মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৬. মগ্গসচ্চনিদ্দেসে অযমেৰাতি অঞ্ঞমগ্গপটিক্খেপনত্থং নিযমনং (ৰিভ. অট্ঠ. ২০৫). অরিযোতি তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসেহি আরকত্তা, অরিযভাৰকরত্তা, অরিযফলপটিলাভকরত্তা চ অরিযো. অট্ঠ অঙ্গানি অস্সাতি অট্ঠঙ্গিকো. স্ৰাযং চতুরঙ্গিকা ৰিয সেনা, পঞ্চঙ্গিকং ৰিয তূরিযং অঙ্গমত্তমেৰ হোতি, অঙ্গৰিনিমুত্তো নত্থি.

ইদানি অঙ্গমত্তমেৰ মগ্গো অঙ্গৰিনিমুত্তো নত্থীতি দস্সেন্তো সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধীতিআদিমাহ. তত্থ সম্মা দস্সনলক্খণা সম্মাদিট্ঠি. সম্মা অভিনিরোপনলক্খণো সম্মাসঙ্কপ্পো. সম্মা পরিগ্গহলক্খণা সম্মাৰাচা. সম্মা সমুট্ঠাপনলক্খণো সম্মাকম্মন্তো. সম্মা ৰোদাপনলক্খণো সম্মাআজীৰো. সম্মা পগ্গহলক্খণো সম্মাৰাযামো. সম্মা উপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি. সম্মা সমাধানলক্খণো সম্মাসমাধি. তেসু একেকস্স তীণি তীণি কিচ্চানি হোন্তি. সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি তাৰ অঞ্ঞেহিপি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিং মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি, নিরোধঞ্চ আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ পস্সতি তপ্পটিচ্ছাদকমোহৰিধমনৰসেন অসম্মোহতো. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি তথেৰ মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনি চ পজহন্তি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং করোন্তি. ৰিসেসতো পনেত্থ সম্মাসঙ্কপ্পো সহজাতধম্মে সম্মা অভিনিরোপেতি, সম্মাৰাচা সম্মা পরিগ্গণ্হাতি, সম্মাকম্মন্তো সম্মা সমুট্ঠাপেতি, সম্মাআজীৰো সম্মা ৰোদাপেতি, সম্মাৰাযামো সম্মা পগ্গণ্হাতি, সম্মাসতি সম্মা উপট্ঠাপেতি, সম্মাসমাধি সম্মা সমাদহতি.

অপিচেসা সম্মাদিট্ঠি নাম পুব্বভাগে নানাক্খণা নানারম্মণা হোতি, মগ্গকালে একক্খণা একারম্মণা. কিচ্চতো পন ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীনি চত্তারি নামানি লভতি. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি পুব্বভাগে নানাক্খণা নানারম্মণা হোন্তি, মগ্গকালে একক্খণা একারম্মণা. তেসু সম্মাসঙ্কপ্পো কিচ্চতো নেক্খম্মসঙ্কপ্পোতিআদীনি তীণি নামানি লভতি. সম্মাৰাচাদযো তযো পুব্বভাগে ৰিরতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপি, মগ্গক্খণে পন ৰিরতিযোযেৰ. সম্মাৰাযামো সম্মাসতীতি ইদম্পি দ্ৰযং কিচ্চতো সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৰসেন চত্তারি নামানি লভতি. সম্মাসমাধি পন পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধিযেৰ.

ইতি ইমেসু অট্ঠসু ধম্মেসু ভগৰতা নিব্বানাধিগমায পটিপন্নস্স যোগিনো বহূপকারত্তা পঠমং সম্মাদিট্ঠি দেসিতা. অযঞ্হি ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞাসত্থ’’ন্তি (ধ. স. ১৬, ২০, ২৯) চ ৰুত্তা. তস্মা এতায পুব্বভাগে ৰিপস্সনাঞাণসঙ্খাতায সম্মাদিট্ঠিযা অৰিজ্জন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা কিলেসচোরে ঘাতেন্তো খেমেন যোগাৰচরো নিব্বানং পাপুণাতি. তস্মা পঠমং সম্মাদিট্ঠি দেসিতা.

সম্মাসঙ্কপ্পো পন তস্সা বহূপকারো. তস্মা তদনন্তরং ৰুত্তো. যথা হি হেরঞ্ঞিকো হত্থেন পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা চক্খুনা কহাপণং ওলোকেন্তো ‘‘অযং কূটো অযং ছেকো’’তি জানাতি, এৰং যোগাৰচরোপি পুব্বভাগে ৰিতক্কেন ৰিতক্কেত্ৰা ৰিতক্কেত্ৰা ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ওলোকযমানো ‘‘ইমে ধম্মা কামাৰচরা, ইমে রূপাৰচরাদযো’’তি জানাতি. যথা ৰা পন পুরিসেন কোটিযং গহেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা দিন্নং মহারুক্খং তচ্ছকো ৰাসিযা তচ্ছেত্ৰা কম্মে উপনেতি, এৰং ৰিতক্কেন ৰিতক্কেত্ৰা ৰিতক্কেত্ৰা দিন্নধম্মে যোগাৰচরো পঞ্ঞায ‘‘ইমে ধম্মা কামাৰচরা, ইমে রূপাৰচরা’’তিআদিনা নযেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কম্মে উপনেতি. তস্মা সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাদিট্ঠানন্তরং ৰুত্তো.

স্ৰাযং যথা সম্মাদিট্ঠিযা, এৰং সম্মাৰাচাযপি উপকারকো. যথাহ – ‘‘পুব্বে খো, গহপতি, ৰিতক্কেত্ৰা ৰিচারেত্ৰা পচ্ছা ৰাচং ভিন্দতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩). তস্মা তদনন্তরং সম্মাৰাচা ৰুত্তা.

যস্মা পন ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ করিস্সামা’’তি পঠমং ৰাচায সংৰিদহিত্ৰা লোকে কম্মন্তে পযোজেন্তি, তস্মা ৰাচা কাযকম্মস্স উপকারিকাতি সম্মাৰাচায অনন্তরং সম্মাকম্মন্তো ৰুত্তো.

চতুব্বিধং পন ৰচীদুচ্চরিতং, তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং পহায উভযং সুচরিতং পূরেন্তস্সেৰ যস্মা আজীৰট্ঠমকসীলং পূরতি, ন ইতরস্স, তস্মা তদুভযানন্তরং সম্মাআজীৰো ৰুত্তো.

এৰং ৰিসুদ্ধাজীৰেন পন ‘‘পরিসুদ্ধো মে আজীৰো’’তি এত্তাৰতা পরিতোসং কত্ৰা সুত্তপ্পমত্তেন ৰিহরিতুং ন যুত্তং, অথ খো সব্বইরিযাপথেসু ইদং ৰীরিযমারভিতব্বন্তি দস্সেতুং তদনন্তরং সম্মাৰাযামো ৰুত্তো.

ততো আরদ্ধৰীরিযেনাপি কাযাদীসু চতূসু ৰত্থূসু সতি সূপট্ঠিতা কাতব্বাতি দস্সেতুং তদনন্তরং সম্মাসতি ৰুত্তা.

যস্মা পন এৰং সূপট্ঠিতায সতিযা সমাধিস্স উপকারানুপকারানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসিত্ৰা পহোতি একত্তারম্মণে চিত্তং সমাধাতুং, তস্মা সম্মাসতিঅনন্তরং সম্মাসমাধি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বোতি.

সম্মাদিট্ঠিনিদ্দেসে ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদিনা চতুসচ্চকম্মট্ঠানং দস্সিতং. তত্থ পুরিমানি দ্ৰে সচ্চানি ৰট্টং, পচ্ছিমানি দ্ৰে ৰিৰট্টং. তেসু ভিক্খুনো ৰট্টে কম্মট্ঠানাভিনিৰেসো হোতি, ৰিৰট্টে নত্থি অভিনিৰেসো. পুরিমানি হি দ্ৰে সচ্চানি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং, তণ্হা সমুদযো’’তি এৰং সঙ্খেপেন চ, ‘‘কতমে পঞ্চক্খন্ধা? রূপক্খন্ধো’’তিআদিনা নযেন ৰিত্থারেন চ আচরিযসন্তিকে উগ্গণ্হিত্ৰা ৰাচায পুনপ্পুনং পরিৰত্তেন্তো যোগাৰচরো কম্মং করোতি. ইতরেসু পন দ্ৰীসু সচ্চেসু ‘‘নিরোধসচ্চং ইট্ঠং কন্তং মনাপং, মগ্গসচ্চং ইট্ঠং কন্তং মনাপ’’ন্তি এৰং সৰনেনেৰ কম্মং করোতি. সো এৰং কম্মং করোন্তো চত্তারি সচ্চানি একপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, একাভিসমযেন অভিসমেতি. দুক্খং পরিঞ্ঞাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, সমুদযং পহানপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি. নিরোধং সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, মগ্গং ভাৰনাপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি. দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন…পে… মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতি.

এৰমস্স পুব্বভাগে দ্ৰীসু সচ্চেসু উগ্গহপরিপুচ্ছাসৰনধারণসম্মসনপটিৰেধো হোতি, দ্ৰীসু সৰনপটিৰেধোযেৰ. অপরভাগে তীসু কিচ্চতো পটিৰেধো হোতি নিরোধে আরম্মণপটিৰেধো. তত্থ সব্বম্পি পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, সৰনধারণসম্মসনঞাণং লোকিযং কামাৰচরং. পচ্চৰেক্খণা পন পত্তসচ্চস্স হোতি, অযঞ্চ আদিকম্মিকো. তস্মা সা ইধ ন ৰুত্তা. ইমস্স চ ভিক্খুনো পুব্বে পরিগ্গহতো ‘‘দুক্খং পরিজানামি, সমুদযং পজহামি, নিরোধং সচ্ছিকরোমি, মগ্গং ভাৰেমী’’তি আভোগসমন্নাহারমনসিকারপচ্চৰেক্খণা নত্থি, পরিগ্গহতো পট্ঠায হোতি. অপরভাগে পন দুক্খং পরিঞ্ঞাতমেৰ হোতি…পে… মগ্গো ভাৰিতোৰ হোতি.

তত্থ দ্ৰে সচ্চানি দুদ্দসত্তা গম্ভীরানি, দ্ৰে গম্ভীরত্তা দুদ্দসানি. দুক্খসচ্চঞ্হি উপ্পত্তিতো পাকটং, খাণুকণ্টকপ্পহারাদীসু ‘‘অহো দুক্খ’’ন্তি ৰত্তব্বতম্পি আপজ্জতি. সমুদযসচ্চং খাদিতুকামতাভুঞ্জিতুকামতাদিৰসেন উপ্পত্তিতো পাকটং. লক্খণপটিৰেধতো পন উভযম্পি গম্ভীরং. ইতি তানি দুদ্দসত্তা গম্ভীরানি. ইতরেসং পন দ্ৰিন্নং দস্সনত্থায পযোগো ভৰগ্গগ্গহণত্থং হত্থপসারণং ৰিয, অৰীচিফুসনত্থং পাদপসারণং ৰিয, সতধা ভিন্নস্স ৰালস্স কোটিযা কোটিপটিপাদনং ৰিয চ হোতি. ইতি তানি গম্ভীরত্তা দুদ্দসানি. এৰং দুদ্দসত্তা গম্ভীরেসু গম্ভীরত্তা চ দুদ্দসেসু চতূসু সচ্চেসু উগ্গহাদিৰসেন পুব্বভাগঞাণুপ্পত্তিং সন্ধায ইদং ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. পটিৰেধক্খণে পন একমেৰ তং ঞাণং হোতি.

অপরে পনাহু – চতুব্বিধং সচ্চেসু ঞাণং সুতমযঞাণং ৰৰত্থানঞাণং সম্মসনঞাণং অভিসমযঞাণন্তি. তত্থ কতমং সুতমযঞাণং? সংখিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা চত্তারি সচ্চানি সুত্ৰা জানাতি ‘‘ইদং দুক্খং, অযং সমুদযো, অযং নিরোধো, অযং মগ্গো’’তি. ইদং সুতমযঞাণং. কতমং ৰৰত্থানঞাণং? সো সুতানং অত্থং উপপরিক্খতি ধম্মতো চ লক্খণতো চ, ‘‘ইমে ধম্মা ইমস্মিং সচ্চে পরিযাপন্না, ইমস্স সচ্চস্স ইদং লক্খণ’’ন্তি সন্নিট্ঠানং করোতি. ইদং ৰৰত্থানঞাণং. কতমং সম্মসনঞাণং? সো এৰং যথানুপুব্বং চত্তারি সচ্চানি ৰৰত্থপেত্ৰা অথ দুক্খমেৰ গহেত্ৰা যাৰ গোত্রভুঞাণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো সম্মসতি. ইদং সম্মসনঞাণং. কতমং অভিসমযঞাণং? লোকুত্তরমগ্গক্খণে একেন ঞাণেন চত্তারি সচ্চানি অপুব্বং অচরিমং অভিসমেতি ‘‘দুক্খং পরিঞ্ঞাভিসমযেন, সমুদযং পহানাভিসমযেন, নিরোধং সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন মগ্গং ভাৰনাভিসমযেন অভিসমেতী’’তি. ইদং অভিসমযঞাণন্তি.

সম্মাসঙ্কপ্পনিদ্দেসে কামতো নিস্সটোতি নেক্খম্মসঙ্কপ্পো. ব্যাপাদতো নিস্সটোতি অব্যাপাদসঙ্কপ্পো. ৰিহিংসায নিস্সটোতি অৰিহিংসাসঙ্কপ্পো. তত্থ নেক্খম্মৰিতক্কো কামৰিতক্কস্স পদঘাতং পদচ্ছেদং করোন্তো উপ্পজ্জতি, অব্যাপাদৰিতক্কো ব্যাপাদৰিতক্কস্স, অৰিহিংসাৰিতক্কো ৰিহিংসাৰিতক্কস্স. তথা নেক্খম্মঅব্যাপাদঅৰিহিংসাৰিতক্কা কামব্যাপাদৰিহিংসাৰিতক্কানং পচ্চনীকা হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তি.

