রসো নাম পৰুচ্চতীতি হি ৰুত্তন্তি.

ভাৰেতব্বনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.