তত্থ যোগাৰচরো কামৰিতক্কস্স পদঘাতনত্থং কামৰিতক্কং ৰা সম্মসতি অঞ্ঞং ৰা পন কিঞ্চি সঙ্খারং. অথস্স ৰিপস্সনাক্খণে ৰিপস্সনাসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো তদঙ্গৰসেন কামৰিতক্কস্স পদঘাতং পদচ্ছেদং করোন্তো উপ্পজ্জতি, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গং পাপেতি. অথস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো সমুচ্ছেদৰসেন কামৰিতক্কস্স পদঘাতং পদচ্ছেদং করোন্তো উপ্পজ্জতি. ব্যাপাদৰিতক্কস্সপি পদঘাতনত্থং ব্যাপাদৰিতক্কং ৰা অঞ্ঞং ৰা সঙ্খারং, ৰিহিংসাৰিতক্কস্স পদঘাতনত্থং ৰিহিংসাৰিতক্কং ৰা অঞ্ঞং ৰা সঙ্খারং সম্মসতি. অথস্স ৰিপস্সনাক্খণেতি সব্বং পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং.

কামৰিতক্কাদীনং পন তিণ্ণম্পি পাল়িযং ৰিভত্তেসু অট্ঠতিংসারম্মণেসু এককম্মট্ঠানম্পি অপচ্চনীকং নাম নত্থি. একন্ততো পন কামৰিতক্কস্স তাৰ অসুভেসু পঠমজ্ঝানমেৰ পচ্চনীকং, ব্যাপাদৰিতক্কস্স মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানানি, ৰিহিংসআৰিতক্কস্স করুণায তিকচতুক্কজ্ঝানানি. তস্মা অসুভপরিকম্মং কত্ৰা ঝানং সমাপন্নস্স সমাপত্তিক্খণে ঝানসম্পযুত্তো ৰিতক্কো ৰিক্খম্ভনৰসেন কামৰিতক্কস্স পচ্চনীকো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেন্তস্স ৰিপস্সনাক্খণে ৰিপস্সনাসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো তদঙ্গৰসেন কামৰিতক্কস্স পচ্চনীকো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গং পাপেন্তস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো সমুচ্ছেদৰসেন কামৰিতক্কস্স পচ্চনীকো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. এৰং উপ্পন্নো নেক্খম্মসঙ্কপ্পোতি ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বো.

মেত্তায পন পরিকম্মং কত্ৰা, করুণায পরিকম্মং কত্ৰা ঝানং সমাপন্নস্সাতি সব্বং পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. এৰং উপ্পন্নো অব্যাপাদসঙ্কপ্পোতি ৰুচ্চতি, অৰিহিংসাসঙ্কপ্পোতি ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বো. এৰমেতে নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদযো ৰিপস্সনাঝানৰসেন উপ্পত্তীনং নানত্তা পুব্বভাগে নানা, মগ্গক্খণে পন ইমেসু তীসু ঠানেসু উপ্পন্নস্স অকুসলসঙ্কপ্পস্স পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানো একোৰ কুসলসঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাসঙ্কপ্পো নাম.

সম্মাৰাচানিদ্দেসেপি যস্মা অঞ্ঞেনেৰ চিত্তেন মুসাৰাদা ৰিরমতি, অঞ্ঞেন অঞ্ঞেন পিসুণাৰাচাদীহি, তস্মা চতস্সোপেতা ৰেরমণিযো পুব্বভাগে নানা, মগ্গক্খণে পন মিচ্ছাৰাচাসঙ্খাতায চতুব্বিধায অকুসলদুস্সীল্যচেতনায পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ সম্মাৰাচাসঙ্খাতা কুসলৰেরমণি উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাৰাচা নাম.

সম্মাকম্মন্তনিদ্দেসেপি যস্মা অঞ্ঞেনেৰ চিত্তেন পাণাতিপাতা ৰিরমতি, অঞ্ঞেন অদিন্নাদানা, অঞ্ঞেন মিচ্ছাচারা, তস্মা তিস্সোপেতা ৰেরমণিযো পুব্বভাগে নানা, মগ্গক্খণে পন মিচ্ছাকম্মন্তসঙ্খাতায তিৰিধায অকুসলদুস্সীল্যচেতনায পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ সম্মাকম্মন্তসঙ্খাতা কুসলৰেরমণি উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাকম্মন্তো নাম.

সম্মাআজীৰনিদ্দেসে ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. অরিযসাৰকোতি অরিযস্স বুদ্ধস্স সাৰকো. মিচ্ছাআজীৰং পহাযাতি পাপকং আজীৰং পজহিত্ৰা. সম্মাআজীৰেনাতি বুদ্ধপ্পসত্থেন কুসলআজীৰেন. জীৰিকং কপ্পেতীতি জীৰিতপ্পৰত্তিং পৰত্তেতি. ইধাপি যস্মা অঞ্ঞেনেৰ চিত্তেন কাযদ্ৰারৰীতিক্কমা ৰিরমতি, অঞ্ঞেনেৰ ৰচীদ্ৰারৰীতিক্কমা, তস্মা পুব্বভাগে নানাক্খণেসু উপ্পজ্জতি, মগ্গক্খণে পন দ্ৰীসু দ্ৰারেসু সত্তন্নং কম্মপথানং ৰসেন উপ্পন্নায মিচ্ছাআজীৰদুস্সীল্যচেতনায পদচ্ছেদতো অনুপ্পত্তিসাধনৰসেন মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ সম্মাআজীৰসঙ্খাতা কুসলৰেরমণি উপ্পজ্জতি. অযং সম্মাআজীৰো নাম.

সম্মাৰাযামনিদ্দেসে ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে পটিপন্নকো ভিক্খু. অনুপ্পন্নানন্তি অনিব্বত্তানং. পাপকানন্তি লামকানং. অকুসলানং ধম্মানন্তি অকোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. অনুপ্পাদাযাতি ন উপ্পাদনত্থায. ছন্দং জনেতীতি কত্তুকম্যতাসঙ্খাতং কুসলচ্ছন্দং জনেতি উপ্পাদেতি. ৰাযমতীতি পযোগং জনেতি পরক্কমং করোতি. ৰীরিযং আরভতীতি কাযিকং চেতসিকং ৰীরিযং করোতি. চিত্তং পগ্গণ্হাতীতি তেনেৰ সহজাতৰীরিযেন চিত্তং উক্খিপতি. পদহতীতি পধানৰীরিযং করোতি. পটিপাটিযা পনেতানি চত্তারিপি পদানি আসেৰনাভাৰনাবহুলীকম্মসাতচ্চকিরিযাহি যোজেতব্বানি.

উপ্পন্নানন্তি অনুপ্পন্নানন্তি অৰত্তব্বতং আপন্নানং. পহানাযাতি পজহনত্থায. অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানন্তি অনিব্বত্তানং কোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. উপ্পাদাযাতি উপ্পাদনত্থায. উপ্পন্নানন্তি নিব্বত্তানং. ঠিতিযাতি ঠিতত্থায. অসম্মোসাযাতি অনস্সনত্থং. ভিয্যোভাৰাযাতি পুনপ্পুনং ভাৰায. ৰেপুল্লাযাতি ৰিপুলভাৰায. ভাৰনাযাতি ৰড্ঢিযা. পারিপূরিযাতি পরিপূরণত্থায.

এতে পন সম্মাৰাযামসঙ্খাতা চত্তারো সম্মপ্পধানা পুব্বভাগে লোকিযা, মগ্গক্খণে লোকুত্তরা. মগ্গক্খণে পন একমেৰ ৰীরিযং চতুকিচ্চসাধনৰসেন চত্তারি নামানি লভতি. তত্থ লোকিযা কস্সপসংযুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘চত্তারোমে, আৰুসো, সম্মপ্পধানা; কতমে চত্তারো? ইধাৰুসো, ভিক্খু ‘অনুপ্পন্না মে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং করোতি, ‘উপ্পন্না মে পাপকা অকুসলা ধম্মা অপ্পহীযমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং করোতি, ‘অনুপ্পন্না মে কুসলা ধম্মা অনুপ্পজ্জমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং করোতি, ‘উপ্পন্না মে কুসলা ধম্মা নিরুজ্ঝমানা অনত্থায সংৰত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং করোতী’’তি (সং. নি. ২.১৪৫);

তত্থ চ অনুপ্পন্নাতি অসমুদাচারৰসেন ৰা অননুভূতারম্মণৰসেন ৰা অনুপ্পন্না. অঞ্ঞথা হি অনমতগ্গে সংসারে অনুপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা নাম নত্থি, অনুপ্পন্না পন উপ্পজ্জমানাপি এতেযেৰ উপ্পজ্জন্তি, পহীযমানাপি এতেযেৰ পহীযন্তি.

তত্থ একচ্চস্স ৰত্তগন্থধুতঙ্গসমাধিৰিপস্সনানৰকম্মভৰানং অঞ্ঞতরৰসেন কিলেসা ন সমুদাচরন্তি. কথং? একচ্চো হি ৰত্তসম্পন্নো হোতি, অসীতি খন্ধকৰত্তানি চুদ্দস মহাৰত্তানি চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণপানীযমাল়কউপোসথাগারআগন্তুকগমিকৰত্তানি চ করোন্তস্সেৰ কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স ৰত্তানি ৰিস্সজ্জেত্ৰা ভিন্নৰত্তস্স চরতো অযোনিসোমনসিকারং সতিৰোস্সগ্গঞ্চ আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো গন্থযুত্তো হোতি, একম্পি নিকাযং গণ্হাতি দ্ৰেপি তযোপি চত্তারোপি পঞ্চপি. তস্স তেপিটকং বুদ্ধৰচনং অত্থৰসেন পাল়িৰসেন অনুসন্ধিৰসেন পুব্বাপরৰসেন গণ্হন্তস্স সজ্ঝাযন্তস্স চিন্তেন্তস্স ৰাচেন্তস্স দেসেন্তস্স পকাসেন্তস্স কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স গন্থকম্মং পহায কুসীতস্স চরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো পন ধুতঙ্গধরো হোতি, তেরস ধুতঙ্গগুণে সমাদায ৰত্ততি, তস্স ধুতঙ্গগুণে পরিহরন্তস্স কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স ধুতঙ্গানি ৰিস্সজ্জেত্ৰা বাহুল্লায আৰত্তস্স চরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো অট্ঠসু সমাপত্তীসু চিণ্ণৰসী হোতি, তস্স পঠমজ্ঝানাদীসু আৰজ্জনৰসীআদীনং ৰসেন ৰিহরন্তস্স কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স পরিহীনজ্ঝানস্স ৰা ৰিস্সট্ঠজ্ঝানস্স ৰা ভস্সাদীসু অনুযুত্তস্স ৰিহরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো পন ৰিপস্সকো হোতি, সত্তসু ৰা অনুপস্সনাসু (পটি. ম. ৩.৩৫) অট্ঠারসসু ৰা মহাৰিপস্সনাসু (পটি. ম. ১.২২) কম্মং করোন্তো ৰিহরতি, তস্স এৰং ৰিহরতো কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স ৰিপস্সনাকম্মং পহায কাযদল়্হীবহুলস্স ৰিহরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো নৰকম্মিকো হোতি, উপোসথাগারভোজনসালাদীনি করোতি, তস্স তেসং উপকরণানি চিন্তেন্তস্স কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স নৰকম্মে নিট্ঠিতে ৰা ৰিস্সট্ঠে ৰা অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম.

একচ্চো পন ব্রহ্মলোকতো আগতো সুদ্ধসত্তো হোতি, তস্স অনাসেৰনায কিলেসা ওকাসং ন লভন্তি. অপরভাগে পনস্স লদ্ধাসেৰনস্স অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জন্তি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম. এৰং তাৰ অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্নতা ৰেদিতব্বা.

কথং অননুভূতারম্মণৰসেন? ইধেকচ্চো অননুভূতপুব্বং মনাপিকাদিভেদং আরম্মণং লভতি, তস্স তত্থ অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম রাগাদযো কিলেসা উপ্পজ্জন্তি. এৰং অননুভূতারম্মণৰসেন অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি নাম. এৰং অনুপ্পন্নানং অকুসলানং উপ্পাদে সতি অত্তনো অনত্থং পস্সিত্ৰা তেসং অনুপ্পাদায সতিপট্ঠানভাৰনানুযোগেন পঠমং সম্মপ্পধানং ভাৰেতি, উপ্পন্নেসু পন তেসু তেসং অপ্পহানতো অত্তনো অনত্থং পস্সিত্ৰা তেসং পহানায দুতিযং তথেৰ সম্মপ্পধানং ভাৰেতি.

অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি সমথৰিপস্সনা চেৰ মগ্গো চ. তেসং অনুপ্পাদে অত্তনো অনত্থং পস্সিত্ৰা তেসং উপ্পাদনত্থায তথেৰ ততিযং সম্মপ্পধানং ভাৰেতি. উপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি সমথৰিপস্সনাৰ. মগ্গো পন সকিং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝমানো অনত্থায সংৰত্তনকো নাম নত্থি. সো হি ফলস্স পচ্চযং দত্ৰাৰ নিরুজ্ঝতি. তাসং সমথৰিপস্সনানং নিরোধতো অত্তনো অনত্থং পস্সিত্ৰা তাসং ঠিতিযা তথেৰ চতুত্থং সম্মপ্পধানং ভাৰেতি. লোকুত্তরমগ্গক্খণে পন একমেৰ ৰীরিযং.

যে এৰং অনুপ্পন্না উপ্পজ্জেয্যুং, তে যথা নেৰ উপ্পজ্জন্তি, এৰং তেসং অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদকিচ্চং, উপ্পন্নানঞ্চ পহানকিচ্চং সাধেতি. উপ্পন্নাতি চেত্থ চতুব্বিধং উপ্পন্নং ৰত্তমানুপ্পন্নং ভূতাপগতুপ্পন্নং ওকাসকতুপ্পন্নং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নন্তি. তত্থ সব্বম্পি উপ্পাদজরাভঙ্গসমঙ্গিসঙ্খাতং ৰত্তমানুপ্পন্নং নাম. আরম্মণরসং অনুভৰিত্ৰা নিরুদ্ধং অনুভূতাপগতসঙ্খাতং কুসলাকুসলং উপ্পাদাদিত্তযমনুপ্পত্ৰা নিরুদ্ধং ভুত্ৰাপগতসঙ্খাতং সেসসঙ্খতঞ্চ ভূতাপগতুপ্পন্নং নাম. ‘‘যানিস্স তানি পুব্বে কতানি কম্মানী’’তি এৰমাদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮) নযেন ৰুত্তং কম্মং অতীতম্পি সমানং অঞ্ঞং ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং কত্ৰা ঠিতত্তা তথা কতোকাসঞ্চ ৰিপাকং অনুপ্পন্নম্পি সমানং এৰং কতে ওকাসে একন্তেন উপ্পজ্জনতো ওকাসকতুপ্পন্নং নাম. তাসু তাসু ভূমীসু অসমূহতং অকুসলং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম.

এত্থ চ ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৰেদিতব্বং – ভূমীতি হি ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু খন্ধেসু উপ্পত্তিরহং কিলেসজাতং. তেন হি সা ভূমিলদ্ধা নাম হোতীতি তস্মা ভূমিলদ্ধন্তি ৰুচ্চতি. সা চ খো ন আরম্মণৰসেন. আরম্মণৰসেন হি সব্বেপি অতীতানাগতে পরিঞ্ঞাতেপি চ খীণাসৰানং খন্ধে আরব্ভ কিলেসা উপ্পজ্জন্তি. যদি চ তং ভূমিলদ্ধং নাম সিযা, তস্স অপ্পহেয্যতো ন কোচি ভৰমূলং পজহেয্য. ৰত্থুৰসেন পন ভূমিলদ্ধং ৰেদিতব্বং. যত্থ যত্থ হি ৰিপস্সনায অপরিঞ্ঞাতা খন্ধা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থ উপ্পাদতো পভুতি তেসু ৰট্টমূলং কিলেসজাতং অনুসেতি. তং অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং.

তত্থ চ যস্স যেসু খন্ধেসু অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযিতা কিলেসা, তস্স তে এৰ খন্ধা তেসং কিলেসানং ৰত্থু, ন অঞ্ঞেসং সন্তকা খন্ধা. অতীতক্খন্ধেসু চ অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং অতীতক্খন্ধাৰ ৰত্থু, ন ইতরে. এস নযো অনাগতাদীসু. তথা কামাৰচরক্খন্ধেসু অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং কামাৰচরক্খন্ধা এৰ ৰত্থু, ন ইতরে. এস নযো রূপারূপাৰচরেসু. সোতাপন্নাদীসু পন যস্স যস্স অরিযপুগ্গলস্স খন্ধেসু তং তং ৰট্টমূলং কিলেসজাতং তেন তেন মগ্গেন পহীনং, তস্স তস্স তে তে খন্ধা পহীনানং তেসং তেসং ৰট্টমূলকানং কিলেসানং অৰত্থুতো ভূমীতি সঙ্খং ন লভন্তি. পুথুজ্জনস্স সব্বসো ৰট্টমূলকিলেসানং অপ্পহীনত্তা যংকিঞ্চি করিযমানং কম্মং কুসলমকুসলং ৰা হোতি, ইচ্চস্স কম্মকিলেসপচ্চযাৰ ৰট্টং ৰট্টতি, তস্স তস্সেৰ তং ৰট্টমূলং রূপক্খন্ধেযেৰ, ন ৰেদনাদীসু. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেযেৰ ৰা, ন রূপক্খন্ধাদীসূতি ন ৰত্তব্বং. কস্মা? অৰিসেসেন পঞ্চসুপি খন্ধেসু অনুসযিতত্তা. কথং? পথৰীরসাদি ৰিয রুক্খে. যথা হি মহারুক্খে পথৰীতলং অধিট্ঠায পথৰীরসঞ্চ আপোরসঞ্চ নিস্সায তপ্পচ্চযা মূলখন্ধসাখাপসাখাপল্লৰপলাসপুপ্ফফলেহি ৰড্ঢিত্ৰা নভং পূরেত্ৰা যাৰ কপ্পাৰসানা বীজপরম্পরায রুক্খপৰেণিং সন্তানযমানে ঠিতে তং পথৰীরসাদিমূলেযেৰ, ন খন্ধাদীসু. ফলেযেৰ ৰা, ন মূলাদীসূতি ন ৰত্তব্বং. কস্মা? অৰিসেসেন সব্বেসু মূলাদীসু অনুগতত্তাতি. যথা পন তস্সেৰ রুক্খস্স পুপ্ফফলাদীসু নিব্বিন্নো কোচি পুরিসো চতূসু দিসাসু মণ্ডূককণ্টকং নাম ৰিসকণ্টকং আকোটেয্য, অথ সো রুক্খো তেন ৰিসসম্ফস্সেন ফুট্ঠো পথৰীরসআপোরসানং পরিযাদিন্নত্তা অপ্পসৰধম্মতং আগম্ম পুন সন্তানং নিব্বত্তেতুং ন সক্কুণেয্য, এৰমেৰ খন্ধপ্পৰত্তিযং নিব্বিন্নো কুলপুত্তো তস্স পুরিসস্স চতূসু দিসাসু রুক্খে ৰিসযোজনং ৰিয অত্তনো সন্তানে চতুমগ্গভাৰনং আরভতি. অথস্স সো খন্ধসন্তানো তেন চতুমগ্গৰিসসম্ফস্সেন সব্বসো ৰট্টমূলকিলেসানং পরিযাদিন্নত্তা কিরিযসভাৰমত্তং উপগতকাযকম্মাদিসব্বকম্মপ্পভেদো হুত্ৰা আযতিং পুনব্ভৰানভিনিব্বত্তনধম্মতং আগম্ম ভৰন্তরসন্তানং নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি, কেৰলং চরিমৰিঞ্ঞাণনিরোধেন নিরিন্ধনো ৰিয জাতৰেদো অনুপাদানো পরিনিব্বাযতি. এৰং ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৰেদিতব্বং.

অপরম্পি চতুব্বিধং উপ্পন্নং সমুদাচারুপ্পন্নং আরম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নং অৰিক্খম্ভিতুপ্পন্নং অসমূহতুপ্পন্নন্তি. তত্থ ৰত্তমানুপ্পন্নমেৰ সমুদাচারুপ্পন্নং. চক্খাদীনং পন আপাথগতে আরম্মণে পুব্বভাগে অনুপ্পজ্জমানম্পি কিলেসজাতং আরম্মণস্স অধিগ্গহিতত্তা এৰ অপরভাগে একন্তেন উপ্পত্তিতো আরম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি. সমথৰিপস্সনানং অঞ্ঞতরৰসেন অৰিক্খম্ভিতং কিলেসজাতং চিত্তসন্ততিমনারূল়্হম্পি উপ্পত্তিনিৰারকস্স হেতুনো অভাৰা অৰিক্খম্ভিতুপ্পন্নং নাম. সমথৰিপস্সনাৰসেন পন ৰিক্খম্ভিতম্পি অরিযমগ্গেন অসমূহতত্তা উপ্পত্তিধম্মতং অনতীতত্তা অসমূহতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি. তিৰিধম্পি চেতং আরম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতাসমূহতুপ্পন্নং ভূমিলদ্ধেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং.

ইচ্চেতস্মিং ৰুত্তপ্পভেদে উপ্পন্নে যদেতং ৰত্তমানভূতাপগতোকাসকতসমুদাচারসঙ্খাতং উপ্পন্নং, তং অমগ্গৰজ্ঝত্তা কেনচি মগ্গঞাণেন পহাতব্বং ন হোতি. যং পনেতং ভূমিলদ্ধারম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতাসমূহতসঙ্খাতং উপ্পন্নং, তস্স তং উপ্পন্নভাৰং নাসযমানং যস্মা তং তং লোকিযলোকুত্তরঞাণং উপ্পজ্জতি, তস্মা তং সব্বম্পি পহাতব্বং হোতীতি. এৰং যে মগ্গো কিলেসে পজহতি, তে সন্ধায ‘‘উপ্পন্নান’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

অথ মগ্গক্খণে কথং অনুপ্পন্নানং কুসলানং উপ্পাদায ভাৰনা হোতি, কথঞ্চ উপ্পন্নানং ঠিতিযাতি? মগ্গপ্পৰত্তিযা এৰ. মগ্গো হি পৰত্তমানো পুব্বে অনুপ্পন্নপুব্বত্তা অনুপ্পন্নো নাম ৰুচ্চতি. অনাগতপুব্বঞ্হি ঠানং আগন্ত্ৰা অননুভূতপুব্বং ৰা আরম্মণং অনুভৰিত্ৰা ৰত্তারো ভৰন্তি ‘‘অনাগতট্ঠানং আগতম্হ, অননুভূতং আরম্মণং অনুভৰামা’’তি. যাৰস্স পৰত্তি, অযমেৰ ঠিতি নামাতি ঠিতিযা ভাৰেতীতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. এৰমেতস্স ভিক্খুনো ইদং লোকুত্তরমগ্গক্খণে একমেৰ ৰীরিযং ‘‘অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদাযা’’তিআদীনি চত্তারি নামানি লভতি. অযং লোকুত্তরমগ্গক্খণে সম্মপ্পধানকথা. এৰমেত্থ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা সম্মপ্পধানা নিদ্দিট্ঠাতি.

সম্মাসতিনিদ্দেসে কাযেতি রূপকাযে. রূপকাযো হি ইধ অঙ্গপচ্চঙ্গানং কেসাদীনঞ্চ ধম্মানং সমূহট্ঠেন হত্থিকাযরথকাযাদযো ৰিয কাযোতি অধিপ্পেতো. যথা চ সমূহট্ঠেন, এৰং কুচ্ছিতানং আযট্ঠেন. কুচ্ছিতানঞ্হি পরমজেগুচ্ছানং সো আযোতিপি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. তত্রাযং ৰচনত্থো – আযন্তি ততোতি আযো. কে আযন্তি? কুচ্ছিতা কেসাদযো. ইতি কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো.

কাযানুপস্সীতি কাযং অনুপস্সনসীলো, কাযং ৰা অনুপস্সমানো. কাযেতি চ ৰত্ৰাপি পুন কাযানুপস্সীতি দুতিযং কাযগ্গহণং অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানঘনৰিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থং কতন্তি ৰেদিতব্বং. তেন ন কাযে ৰেদনানুপস্সী চিত্তধম্মানুপস্সী ৰা, অথ খো কাযানুপস্সীযেৰাতি কাযসঙ্খাতে ৰত্থুস্মিং কাযানুপস্সনাকারস্সেৰ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ন কাযে অঙ্গপচ্চঙ্গৰিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, নাপি কেসলোমাদিৰিনিমুত্তইত্থিপুরিসানুপস্সী. যোপি চেত্থ কেসলোমাদিকো ভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতো কাযো, তত্থাপি ন ভূতুপাদাযৰিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, অথ খো রথসম্ভারানুপস্সকো ৰিয অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহানুপস্সী, নগরাৰযৰানুপস্সকো ৰিয কেসলোমাদিসমূহানুপস্সী, কদলিক্খন্ধপত্তৰট্টিৰিনিভুজ্জকো ৰিয রিত্তমুট্ঠিৰিনিৰেঠকো ৰিয চ ভূতুপাদাযসমূহানুপস্সীযেৰাতি সমূহৰসেনেৰ কাযসঙ্খাতস্স ৰত্থুনো নানপ্পকারতো দস্সনেন ঘনৰিনিব্ভোগো দস্সিতো হোতি. ন হেত্থ যথাৰুত্তসমূহৰিনিমুত্তো কাযো ৰা ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অঞ্ঞো ৰা কোচি ধম্মো দিস্সতি, যথাৰুত্তধম্মসমূহমত্তেযেৰ পন তথা তথা সত্তা মিচ্ছাভিনিৰেসং করোন্তি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘যং পস্সতি ন তং দিট্ঠং, যং দিট্ঠং তং ন পস্সতি;

অপস্সং বজ্ঝতে মূল়্হো, বজ্ঝমানো ন মুচ্চতী’’তি.

ঘনৰিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থন্তি ৰুত্তং. আদিসদ্দেন চেত্থ অযম্পি অত্থো ৰেদিতব্বো – অযঞ্হি এতস্মিং কাযে কাযানুপস্সীযেৰ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সী. কিং ৰুত্তং হোতি? যথা অনুদকভূতাযপি মরীচিযা উদকানুপস্সিনো হোন্তি, ন এৰং অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভভূতেযেৰ ইমস্মিং কাযে নিচ্চসুখত্তসুভভাৰানুপস্সী, অথ খো কাযানুপস্সী

অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভাকারসমূহানুপস্সীযেৰাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা য্ৰাযং মহাসতিপট্ঠানে ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা…পে… সো সতোৰ অস্সসতী’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৪; ম. নি. ১.১০৭) নযেন অস্সাসপস্সাসাদি চুণ্ণকজাতঅট্ঠিকপরিযোসানো কাযো ৰুত্তো, যো চ পরতো সতিপট্ঠানকথাযং ‘‘ইধেকচ্চো পথৰীকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, আপোকাযং, তেজোকাযং, ৰাযোকাযং, কেসকাযং, লোমকাযং, ছৰিকাযং, চম্মকাযং, মংসকাযং, রুহিরকাযং, ন্হারুকাযং, অট্ঠিকাযং, অট্ঠিমিঞ্জকায’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৩৫) কাযো ৰুত্তো, তস্স সব্বস্স ইমস্মিংযেৰ কাযে অনুপস্সনতো কাযে কাযানুপস্সীতি এৰম্পি অত্থো দট্ঠব্বো.

অথ ৰা কাযে অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা এৰং গহেতব্বস্স কস্সচি অননুপস্সনতো তস্স তস্সেৰ পন কেসলোমাদিকস্স নানাধম্মসমূহস্স অনুপস্সনতো কাযে কেসাদিধম্মসমূহসঙ্খাতকাযানুপস্সীতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. অপিচ ‘‘ইমস্মিং কাযে অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো’’তিআদিনা অনুক্কমেন পরতো আগতনযস্স সব্বস্সেৰ অনিচ্চলক্খণাদিনো আকারসমূহসঙ্খাতস্স কাযস্স অনুপস্সনতোপি কাযে কাযানুপস্সীতি এৰম্পি অত্থো দট্ঠব্বো. অযং পন চতুসতিপট্ঠানসাধারণো অত্থো.

কাযে কাযানুপস্সীতি অস্সাসপস্সাসকাযাদিকে বহুধা ৰুত্তে কাযে একেককাযানুপস্সী. ৰিহরতীতি চতূসু ইরিযাপথৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমাযোগপরিদীপনমেতং, একং ইরিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপতমানং অত্তানং হরতি পৰত্তেতীতি অত্থো. আতাপীতি কাযপরিগ্গাহকৰীরিযসমাযোগপরিদীপনমেতং. সো হি যস্মা তস্মিং সমযে যং তং ৰীরিযং তীসু ভৰেসু কিলেসানং আতাপনতো আতাপোতি ৰুচ্চতি, তেন সমন্নাগতো হোতি, তস্মা ‘‘আতাপী’’তি ৰুচ্চতি. সম্পজানোতি কাযপরিগ্গাহকেন সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন ঞাণেন সমন্নাগতো. সতিমাতি কাযপরিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. অযং পন যস্মা সতিযা আরম্মণং পরিগ্গহেত্ৰা পঞ্ঞায অনুপস্সতি. ন হি সতিৰিরহিতস্স অনুপস্সনা নাম অত্থি. তেনেৰাহ – ‘‘সতিঞ্চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সব্বত্থিকং ৰদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). তস্মা এত্থ ‘‘কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তি এত্তাৰতা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানকম্মট্ঠানং ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা যস্মা অনাতাপিনো অন্তোসঙ্খেপো অন্তরাযকরো হোতি, অসম্পজানো উপাযপরিগ্গহে অনুপাযপরিৰজ্জনে চ সম্মুয্হতি, মুট্ঠস্সতি উপাযাপরিচ্চাগে অনুপাযাপরিগ্গহে চ অসমত্থো হোতি, তেনস্স তং কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি, তস্মা যেসং ধম্মানং আনুভাৰেন তং সম্পজ্জতি, তেসং দস্সনত্থং ‘‘আতাপী সম্পজানো সতিমা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

ইতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং সম্পযোগঙ্গঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি পহানঙ্গং দস্সেতুং ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি ৰুত্তং. তত্থ ৰিনেয্যাতি তদঙ্গৰিনযেন ৰা ৰিক্খম্ভনৰিনযেন ৰা ৰিনযিত্ৰা. লোকেতি য্ৰাযং কাযো পুব্বে পরিগ্গহিতো, স্ৰেৰ ইধ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো নাম. তস্মিং লোকে অভিজ্ঝং দোমনস্সঞ্চ পজহিত্ৰাতি অত্থো. যস্মা পনস্স ন কাযমত্তেযেৰ অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীযতি, ৰেদনাদীসুপি পহীযতিযেৰ, তস্মা ‘‘পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো’’তি (ৰিভ. ৩৬২) ৰিভঙ্গে ৰুত্তং. লোকসঙ্খাতত্তাযেৰ তেসং ধম্মানং অত্থুদ্ধারৰসেনেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যং পনাহ – ‘‘তত্থ কতমো লোকো (ৰিভ. ৫৩৮), স্ৰেৰ কাযো লোকো’’তি অযমেৰেত্থ অত্থো. অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি চ সমাসেত্ৰা ৰুত্তং. সংযুত্তঙ্গুত্তরপাঠন্তরেসু পন ৰিসুং কত্ৰা পঠন্তি. সা পন অভিজ্ঝাযন্তি পত্থযন্তি এতায, সযং ৰা অভিজ্ঝাযতি, অভিজ্ঝাযনমত্তমেৰ ৰা এসাতি অভিজ্ঝা. যস্মা পনেত্থ অভিজ্ঝাগহণেন কামচ্ছন্দো, দোমনস্সগহণেন ব্যাপাদো সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্মা নীৰরণপরিযাপন্নবলৰধম্মদ্ৰযদস্সনেন নীৰরণপ্পহানং ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং.

ৰিসেসেন পনেত্থ অভিজ্ঝাৰিনযেন কাযসম্পত্তিমূলকস্স অনুরোধস্স, দোমনস্সৰিনযেন কাযৰিপত্তিমূলকস্স ৰিরোধস্স, অভিজ্ঝাৰিনযেন চ কাযে অভিরতিযা, দোমনস্সৰিনযেন কাযভাৰনায অনভিরতিযা, অভিজ্ঝাৰিনযেন কাযে অভূতানং সুভসুখভাৰাদীনং পক্খেপস্স, দোমনস্সৰিনযেন কাযে ভূতানং অসুভাসুখভাৰাদীনং অপনযনস্স পহানং ৰুত্তং. তেন যোগাৰচরস্স যোগানুভাৰো যোগসমত্থতা চ দীপিতা হোতি. যোগানুভাৰো হি এস, যদযং অনুরোধৰিরোধৰিপ্পমুত্তো অরতিরতিসহো অভূতপক্খেপভূতাপনযনৰিরহিতো চ হোতি. অনুরোধৰিরোধৰিপ্পমুত্তো চেস অরতিরতিসহো অভূতং অপক্খিপন্তো ভূতঞ্চ অনপনেন্তো যোগসমত্থো হোতীতি.

অপরো নযো – ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এত্থ অনুপস্সনায কম্মট্ঠানং ৰুত্তং. ‘‘ৰিহরতী’’তি এত্থ ৰুত্তৰিহারেন কম্মট্ঠানিকস্স কাযপরিহরণং. ‘‘আতাপী’’তিআদীসু আতাপেন সম্মপ্পধানং, সতিসম্পজঞ্ঞেন সব্বত্থককম্মট্ঠানং, কম্মট্ঠানপরিহরণূপাযো ৰা. সতিযা ৰা কাযানুপস্সনাৰসেন পটিলদ্ধসমথো, সম্পজঞ্ঞেন ৰিপস্সনা, অভিজ্ঝাদোমনস্সৰিনযেন ভাৰনাফলং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সীতিআদীসু চ ৰেদনাদীনং পুন ৰচনে পযোজনং কাযানুপস্সনাযং ৰুত্তনযেনেৰ যথাযোগং যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং. অযং পন অসাধারণত্থো – সুখাদীসু অনেকপ্পভেদাসু ৰেদনাসু ৰিসুং ৰিসুং অনিচ্চাদিতো একেকৰেদনানুপস্সীতি, সরাগাদিকে সোল়সপ্পভেদে চিত্তে ৰিসুং ৰিসুং অনিচ্চাদিতো একেকচিত্তানুপস্সীতি, কাযৰেদনাচিত্তানি ঠপেত্ৰা সেসতেভূমকধম্মেসু ৰিসুং ৰিসুং অনিচ্চাদিতো একেকধম্মানুপস্সীতি, সতিপট্ঠানসুত্তন্তে (দী. নি. ২.৩৮২; ম. নি. ১.১১৫) ৰুত্তনযেন নীৰরণাদিধম্মানুপস্সীতি ৰা. এত্থ চ ‘‘কাযে’’তি একৰচনং সরীরস্স একত্তা, ‘‘চিত্তে’’তি একৰচনং চিত্তস্স সভাৰভেদাভাৰতো জাতিগ্গহণেন কতন্তি ৰেদিতব্বং. যথা চ ৰেদনাদযো অনুপস্সিতব্বা, তথা অনুপস্সন্তো ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী, চিত্তে চিত্তানুপস্সী, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি ৰেদিতব্বো. কথং তাৰ ৰেদনা অনুপস্সিতব্বা? সুখা তাৰ ৰেদনা দুক্খতো, দুক্খা ৰেদনা সল্লতো, অদুক্খমসুখা ৰেদনা অনিচ্চতো অনুপস্সিতব্বা. যথাহ –

‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;

অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো;

স ৰে সম্মদ্দসো ভিক্খু, পরিজানাতি ৰেদনা’’তি. (সং. নি. ৪.২৫৩);

সব্বা এৰ চেতা দুক্খতোপি অনুপস্সিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যংকিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৰদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯). সুখদুক্খতোপি চ অনুপস্সিতব্বা. যথাহ – ‘‘সুখা ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা. দুক্খা ৰেদনা ঠিতিদুক্খা ৰিপরিণামসুখা. অদুক্খমসুখা ৰেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). অপিচ অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনাৰসেনাপি অনুপস্সিতব্বা.

চিত্তধম্মেসুপি চিত্তং তাৰ আরম্মণাধিপতিসহজাতভূমিকম্মৰিপাককিরিযাদিনানত্তভেদানং অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনানং সরাগাদিসোল়সভেদানঞ্চ ৰসেন অনুপস্সিতব্বং, ধম্মা সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানং সুঞ্ঞতাধম্মস্স অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনানং সন্তাসন্তাদীনঞ্চ ৰসেন অনুপস্সিতব্বা. কামঞ্চেত্থ যস্স কাযসঙ্খাতে লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীনং, তস্স ৰেদনাদিলোকেসুপি তং পহীনমেৰ, নানাপুগ্গলৰসেন পন নানাক্খণিকসতিপট্ঠানভাৰনাৰসেন চ সব্বত্থ ৰুত্তং. যতো ৰা একত্থ পহীনং, সেসেসুপি পহীনং হোতি. তেনেৰস্স তত্থ পহানদস্সনত্থম্পি এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

ইতি ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানা পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি. অঞ্ঞেনেৰ হি চিত্তেন কাযং পরিগ্গণ্হাতি, অঞ্ঞেন ৰেদনং, অঞ্ঞেন চিত্তং, অঞ্ঞেন ধম্মে পরিগ্গণ্হাতি. লোকুত্তরমগ্গক্খণে পন একচিত্তেযেৰ লব্ভন্তি. আদিতো হি কাযং পরিগ্গণ্হিত্ৰা আগতস্স ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি কাযানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো কাযানুপস্সী নাম. ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরিযমগ্গং পত্তস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তা সতি কাযানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো কাযানুপস্সী নাম. ৰেদনং পরিগ্গণ্হিত্ৰা চিত্তং পরিগ্গণ্হিত্ৰা ধম্মে পরিগ্গণ্হিত্ৰা আগতস্স ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি ধম্মানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ধম্মানুপস্সী নাম. ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরিযমগ্গং পত্তস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তা সতি ধম্মানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ধম্মানুপস্সী নাম. এৰং তাৰ দেসনা পুগ্গলে তিট্ঠতি. কাযে পন ‘‘সুভ’’ন্তি ৰিপল্লাসপ্পহানা কাযপরিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি কাযানুপস্সনা নাম. ৰেদনায ‘‘সুখা’’তি ৰিপল্লাসপ্পহানা ৰেদনাপরিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি ৰেদনানুপস্সনা নাম. চিত্তে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৰিপল্লাসপ্পহানা চিত্তপরিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি চিত্তানুপস্সনা নাম. ধম্মেসু ‘‘অত্তা’’তি ৰিপল্লাসপ্পহানা ধম্মপরিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি ধম্মানুপস্সনা নাম. ইতি একাৰ মগ্গসম্পযুত্তা সতি চতুকিচ্চসাধকত্তেন চত্তারি নামানি লভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘লোকুত্তরমগ্গক্খণে পন একচিত্তেযেৰ লব্ভন্তী’’তি.

সম্মাসমাধিনিদ্দেসে ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি কামেহি ৰিৰিচ্চিত্ৰা ৰিনা হুত্ৰা অপক্কমিত্ৰা. যো পনাযমেত্থ এৰকারো, সো নিযমত্থোতি ৰেদিতব্বো. যস্মা চ নিযমত্থো, তস্মা পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরণসমযে অৰিজ্জমানানম্পি কামানং তস্স পঠমজ্ঝানস্স পটিপক্খভাৰং কামপরিচ্চাগেনেৰ চস্স অধিগমং দীপেতি. কথং? ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি এৰঞ্হি নিযমে কযিরমানে ইদং পঞ্ঞাযতি – নূনিমস্স ঝানস্স কামা পটিপক্খভূতা, যেসু সতি ইদং ন পৰত্ততি, অন্ধকারে সতি পদীপোভাসো ৰিয, তেসং পরিচ্চাগেনেৰ চস্স অধিগমো হোতি ওরিমতীরপরিচ্চাগেন পারিমতীরস্স ৰিয. তস্মা নিযমং করোতীতি.

তত্থ সিযা, কস্মা পনেস পুব্বপদেযেৰ ৰুত্তো, ন উত্তরপদে, কিং অকুসলেহি ধম্মেহি অৰিৰিচ্চাপি ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যাতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং. তংনিস্সরণতো হি পুব্বপদে এস ৰুত্তো. কামধাতুসমতিক্কমনতো হি কামরাগপটিপক্খতো চ ইদং ঝানং কামানমেৰ নিস্সরণং. যথাহ – ‘‘কামানমেতং নিস্সরণং যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি (ইতিৰু. ৭২). উত্তরপদেপি পন যথা ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১) এত্থ এৰকারো আনেত্ৰা ৰুচ্চতি, এৰং ৰত্তব্বো. ন হি সক্কা ইতো অঞ্ঞেহিপি নীৰরণসঙ্খাতেহি অকুসলেহি ধম্মেহি অৰিৰিচ্চ ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুং. তস্মা ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চেৰ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি এৰং পদদ্ৰযেপি এস দট্ঠব্বো. পদদ্ৰযেপি চ কিঞ্চাপি ৰিৰিচ্চাতি ইমিনা সাধারণৰচনেন তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিৰেকা চিত্তকাযউপধিৰিৰেকা চ সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তথাপি পুব্বভাগে কাযৰিৰেকচিত্তৰিৰেকৰিক্খম্ভনৰিৰেকা দট্ঠব্বা, লোকুত্তরমগ্গক্খণে কাযৰিৰেকচিত্তৰিৰেকসমুচ্ছেদৰিৰেকপটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকনিস্সরণৰিৰেকা.

কামেহীতি ইমিনা পন পদেন যে চ মহানিদ্দেসে ‘‘কতমে ৰত্থুকামা মনাপিকা রূপা’’তিআদিনা (মহানি. ১) নযেন ৰত্থুকামা ৰুত্তা, যে চ তত্থেৰ ৰিভঙ্গে চ ‘‘ছন্দো কামো, রাগো কামো, ছন্দরাগো কামো, সঙ্কপ্পো কামো, রাগো কামো, সঙ্কপ্পরাগো কামো’’তি (মহানি. ১; ৰিভ. ৫৬৪) এৰং কিলেসকামা ৰুত্তা, তে সব্বেপি সঙ্গহিতা ইচ্চেৰ দট্ঠব্বা. এৰঞ্হি সতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি ৰত্থুকামেহিপি ৰিৰিচ্চেৰাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন কাযৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি.

ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি কিলেসকামেহি সব্বাকুসলেহি ৰা ৰিৰিচ্চাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন চিত্তৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি. পুরিমেন চেত্থ ৰত্থুকামেহি ৰিৰেকৰচনতো এৰ কামসুখপরিচ্চাগো, দুতিযেন কিলেসকামেহি ৰিৰেকৰচনতো নেক্খম্মসুখপরিগ্গহো ৰিভাৰিতো হোতি. এৰং ৰত্থুকামকিলেসকামৰিৰেকৰচনতোযেৰ চ এতেসং পঠমেন সংকিলেসৰত্থুপ্পহানং, দুতিযেন সংকিলেসপ্পহানং. পঠমেন লোলভাৰস্স হেতুপরিচ্চাগো, দুতিযেন বালভাৰস্স. পঠমেন চ পযোগসুদ্ধি, দুতিযেন আসযপোসনং ৰিভাৰিতং হোতীতি ৰিঞ্ঞাতব্বং. এস তাৰ নযো কামেহীতি এত্থ ৰুত্তকামেসু ৰত্থুকামপক্খে.

কিলেসকামপক্খে পন ছন্দোতি চ রাগোতি চ এৰমাদীহি অনেকভেদো কামচ্ছন্দোৰ কামোতি অধিপ্পেতো. সো চ অকুসলপরিযাপন্নোপি সমানো ‘‘তত্থ কতমে কামা, ছন্দো কামো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫৬৪) নযেন ৰিভঙ্গে উপরি ঝানঙ্গপটিপক্খতো ৰিসুং ৰুত্তো, কিলেসকামত্তা ৰা পুরিমপদে ৰুত্তো, অকুসলপরিযাপন্নত্তা দুতিযপদে. অনেকভেদতো চস্স কামতোতি অৰত্ৰা কামেহীতি ৰুত্তং. অঞ্ঞেসম্পি চ ধম্মানং অকুসলভাৰে ৰিজ্জমানে ‘‘তত্থ কতমে অকুসলা ধম্মা, কামচ্ছন্দো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫৬৪) নযেন ৰিভঙ্গে উপরি ঝানঙ্গপচ্চনীকপটিপক্খভাৰদস্সনতো নীৰরণানেৰ ৰুত্তানি. নীৰরণানি হি ঝানঙ্গপচ্চনীকানি, তেসং ঝানঙ্গানেৰ পটিপক্খানি ৰিদ্ধংসকানি ৰিনাসকানীতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি ‘‘সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো, পীতি ব্যাপাদস্স, ৰিতক্কো থিনমিদ্ধস্স, সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স, ৰিচারো ৰিচিকিচ্ছাযা’’তি পেটকে ৰুত্তং.

এৰমেত্থ ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি ইমিনা কামচ্ছন্দস্স ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি. ‘‘ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি ইমিনা পঞ্চন্নম্পি নীৰরণানং. অগহিতগ্গহণেন পন পঠমেন কামচ্ছন্দস্স, দুতিযেন সেসনীৰরণানং. তথা পঠমেন তীসু অকুসলমূলেসু পঞ্চকামগুণভেদৰিসযস্স লোভস্স, দুতিযেন আঘাতৰত্থুভেদাদিৰিসযানং দোসমোহানং. ওঘাদীসু ৰা ধম্মেসু পঠমেন কামোঘকামযোগকামাসৰকামুপাদানঅভিজ্ঝাকাযগন্থ কামরাগসঞ্ঞোজনানং, দুতিযেন অৰসেসওঘযোগাসৰউপাদানগন্থসংযোজনানং. পঠমেন তণ্হায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ, দুতিযেন অৰিজ্জায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ. অপিচ পঠমেন লোভসম্পযুত্তঅট্ঠচিত্তুপ্পাদানং, দুতিযেন সেসানং চতুন্নং অকুসলচিত্তুপ্পাদানং ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

এত্তাৰতা চ পঠমস্স ঝানস্স পহানঙ্গং দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযোগঙ্গং দস্সেতুং সৰিতক্কং সৰিচারন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আরম্মণে চিত্তস্স অভিনিরোপনলক্খণো ৰিতক্কো. আরম্মণানুমজ্জনলক্খণো ৰিচারো. সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৰিপ্পযোগে ওল়ারিকট্ঠেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ ঘণ্ডাভিঘাতো ৰিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৰিতক্কো, সুখুমট্ঠেন অনুমজ্জনসভাৰেন চ ঘণ্ডানুরৰো ৰিয অনুপ্পবন্ধো ৰিচারো. ৰিপ্ফারৰা চেত্থ ৰিতক্কো পঠমুপ্পত্তিকালে পরিপ্ফন্দনভূতো চিত্তস্স, আকাসে উপ্পতিতুকামস্স পক্খিনো পক্খৰিক্খেপো ৰিয, পদুমাভিমুখপাতো ৰিয চ গন্ধানুবন্ধচেতসো ভমরস্স. সন্তৰুত্তি ৰিচারো নাতিপরিপ্ফন্দনভূতো চিত্তস্স, আকাসে উপ্পতিতস্স পক্খিনো পক্খপ্পসারণং ৰিয, পরিব্ভমনং ৰিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমরস্স পদুমস্স উপরিভাগে.

দুকনিপাতট্ঠকথাযং পন ‘‘আকাসে গচ্ছতো মহাসকুণস্স উভোহি পক্খেহি ৰাতং গহেত্ৰা পক্খে সন্নিসীদাপেত্ৰা গমনং ৰিয আরম্মণে চেতসো অভিনিরোপনভাৰেন পৰত্তো ৰিতক্কো, ৰাতগ্গহণত্থং পক্খে ফন্দাপযমানস্স গমনং ৰিয অনুমজ্জনভাৰেন পৰত্তো ৰিচারো’’তি ৰুত্তং. তং অনুপ্পবন্ধেন পৰত্তিযং যুজ্জতি. সো পন তেসং ৰিসেসো পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পাকটো হোতি. অপিচ মলগ্গহিতং কংসভাজনং একেন হত্থেন দল়্হং গহেত্ৰা ইতরেন হত্থেন চুণ্ণতেলৰালণ্ডুপকেন পরিমজ্জন্তস্স দল়্হগ্গহণহত্থো ৰিয ৰিতক্কো, পরিমজ্জনহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা কুম্ভকারস্স দণ্ডপ্পহারেন চক্কং ভমযিত্ৰা ভাজনং করোন্তস্স উপ্পীল়নহত্থো ৰিয ৰিতক্কো, ইতো চিতো চ সংসরণহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা মণ্ডলং করোন্তস্স মজ্ঝে সন্নিরুজ্ঝিত্ৰা ঠিতকণ্টকো ৰিয অভিনিরোপনো ৰিতক্কো, বহি পরিব্ভমনকণ্টকো ৰিয অনুমজ্জনো ৰিচারো. ইতি ইমিনা চ ৰিতক্কেন ইমিনা চ ৰিচারেন সহ ৰত্ততি রুক্খো ৰিয পুপ্ফেন ফলেন চাতি ইদং ঝানং ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তি ৰুচ্চতি.

ৰিৰেকজন্তি এত্থ ৰিৰিত্তি ৰিৰেকো, নীৰরণৰিগমোতি অত্থো. ৰিৰিত্তোতি ৰা ৰিৰেকো, নীৰরণৰিৰিত্তো ঝানসম্পযুত্তধম্মরাসীতি অত্থো. তস্মা ৰিৰেকা, তস্মিং ৰা ৰিৰেকে জাতন্তি ৰিৰেকজং. পীতিসুখন্তি এত্থ পীণযতীতি পীতি, সা সম্পিযাযনলক্খণা. সা পনেসা খুদ্দিকা পীতি, খণিকা পীতি, ওক্কন্তিকা পীতি, উব্বেগা পীতি, ফরণা পীতীতি পঞ্চৰিধা হোতি.

তত্থ খুদ্দিকা পীতি সরীরে লোমহংসনমত্তমেৰ কাতুং সক্কোতি. খণিকা পীতি খণে খণে ৰিজ্জুপ্পাদসদিসা হোতি. ওক্কন্তিকা পীতি সমুদ্দতীরং ৰীচি ৰিয কাযং ওক্কমিত্ৰা ওক্কমিত্ৰা ভিজ্জতি. উব্বেগা পীতি বলৰতী হোতি কাযং উদ্ধগ্গং কত্ৰা আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণপ্পত্তা. ফরণা পীতি অতিবলৰতী হোতি. তায হি উপ্পন্নায সকলসরীরং ধমিত্ৰা পূরিতৰত্থি ৰিয মহতা উদকোঘেন পক্খন্দপব্বতকুচ্ছি ৰিয চ অনুপরিফুটং হোতি. সা পনেসা পঞ্চৰিধা পীতি গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী দুৰিধং পস্সদ্ধিং পরিপূরেতি কাযপস্সদ্ধিঞ্চ চিত্তপস্সদ্ধিঞ্চ. পস্সদ্ধি গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী দুৰিধম্পি সুখং পরিপূরেতি কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চ. সুখং গব্ভং গণ্হন্তং পরিপাকং গচ্ছন্তং তিৰিধং সমাধিং পরিপূরেতি – খণিকসমাধিং, উপচারসমাধিং, অপ্পনাসমাধিঞ্চাতি. তাসু চ যা অপ্পনাসমাধিস্স মূলং হুত্ৰা ৰড্ঢমানা সমাধিসম্পযোগং গতা ফরণা পীতি, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা পীতীতি.

ইতরং পন সুখযতীতি সুখং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং সুখিতং করোতীতি অত্থো. সুখনং ৰা সুখং, সুট্ঠু ৰা খাদতি, খণতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং, সোমনস্সৰেদনাযেতং নামং. তং সাতলক্খণং. সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৰিপ্পযোগে ইট্ঠারম্মণপটিলাভতুট্ঠি পীতি, পটিলদ্ধরসানুভৰনং সুখং. যত্থ পীতি, তত্থ সুখং. যত্থ সুখং, তত্থ ন নিযমতো পীতি. সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহিতা পীতি, ৰেদনাক্খন্ধসঙ্গহিতং সুখং. কন্তারখিন্নস্স ৰনন্তুদকদস্সনসৰনেসু ৰিয পীতি, ৰনচ্ছাযাপৰেসনউদকপরিভোগেসু ৰিয সুখং. তস্মিং তস্মিং সমযে পাকটভাৰতো চেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইতি অযঞ্চ পীতি ইদঞ্চ সুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানে অত্থীতি ইদং ঝানং ‘‘পীতিসুখ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা পীতি চ সুখঞ্চ পীতিসুখং ধম্মৰিনযাদযো ৰিয. ৰিৰেকজং পীতিসুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানে অত্থীতি এৰম্পি ৰিৰেকজং পীতিসুখং. যথেৰ হি ঝানং, এৰং পীতিসুখম্পেত্থ ৰিৰেকজমেৰ হোতি. তঞ্চস্স অত্থীতি তস্মা অলোপসমাসং কত্ৰা একপদেনেৰ ‘‘ৰিৰেকজংপীতিসুখ’’ন্তিপি ৰত্তুং যুজ্জতি.

পঠমন্তি গণনানুপুব্বতা পঠমং, পঠমং উপ্পন্নন্তিপি পঠমং. ঝানন্তি দুৰিধং ঝানং আরম্মণূপনিজ্ঝানঞ্চ লক্খণূপনিজ্ঝানঞ্চ. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো পথৰীকসিণাদিআরম্মণং উপনিজ্ঝাযন্তীতি ‘‘আরম্মণূপনিজ্ঝান’’ন্তি সঙ্খ্যং গতা. ৰিপস্সনামগ্গফলানি পন লক্খণূপনিজ্ঝানং নাম. তত্থ ৰিপস্সনা অনিচ্চাদিলক্খণস্স উপনিজ্ঝানতো লক্খণূপনিজ্ঝানং, ৰিপস্সনায কতকিচ্চস্স মগ্গেন ইজ্ঝনতো মগ্গো লক্খণূপনিজ্ঝানং, ফলং পন নিরোধসচ্চং তথলক্খণং উপনিজ্ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং. তেসু ইধ পুব্বভাগে আরম্মণূপনিজ্ঝানং, লোকুত্তরমগ্গক্খণে লক্খণূপনিজ্ঝানং অধিপ্পেতং, তস্মা আরম্মণূপনিজ্ঝানতো লক্খণূপনিজ্ঝানতো পচ্চনীকজ্ঝাপনতো চ ‘‘ঝান’’ন্তি ৰেদিতব্বং. উপসম্পজ্জাতি উপগন্ত্ৰা, পাপুণিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. উপসম্পাদযিত্ৰা ৰা, নিপ্ফাদেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিহরতীতি তদনুরূপেন ইরিযাপথৰিহারেন ইরিযতি, ৰুত্তপ্পকারঝানসমঙ্গী হুত্ৰা অত্তভাৰস্স ৰুত্তিং অভিনিপ্ফাদেতি.

ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি এত্থ ৰিতক্কস্স চ ৰিচারস্স চাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰূপসমা সমতিক্কমা, দুতিযজ্ঝানক্খণে অপাতুভাৰাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ কিঞ্চাপি দুতিযজ্ঝানে সব্বেপি পঠমজ্ঝানধম্মা ন সন্তি, অঞ্ঞেযেৰ হি পঠমজ্ঝানে ফস্সাদযো, অঞ্ঞে ইধাতি. ওল়ারিকস্স পন ওল়ারিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পরেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং অধিগমো হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’’তি এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অজ্ঝত্তন্তি ইধ নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং, তস্মা অত্তনি জাতং, অত্তসন্তানে নিব্বত্তন্তি অত্থো.

সম্পসাদনন্তি সম্পসাদনং ৰুচ্চতি সদ্ধা. সম্পসাদনযোগতো ঝানম্পি সম্পসাদনং নীলৰণ্ণযোগতো নীলৰত্থং ৰিয. যস্মা ৰা তং ঝানং সম্পসাদনসমন্নাগতত্তা ৰিতক্কৰিচারক্খোভৰূপসমনেন চ চেতো সম্পসাদযতি, তস্মাপি সম্পসাদনন্তি ৰুত্তং. ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে সম্পসাদনং চেতসোতি এৰং পদসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো, পুরিমস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে চেতসোতি এতং একোদিভাৰেন সদ্ধিং যোজেতব্বং.

তত্রাযং অত্থযোজনা – একো উদেতীতি একোদি, ৰিতক্কৰিচারেহি অনজ্ঝারূল়্হত্তা অগ্গো সেট্ঠো হুত্ৰা উদেতীতি অত্থো. সেট্ঠোপি হি লোকে একোতি ৰুচ্চতি. ৰিতক্কৰিচারৰিরহিতো ৰা একো অসহাযো হুত্ৰা ইতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. অথ ৰা সম্পযুত্তধম্মে উদাযতীতি উদি, উট্ঠপেতীতি অত্থো. সেট্ঠট্ঠেন একো চ সো উদি চাতি একোদি. সমাধিস্সেতং অধিৰচনং. ইতি ইমং একোদিং ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি ইদং দুতিযং ঝানং একোদিভাৰং. সো পনাযং একোদি যস্মা চেতসো, ন সত্তস্স ন জীৰস্স. তস্মা এতং ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তি ৰুত্তং.

ননু চাযং সদ্ধা পঠমজ্ঝানেপি অত্থি, অযঞ্চ একোদিনামকো সমাধি. অথ কস্মা ইদমেৰ ‘‘সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তি চ ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – অদুঞ্হি পঠমজ্ঝানং ৰিতক্কৰিচারক্খোভেন ৰীচিতরঙ্গসমাকুলমিৰ জলং ন সুপ্পসন্নং হোতি, তস্মা সতিযাপি সদ্ধায ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি ন ৰুত্তং. ন সুপ্পসন্নত্তাযেৰ চেত্থ সমাধিপি ন সুট্ঠু পাকটো. তস্মা ‘‘একোদিভাৰ’’ন্তিপি ন ৰুত্তং. ইমস্মিং পন ঝানে ৰিতক্কৰিচারপলিবোধাভাৰেন লদ্ধোকাসা বলৰতী সদ্ধা, বলৰসদ্ধাসহাযপটিলাভেনেৰ চ সমাধিপি পাকটো, তস্মা ইদমেৰ এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

অৰিতক্কং অৰিচারন্তি ভাৰনায পহীনত্তা এতস্মিং, এতস্স ৰা ৰিতক্কো নত্থীতি অৰিতক্কং. ইমিনাৰ নযেন অৰিচারং. এত্থাহ – ‘‘ননু চ ‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’তি ইমিনাপি অযমত্থো সিদ্ধো. অথ কস্মা পুন ৰুত্তং ‘অৰিতক্কং অৰিচার’ন্তি’’? ৰুচ্চতে – এৰমেতং, সিদ্ধোৰাযমত্থো, ন পনেতং তদত্থদীপকং, ননু অৰোচুম্হ ‘‘ওল়ারিকস্স পন ওল়ারিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পরেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং সমধিগমো হোতীতি দস্সনত্থং ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি এৰং ৰুত্ত’’ন্তি.

অপিচ ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা ইদং সম্পসাদনং, ন কিলেসকালুস্সিযস্স. ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমা একোদিভাৰং, ন উপচারজ্ঝানমিৰ নীৰরণপ্পহানা, ন পঠমজ্ঝানমিৰ চ অঙ্গপাতুভাৰাতি এৰং সম্পসাদনএকোদিভাৰানং হেতুপরিদীপকমিদং ৰচনং. তথা ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা ইদং অৰিতক্কঅৰিচারং, ন ততিযচতুত্থজ্ঝানানি ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি ৰিয চ অভাৰাতি এৰং অৰিতক্কঅৰিচারভাৰস্স হেতুপরিদীপকঞ্চ. ন ৰিতক্কৰিচারাভাৰমত্তপরিদীপকং, ৰিতক্কৰিচারাভাৰমত্তপরিদীপকমেৰ পন ‘‘অৰিতক্কং অৰিচার’’ন্তি ইদং ৰচনং. তস্মা পুরিমং ৰত্ৰাপি পুন ৰত্তব্বমেৰাতি.

সমাধিজন্তি পঠমজ্ঝানসমাধিতো, সম্পযুত্তসমাধিতো ৰা জাতন্তি অত্থো. তত্থ কিঞ্চাপি পঠমজ্ঝানম্পি সম্পযুত্তসমাধিতো জাতং, অথ খো অযমেৰ সমাধি ‘‘সমাধী’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি ৰিতক্কৰিচারক্খোভৰিরহেন অতিৰিয অচলত্তা সুপ্পসন্নত্তা চ. তস্মা ইমস্স ৰণ্ণভণনত্থং ইদমেৰ ‘‘সমাধিজ’’ন্তি ৰুত্তং. পীতিসুখন্তি ইদং ৰুত্তনযমেৰ. দুতিযন্তি গণনানুপুব্বতা দুতিযং, ইদং দুতিযং উপ্পন্নন্তিপি দুতিযং.

পীতিযা চ ৰিরাগাতি ৰিরাগো নাম ৰুত্তপ্পকারায পীতিযা জিগুচ্ছনং ৰা সমতিক্কমো ৰা, উভিন্নং পন অন্তরা চসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, সো ৰূপসমং ৰা সম্পিণ্ডেতি ৰিতক্কৰিচারৰূপসমং ৰা. তত্থ যদা ৰূপসমমেৰ সম্পিণ্ডেতি, তদা পীতিযা ৰিরাগা চ, কিঞ্চ ভিয্যো ৰূপসমা চাতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৰিরাগো জিগুচ্ছনত্থো হোতি, তস্মা পীতিযা জিগুচ্ছনা চ সমতিক্কমা চাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো. যদা পন ৰিতক্কৰিচারৰূপসমং সম্পিণ্ডেতি, তদা পীতিযা চ ৰিরাগা, কিঞ্চ ভিয্যো ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমাতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৰিরাগো সমতিক্কমনত্থো হোতি, তস্মা পীতিযা চ সমতিক্কমা, ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো.

কামঞ্চেতে ৰিতক্কৰিচারা দুতিযজ্ঝানেযেৰ ৰূপসন্তা, ইমস্স পন ঝানস্স মগ্গপরিদীপনত্থং ৰণ্ণভণনত্থঞ্চেতং ৰুত্তং. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি হি ৰুত্তে ইদং পঞ্ঞাযতি ‘‘নূন ৰিতক্কৰিচারৰূপসমো মগ্গো ইমস্স ঝানস্সা’’তি. যথা চ ততিযে অরিযমগ্গে অপ্পহীনানম্পি সক্কাযদিট্ঠাদীনং ‘‘পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানা’’তি (দী. নি. ১.৩৭৩; ম. নি. ২.১৩৩; সং. নি. ৫.১৮৪; অ. নি. ৩.৮৮) এৰং পহানং ৰুচ্চমানং ৰণ্ণভণনং হোতি, তদধিগমায উস্সুক্কানং উস্সাহজনকং, এৰমেৰ ইধ অৰূপসন্তানম্পি ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমো ৰুচ্চমানো ৰণ্ণভণনং হোতি. তেনাযমত্থো ৰুত্তো ‘‘পীতিযা চ সমতিক্কমা ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমা’’তি.

উপেক্খকো চ ৰিহরতীতি এত্থ উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা, সমং পস্সতি অপক্খপতিতা হুত্ৰা পস্সতীতি অত্থো. তায ৰিসদায ৰিপুলায থামগতায সমন্নাগতত্তা ততিযজ্ঝানসমঙ্গী ‘‘উপেক্খকো’’তি ৰুচ্চতি.

উপেক্খা পন দসৰিধা হোতি ছল়ঙ্গুপেক্খা ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা ৰীরিযুপেক্খা সঙ্খারুপেক্খা ৰেদনুপেক্খা ৰিপস্সনুপেক্খা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা ঝানুপেক্খা পারিসুদ্ধুপেক্খাতি.

তত্থ যা ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, খীণাসৰো ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো, উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো’’তি (অ. নি. ৬.১) এৰমাগতা খীণাসৰস্স ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠানিট্ঠছল়ারম্মণাপাথে পরিসুদ্ধপকতিভাৰাৰিজহনাকারভূতা উপেক্খা, অযং ছল়ঙ্গুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ১.৫৫৬; ম. নি. ১.৭৭) এৰমাগতা সত্তেসু মজ্ঝত্তাকারভূতা উপেক্খা, অযং ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তি (ম. নি. ২.২৪৭) এৰমাগতা সহজাতধম্মানং মজ্ঝত্তাকারভূতা উপেক্খা, অযং বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘কালেন কালং উপেক্খানিমিত্তং মনসিকরোতী’’তি (অ. নি. ৩.১০৩) এৰমাগতা অনচ্চারদ্ধনাতিসিথিলৰীরিযসঙ্খাতা উপেক্খা, অযং ৰীরিযুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘কতি সঙ্খারুপেক্খা সমথৰসেন উপ্পজ্জন্তি, কতি সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তি? অট্ঠ সঙ্খারুপেক্খা সমথৰসেন উপ্পজ্জন্তি, দস সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৫৭) এৰমাগতা নীৰরণাদিপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাগহণে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা, অযং সঙ্খারুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি উপেক্খাসহগত’’ন্তি (ধ. স. ১৫০) এৰমাগতা অদুক্খমসুখসঞ্ঞিতা উপেক্খা, অযং ৰেদনুপেক্খা নাম.

যা ‘‘যদত্থি যং ভূতং, তং পজহতি, উপেক্খং পটিলভতী’’তি (ম. নি. ৩.৭১; অ. নি. ৭.৫৫) এৰমাগতা ৰিচিননে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা, অযং ৰিপস্সনুপেক্খা নাম.

যা পন ছন্দাদীসু যেৰাপনকেসু আগতা সহজাতানং সমৰাহিতভূতা উপেক্খা, অযং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘উপেক্খকো চ ৰিহরতী’’তি (ধ. স. ১৬৩; দী. নি. ১.২৩০) এৰমাগতা অগ্গসুখেপি তস্মিং অপক্খপাতজননী উপেক্খা, অযং ঝানুপেক্খা নাম.

যা পন ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝান’’ন্তি (ধ. স. ১৬৫; দী. নি. ১.২৩২) এৰমাগতা সব্বপচ্চনীকপরিসুদ্ধা পচ্চনীকৰূপসমনেপি অব্যাপারভূতা উপেক্খা, অযং পারিসুদ্ধুপেক্খা নাম.

তত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খা চ ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা চ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা চ তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা চ ঝানুপেক্খা চ পারিসুদ্ধুপেক্খা চ অত্থতো একা, তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰ হোতি. তেন তেন অৰত্থাভেদেন পনস্সাযং ভেদো. একস্সাপি সতো সত্তস্স কুমারযুৰত্থেরসেনাপতিরাজাদিৰসেন ভেদো ৰিয, তস্মা তাসু যত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খা, ন তত্থ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খাদযো. যত্থ ৰা পন বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা, ন তত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খাদযো হোন্তীতি ৰেদিতব্বা.

যথা চেতাসং অত্থতো একীভাৰো, এৰং সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনুপেক্খানম্পি. পঞ্ঞা এৰ হি সা, কিচ্চৰসেন দ্ৰিধা ভিন্না. যথা হি পুরিসস্স সাযং গেহং পৰিট্ঠং সপ্পং অজপদদণ্ডং গহেত্ৰা পরিযেসমানস্স তং থুসকোট্ঠকে নিপন্নং দিস্ৰা ‘‘সপ্পো নু খো, নো’’তি অৰলোকেন্তস্স সোৰত্থিকত্তযং দিস্ৰা নিব্বেমতিকস্স ‘‘সপ্পো, ন সপ্পো’’তি ৰিচিননে মজ্ঝত্ততা উপ্পজ্জতি, এৰমেৰ যা আরদ্ধৰিপস্সকস্স ৰিপস্সনাঞাণেন লক্খণত্তযে দিট্ঠে সঙ্খারানং অনিচ্চভাৰাদিৰিচিননে মজ্ঝত্ততা উপ্পজ্জতি, অযং ৰিপস্সনুপেক্খা. যথা পন তস্স পুরিসস্স অজপদদণ্ডেন গাল়্হং সপ্পং গহেত্ৰা ‘‘কিন্তাহং ইমং সপ্পং অৰিহেঠেন্তো অত্তানঞ্চ ইমিনা অডংসাপেন্তো মুঞ্চেয্য’’ন্তি মুঞ্চনাকারমেৰ পরিযেসতো গহণে মজ্ঝত্ততা হোতি, এৰমেৰ যা লক্খণত্তযস্স দিট্ঠত্তা আদিত্তে ৰিয তযো ভৰে পস্সতো সঙ্খারগহণে মজ্ঝত্ততা, অযং সঙ্খারুপেক্খা. ইতি ৰিপস্সনুপেক্খায সিদ্ধায সঙ্খারুপেক্খাপি সিদ্ধাৰ হোতি. ইমিনা পনেসা ৰিচিননগহণেসু মজ্ঝত্তসঙ্খাতেন কিচ্চেন দ্ৰিধা ভিন্নাতি. ৰীরিযুপেক্খা পন ৰেদনুপেক্খা চ অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অৰসেসাহি চ অত্থতো ভিন্না এৰাতি. আহ চেত্থ –

‘‘মজ্ঝত্তব্রহ্মবোজ্ঝঙ্গছল়ঙ্গঝানসুদ্ধিযো;

ৰিপস্সনা চ সঙ্খারৰেদনা ৰীরিযং ইতি.

ৰিত্থারতো দসোপেক্খা, ছ মজ্ঝত্তাদিতো ততো;

দুৰে পঞ্ঞা ততো দ্ৰীহি, চতস্সোৰ ভৰন্তিমা’’তি.

ইতি ইমাসু উপেক্খাসু ঝানুপেক্খা ইধ অধিপ্পেতা. সা মজ্ঝত্তলক্খণা. এত্থাহ – ‘‘ননু চাযং অত্থতো তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰ হোতি, সা চ পঠমদুতিযজ্ঝানেসুপি অত্থি, তস্মা তত্রপি ‘উপেক্খকো চ ৰিহরতী’তি এৰমযং ৰত্তব্বা সিযা, সা কস্মা ন ৰুত্তা’’তি? অপরিব্যত্তকিচ্চতো. অপরিব্যত্তঞ্হি তস্স তত্থ কিচ্চং ৰিতক্কাদীহি অভিভূতত্তা, ইধ পনাযং ৰিতক্কৰিচারপীতীহি অনভিভূতত্তা উক্খিত্তসিরা ৰিয হুত্ৰা পরিব্যত্তকিচ্চা জাতা, তস্মা ৰুত্তাতি.

ইদানি সতো চ সম্পজানোতি এত্থ সরতীতি সতো. সম্পজানাতীতি সম্পজানো. ইতি পুগ্গলেন সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ ৰুত্তং. তত্থ সরণলক্খণা সতি. অসম্মোহলক্খণং সম্পজঞ্ঞং. তত্থ কিঞ্চাপি ইদং সতিসম্পজঞ্ঞং পুরিমজ্ঝানেসুপি অত্থি, মুট্ঠস্সতিস্স হি অসম্পজানস্স উপচারমত্তম্পি ন সম্পজ্জতি, পগেৰ অপ্পনা. ওল়ারিকত্তা পন তেসং ঝানানং ভূমিযং ৰিয পুরিসস্স চিত্তস্স গতি সুখা হোতি, অব্যত্তং তত্থ সতিসম্পজঞ্ঞকিচ্চং. ওল়ারিকঙ্গপ্পহানেন পন সুখুমত্তা ইমস্স ঝানস্স পুরিসস্স খুরধারাযং ৰিয সতিসম্পজঞ্ঞকিচ্চপরিগ্গহিতা এৰ চিত্তস্স গতি ইচ্ছিতব্বাতি ইধেৰ ৰুত্তং. কিঞ্চ ভিয্যো – যথা ধেনুপগো ৰচ্ছো ধেনুতো অপনীতো অরক্খিযমানো পুনদেৰ ধেনুং উপগচ্ছতি, এৰমিদং ততিযজ্ঝানসুখং পীতিতো অপনীতম্পি সতিসম্পজঞ্ঞারক্খেন অরক্খিযমানং পুনদেৰ পীতিং উপগচ্ছেয্য, পীতিসম্পযুত্তমেৰ সিযা. সুখে ৰাপি সত্তা সারজ্জন্তি, ইদঞ্চ অতিমধুরং সুখং ততো পরং সুখাভাৰা. সতিসম্পজঞ্ঞানুভাৰেন পনেত্থ সুখে অসারজ্জনা হোতি, নো অঞ্ঞথাতি ইমম্পি অত্থৰিসেসং দস্সেতুং ইদং ইধেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

ইদানি সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতীতি এত্থ কিঞ্চাপি ততিযজ্ঝানসমঙ্গিনো সুখপটিসংৰেদনাভোগো নত্থি, এৰং সন্তেপি যস্মা তস্স নামকাযেন সম্পযুত্তং সুখং, যং ৰা তং নামকাযসম্পযুত্তং সুখং, তংসমুট্ঠানেনস্স যস্মা অতিপণীতেন রূপেন রূপকাযো ফুট্ঠো, যস্স ফুট্ঠত্তা ঝানা ৰুট্ঠিতোপি সুখং পটিসংৰেদেয্য, তস্মা এতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেহী’’তি আহ.

ইদানি যং তং অরিযা আচিক্খন্তি উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারীতি এত্থ যংঝানহেতু যংঝানকারণা তং ততিযজ্ঝানসমঙ্গিপুগ্গলং বুদ্ধাদযো অরিযা আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি পকাসেন্তি, পসংসন্তীতি অধিপ্পাযো. কিন্তি? উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারীতি. তং ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি এৰমেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.

কস্মা পন তং তে এৰং পসংসন্তীতি? পসংসারহতো. অযঞ্হি যস্মা অতিমধুরসুখে সুখপারমিপ্পত্তেপি ততিযজ্ঝানে উপেক্খকো, ন তত্থ সুখাভিসঙ্গেন আকড্ঢীযতি. যথা চ পীতি ন উপ্পজ্জতি, এৰং উপট্ঠিতস্সতিতায সতিমা. যস্মা চ অরিযকন্তং অরিযজনসেৰিতমেৰ চ অসংকিলিট্ঠং সুখং নামকাযেন পটিসংৰেদেতি, তস্মা পসংসারহো হোতি. ইতি পসংসারহতো নং অরিযা তে এৰং পসংসারহহেতুভূতে গুণে পকাসেন্তা ‘‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’’তি এৰং পসংসন্তীতি ৰেদিতব্বং. ততিযন্তি গণনানুপুব্বতা ততিযং, ততিযং উপ্পন্নন্তিপি ততিযং.

সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানাতি কাযিকসুখস্স চ কাযিকদুক্খস্স চ পহানা. পুব্বেৰাতি তঞ্চ খো পুব্বেৰ, ন চতুত্থজ্ঝানক্খণে. সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাতি চেতসিকসুখস্স চেতসিকদুক্খস্স চাতি ইমেসম্পি দ্ৰিন্নং পুব্বেৰ অত্থঙ্গমা, পহানা ইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. কদা পন নেসং পহানং হোতি? চতুন্নং ঝানানং উপচারক্খণে. সোমনস্সঞ্হি চতুত্থস্স ঝানস্স উপচারক্খণেযেৰ পহীযতি, দুক্খদোমনস্সসুখানি পঠমদুতিযততিযানং উপচারক্খণেসু. এৰমেতেসং পহানক্কমেন অৰুত্তানং ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে (ৰিভ. ২১৯ আদযো) পন ইন্দ্রিযানং উদ্দেসক্কমেনেৰ ইধাপি ৰুত্তানং সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সানং পহানং ৰেদিতব্বং.

যদি পনেতানি তস্স তস্স ঝানস্স উপচারক্খণেযেৰ পহীযন্তি, অথ কস্মা ‘‘কত্থ চুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এত্থ চুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতি. কত্থ চুপ্পন্নং দোমনস্সিন্দ্রিযং, সুখিন্দ্রিযং, সোমনস্সিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এত্থ চুপ্পন্নং সোমনস্সিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতী’’তি (সং. নি. ৫.৫১০) এৰং ঝানেস্ৰেৰ নিরোধো ৰুত্তোতি? অতিসযনিরোধত্তা. অতিসযনিরোধো হি তেসং পঠমজ্ঝানাদীসু, ন নিরোধোযেৰ. নিরোধোযেৰ পন উপচারক্খণে, নাতিসযনিরোধো. তথা হি নানাৰজ্জনে পঠমজ্ঝানূপচারে নিরুদ্ধস্সাপি দুক্খিন্দ্রিযস্স ডংসমকসাদিসম্ফস্সেন ৰা ৰিসমাসনূপতাপেন ৰা সিযা উপ্পত্তি, ন ত্ৰেৰ অন্তোঅপ্পনাযং. উপচারে ৰা নিরুদ্ধম্পেতং ন সুট্ঠু নিরুদ্ধং হোতি পটিপক্খেন অৰিহতত্তা. অন্তোঅপ্পনাযং পন পীতিফরণেন সব্বো কাযো সুখোক্কন্তো হোতি, সুখোক্কন্তকাযস্স চ সুট্ঠু নিরুদ্ধং হোতি দুক্খিন্দ্রিযং পটিপক্খেন ৰিহতত্তা. নানাৰজ্জনেযেৰ চ দুতিযজ্ঝানূপচারে পহীনস্সাপি দোমনস্সিন্দ্রিযস্স, যস্মা এতং ৰিতক্কৰিচারপচ্চযেপি কাযকিলমথে চিত্তূপঘাতে চ সতি উপ্পজ্জতি, ৰিতক্কৰিচারাভাৰে নেৰ উপ্পজ্জতি. যত্থ পন উপ্পজ্জতি, তত্থ ৰিতক্কৰিচারভাৰে. অপ্পহীনাযেৰ চ দুতিযজ্ঝানূপচারে ৰিতক্কৰিচারাতি তত্থস্স সিযা উপ্পত্তি, নত্ৰেৰ দুতিযজ্ঝানে পহীনপচ্চযত্তা. তথা ততিযজ্ঝানূপচারে পহীনস্সাপি সুখিন্দ্রিযস্স পীতিসমুট্ঠানপণীতরূপফুট্ঠকাযস্স সিযা উপ্পত্তি, নত্ৰেৰ ততিযজ্ঝানে. ততিযজ্ঝানে হি সুখস্স পচ্চযভূতা পীতি সব্বসো নিরুদ্ধা হোতি. তথা চতুত্থজ্ঝানূপচারে পহীনস্সাপি সোমনস্সিন্দ্রিযস্স আসন্নত্তা, অপ্পনাপ্পত্তায উপেক্খায অভাৰেন সম্মা অনতিক্কন্তত্তা চ সিযা উপ্পত্তি, নত্ৰেৰ চতুত্থজ্ঝানে. তস্মা এৰ চ ‘‘এত্থুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতী’’তি তত্থ তত্থ অপরিসেসগ্গহণং কতন্তি.

এত্থাহ – ‘‘অথেৰং তস্স তস্স ঝানস্সূপচারে পহীনাপি এতা ৰেদনা ইধ কস্মা সমাহরী’’তি? সুখগ্গহণত্থং. যা হি অযং ‘‘অদুক্খমসুখ’’ন্তি এত্থ অদুক্খমসুখা ৰেদনা ৰুত্তা, সা সুখুমা দুব্বিঞ্ঞেয্যা ন সক্কা সুখেন গহেতুং, তস্মা যথা নাম দুট্ঠস্স যথা তথা ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা গহেতুং অসক্কুণেয্যস্স গোণস্স গহণত্থং গোপো একস্মিং ৰজে সব্বা গাৰো সমাহরতি, অথেকেকং নীহরন্তো পটিপাটিযা আগতং ‘‘অযং সো গণ্হথ ন’’ন্তি তম্পি গাহাপেতি, এৰমেৰং সুখগ্গহণত্থং সব্বাপি এতা সমাহরি. এৰঞ্হি সমাহটা এতা দস্সেত্ৰা ‘‘যং নেৰ সুখং, ন দুক্খং, ন সোমনস্সং, ন দোমনস্সং, অযং অদুক্খমসুখাৰেদনা’’তি সক্কা হোতি এসা গাহযিতুং.

অপিচ অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা পচ্চযদস্সনত্থঞ্চাপি এতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. সুখদুক্খপ্পহানাদযো হি তস্সা পচ্চযা. যথাহ – ‘‘চত্তারো খো, আৰুসো, পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা. ইধাৰুসো, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইমে খো আৰুসো, চত্তারো পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮). যথা ৰা অঞ্ঞত্থ পহীনাপি সক্কাযদিট্ঠিআদযো ততিযমগ্গস্স ৰণ্ণভণনত্থং তত্থ পহীনাতি ৰুত্তা, এৰং ৰণ্ণভণনত্থম্পেতস্স ঝানস্সেতা ইধ ৰুত্তাতিপি ৰেদিতব্বা. পচ্চযঘাতেন ৰা এত্থ রাগদোসানং অতিদূরভাৰং দস্সেতুম্পেতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. এতাসু হি সুখং সোমনস্সস্স পচ্চযো, সোমনস্সং রাগস্স, দুক্খং দোমনস্সস্স, দোমনস্সং দোসস্স. সুখাদিঘাতেন চ সপ্পচ্চযা রাগদোসা হতাতি অতিদূরে হোন্তীতি.

অদুক্খমসুখন্তি দুক্খাভাৰেন অদুক্খং. সুখাভাৰেন অসুখং. এতেনেত্থ দুক্খসুখপটিপক্খভূতং ততিযৰেদনং দীপেতি, ন দুক্খসুখাভাৰমত্তং. ততিযৰেদনা নাম অদুক্খমসুখা, উপেক্খাতিপি ৰুচ্চতি. সা ইট্ঠানিট্ঠৰিপরীতানুভৰনলক্খণা. উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিন্তি উপেক্খায জনিতসতিপারিসুদ্ধিং. ইমস্মিঞ্হি ঝানে সুপরিসুদ্ধা সতি, যা চ তস্সা সতিযা পারিসুদ্ধি, সা উপেক্খায কতা, ন অঞ্ঞেন. তস্মা এতং ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধি’’ন্তি ৰুচ্চতি. যায চ উপেক্খায এত্থ সতিযা পারিসুদ্ধি হোতি, সা অত্থতো তত্রমজ্ঝত্ততাতি ৰেদিতব্বা. ন কেৰলঞ্চেত্থ তায সতিযেৰ পরিসুদ্ধা, অপিচ খো সব্বেপি সম্পযুত্তধম্মা, সতিসীসেন পন দেসনা ৰুত্তা.

তত্থ কিঞ্চাপি অযং উপেক্খা হেট্ঠাপি তীসু ঝানেসু ৰিজ্জতি, যথা পন দিৰা সূরিযপ্পভাভিভৰা সোম্মভাৰেন চ অত্তনো উপকারকত্তেন ৰা সভাগায রত্তিযা অলাভা দিৰা ৰিজ্জমানাপি চন্দলেখা অপরিসুদ্ধা হোতি অপরিযোদাতা, এৰমযম্পি তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাচন্দলেখা ৰিতক্কাদিপচ্চনীকধম্মতেজাভিভৰা সভাগায চ উপেক্খাৰেদনারত্তিযা অলাভা ৰিজ্জমানাপি পঠমজ্ঝানাদিভেদে অপরিসুদ্ধা হোতি. তস্সা চ অপরিসুদ্ধায দিৰা অপরিসুদ্ধচন্দলেখায পভা ৰিয সহজাতাপি সতিআদযো অপরিসুদ্ধাৰ হোন্তি. তস্মা তেসু একম্পি ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধি’’ন্তি ন ৰুত্তং. ইধ পন ৰিতক্কাদিপচ্চনীকতেজাভিভৰাভাৰা সভাগায চ উপেক্খাৰেদনারত্তিযা পটিলাভা অযং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাচন্দলেখা অতিৰিয পরিসুদ্ধা. তস্সা পরিসুদ্ধত্তা পরিসুদ্ধচন্দলেখায পভা ৰিয সহজাতাপি সতিআদযো পরিসুদ্ধা হোন্তি পরিযোদাতা. তস্মা ইদমেৰ ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধি’’ন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. চতুত্থন্তি গণনানুপুব্বতা চতুত্থং, চতুত্থং উপ্পন্নন্তিপি চতুত্থং.

ইমানি চত্তারি ঝানানি পুব্বভাগেপি নানা, মগ্গক্খণেপি. পুব্বভাগে সমাপত্তিৰসেন নানা, মগ্গক্খণে নানামগ্গৰসেন. একস্স হি পঠমমগ্গো পঠমজ্ঝানিকো হোতি, দুতিযমগ্গাদযোপি পঠমজ্ঝানিকা ৰা দুতিযাদীসু অঞ্ঞতরজ্ঝানিকা ৰা. একস্স পঠমমগ্গো দুতিযাদীনং অঞ্ঞতরজ্ঝানিকো হোতি, দুতিযাদযোপি দুতিযাদীনং অঞ্ঞতরজ্ঝানিকা ৰা পঠমজ্ঝানিকা ৰা. এৰং চত্তারোপি মগ্গা ঝানৰসেন সদিসা ৰা অসদিসা ৰা একচ্চসদিসা ৰা হোন্তি. অযং পনস্স ৰিসেসো পাদকজ্ঝাননিযমেন হোতি. পঠমজ্ঝানলাভিনো হি পঠমজ্ঝানা ৰুট্ঠায ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নমগ্গো পঠমজ্ঝানিকো হোতি, মগ্গঙ্গবোজ্ঝঙ্গানি পনেত্থ পরিপুণ্ণানেৰ হোন্তি. দুতিযজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো দুতিযজ্ঝানিকো হোতি, মগ্গঙ্গানি পনেত্থ সত্ত হোন্তি. ততিযজ্ঝানতো ৰুট্ঠায ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো ততিযজ্ঝানিকো, মগ্গঙ্গানি পনেত্থ সত্ত, বোজ্ঝঙ্গানি ছ হোন্তি. এস নযো চতুত্থজ্ঝানতো পট্ঠায যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা. আরুপ্পে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং উপ্পজ্জতি, তঞ্চ খো লোকুত্তরং, ন লোকিযন্তি ৰুত্তং. এত্থ কথন্তি? এত্থপি পঠমজ্ঝানাদীসু যতো ৰুট্ঠায সোতাপত্তিমগ্গং পটিলভিত্ৰা অরূপসমাপত্তিং ভাৰেত্ৰা যো আরুপ্পে উপ্পন্নো, তংঝানিকাৰ তস্স তত্থ তযো মগ্গা উপ্পজ্জন্তি. এৰং পাদকজ্ঝানমেৰ নিযমেতি. কেচি পন থেরা ‘‘ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তী’’তি ৰদন্তি. কেচি ‘‘পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতী’’তি ৰদন্তি. কেচি ‘‘ৰুট্ঠানগামিনী ৰিপস্সনা নিযমেতী’’তি ৰদন্তি.

তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – ৰিপস্সনানিযমেন হি সুক্খৰিপস্সকস্স উপ্পন্নমগ্গোপি, সমাপত্তিলাভিনো ঝানং পাদকং অকত্ৰা উপ্পন্নমগ্গোপি, পঠমজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা পকিণ্ণকসঙ্খারে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গোপি পঠমজ্ঝানিকোৰ হোতি, সব্বেসু সত্ত বোজ্ঝঙ্গানি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি পঞ্চ ঝানঙ্গানি হোন্তি. তেসঞ্হি পুব্বভাগৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতাপি উপেক্খাসহগতাপি হুত্ৰা ৰুট্ঠানকালে সঙ্খারুপেক্খাভাৰং পত্তা সোমনস্সসহগতাৰ হোতি.

পঞ্চকনযে দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানানি পাদকানি কত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গেসু যথাক্কমেনেৰ ঝানং চতুরঙ্গিকং তিৰঙ্গিকং দুৰঙ্গিকঞ্চ হোতি, সব্বেসু পন সত্ত মগ্গঙ্গানি হোন্তি, চতুত্থে ছ বোজ্ঝঙ্গানি. অযং ৰিসেসো পাদকজ্ঝাননিযমেন চেৰ ৰিপস্সনানিযমেন চ হোতি. তেসম্পি হি পুব্বভাগৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতাপি উপেক্খাসহগতাপি হোতি, ৰুট্ঠানগামিনী সোমনস্সসহগতাৰ.

পঞ্চমজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা নিব্বত্তিতমগ্গে পন উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাৰসেন দ্ৰে ঝানঙ্গানি, বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গানি ছ সত্ত চেৰ. অযম্পি ৰিসেসো উভযনিযমৰসেন হোতি. ইমস্মিঞ্হি নযে পুব্বভাগৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতা ৰা উপেক্খাসহগতা ৰা হোতি, ৰুট্ঠানগামিনী উপেক্খাসহগতাৰ হোতি. অরূপজ্ঝানানি পাদকানি কত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গেপি এসেৰ নযো. ইধ পন চতুক্কনযে অৰিতক্কৰিচারমত্তস্স দুতিযজ্ঝানস্স অভাৰা তং অপনেত্ৰা সেসানং ৰসেন যোজেতব্বং. এৰং পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায যে কেচি সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা নিব্বত্তিতমগ্গস্স আসন্নপদেসে ৰুট্ঠিতসমাপত্তি অত্তনা সদিসভাৰং করোতি ভূমিৰণ্ণো ৰিয গোধাৰণ্ণস্স.

দুতিযত্থেরৰাদে পন যতো যতো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায যে যে সমাপত্তিধম্মে সম্মসিত্ৰা মগ্গো নিব্বত্তিতো হোতি, তংতংসমাপত্তিসদিসোৰ হোতি. তত্রাপি চ ৰিপস্সনানিযমো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

ততিযত্থেরৰাদে অত্তনো অজ্ঝাসযানুরূপেন যং যং ঝানং পাদকং কত্ৰা যে যে ঝানধম্মে সম্মসিত্ৰা মগ্গো নিব্বত্তিতো, তংতংঝানসদিসোৰ হোতি. পাদকজ্ঝানং পন সম্মসিতজ্ঝানং ৰা ৰিনা অজ্ঝাসযমত্তেনেৰ তং ন ইজ্ঝতি. এত্থাপি চ ৰিপস্সনানিযমো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

অযং ৰুচ্চতি সম্মাসমাধীতি যা ইমেসু চতূসু ঝানেসু একগ্গতা, অযং পুব্বভাগে লোকিযো, অপরভাগে লোকুত্তরো সম্মাসমাধি নাম ৰুচ্চতি. এৰং লোকিযলোকুত্তরৰসেন ধম্মসেনাপতি মগ্গসচ্চং দেসেতি. তত্থ লোকিযমগ্গে সব্বানেৰ মগ্গঙ্গানি যথানুরূপং ছসু আরম্মণেসু অঞ্ঞতরারম্মণানি হোন্তি. লোকুত্তরমগ্গে পন চতুসচ্চপ্পটিৰেধায পৰত্তস্স অরিযসাৰকস্স নিব্বানারম্মণং অৰিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতকং পঞ্ঞাচক্খু সম্মাদিট্ঠি, তথা সম্পন্নদিট্ঠিস্স তংসম্পযুত্তো তিৰিধমিচ্ছাসঙ্কপ্পসমুগ্ঘাতকো চেতসো নিব্বানপদাভিনিরোপনো সম্মাসঙ্কপ্পো, তথা পস্সন্তস্স ৰিতক্কেন্তস্স চ তংসম্পযুত্তাৰ চতুব্বিধৰচীদুচ্চরিতসমুগ্ঘাতিকা মিচ্ছাৰাচায ৰিরতি সম্মাৰাচা, তথা ৰিরমন্তস্স তংসম্পযুত্তাৰ তিৰিধমিচ্ছাকম্মন্তসমুচ্ছেদিকা মিচ্ছাকম্মন্তা ৰিরতি সম্মাকম্মন্তো, তেসংযেৰ চস্স ৰাচাকম্মন্তানং ৰোদানভূতা তংসম্পযুত্তাৰ কুহনাদিসমুচ্ছেদিকা মিচ্ছাআজীৰা ৰিরতি সম্মাআজীৰো, তস্সাযেৰস্স সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰসঙ্খাতায সীলভূমিযং পতিট্ঠমানস্স তদনুরূপো তংসম্পযুত্তোৰ কোসজ্জসমুচ্ছেদকো, অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অকুসলকুসলানং অনুপ্পাদপ্পহানুপ্পাদট্ঠিতিসাধকো চ ৰীরিযারম্ভো সম্মাৰাযামো, এৰং ৰাযমন্তস্স তংসম্পযুত্তোৰ মিচ্ছাসতিৰিনিদ্ধুনকো, কাযাদীসু কাযানুপস্সনাদিসাধকো চ চেতসো অসম্মোসো সম্মাসতি. এৰং অনুত্তরায সতিযা সুৰিহিতচিত্তারক্খস্স তংসম্পযুত্তাৰ মিচ্ছাসমাধিৰিদ্ধংসিকা চিত্তেকগ্গতা সম্মাসমাধি. এস লোকুত্তরো অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো.

যো সহ লোকিযেন মগ্গেন দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদাতি সঙ্খ্যং গতো, সো খো পনেস মগ্গো সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পানং ৰিজ্জায সেসধম্মানং চরণেন সঙ্গহিতত্তা ৰিজ্জা চেৰ চরণঞ্চ. তথা তেসং দ্ৰিন্নং ৰিপস্সনাযানেন ইতরেসং সমথযানেন সঙ্গহিতত্তা সমথো চেৰ ৰিপস্সনা চ. তেসং দ্ৰিন্নং পঞ্ঞাক্খন্ধেন তদনন্তরানং তিণ্ণং সীলক্খন্ধেন অৰসেসানং তিণ্ণং সমাধিক্খন্ধেন অধিপঞ্ঞাঅধিসীলঅধিচিত্তসিক্খাহি চ সঙ্গহিতত্তা খন্ধত্তযঞ্চেৰ সিক্খত্তযঞ্চ হোতি. যেন সমন্নাগতো অরিযসাৰকো দস্সনসমত্থেহি চক্খূহি গমনসমত্থেহি চ পাদেহি সমন্নাগতো অদ্ধিকো ৰিয ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো হুত্ৰা ৰিপস্সনাযানেন কামসুখল্লিকানুযোগং সমথযানেন অত্তকিলমথানুযোগন্তি অন্তদ্ৰযং পরিৰজ্জেত্ৰা মজ্ঝিমপটিপদং পটিপন্নো পঞ্ঞাক্খন্ধেন মোহক্খন্ধং, সীলক্খন্ধেন দোসক্খন্ধং, সমাধিক্খন্ধেন চ লোভক্খন্ধং পদালেন্তো অধিপঞ্ঞাসিক্খায পঞ্ঞাসম্পদং, অধিসীলসিক্খায সীলসম্পদং, অধিচিত্তসিক্খায সমাধিসম্পদন্তি তিস্সো সম্পত্তিযো পত্ৰা অমতং নিব্বানং সচ্ছিকরোতি. আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণং সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মরতনৰিচিত্তং সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং অরিযভূমিং ওক্কন্তো হোতীতি.

মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.