১১. পঞ্ঞত্তিহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা

৩৯. তত্থ কতমো পঞ্ঞত্তিহারোতি পঞ্ঞত্তিহারৰিভঙ্গো. তত্থ কা পনাযং পঞ্ঞত্তীতি? আহ ‘‘যা পকতিকথায দেসনা’’তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যা দেসনাহারাদযো ৰিয অস্সাদাদিপদত্থৰিসেসনিদ্ধারণং অকত্ৰা ভগৰতো সাভাৰিকধম্মকথায দেসনা. যা তস্সা পঞ্ঞাপনা, অযং পঞ্ঞত্তিহারো. যস্মা পন সা ভগৰতো তথা তথা ৰেনেয্যসন্তানে যথাধিপ্পেতমত্থং নিক্খিপতীতি নিক্খেপো. তস্স চাযং হারো দুক্খাদিসঙ্খাতে ভাগে পকারেহি ঞাপেতি, অসঙ্করতো ৰা ঠপেতি, তস্মা ‘‘নিক্খেপপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুত্তো. ইতি পকতিকথায দেসনাতি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারেন ৰিভজিতুং ‘‘কা চ পকতিকথায দেসনা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘চত্তারি সচ্চানী’’তিআদিমাহ.

তত্থ ইদং দুক্খন্তি অযং পঞ্ঞত্তীতি কক্খল়ফুসনাদিসভাৰে রূপারূপধম্মে অতীতাদিৰসেন অনেকভেদভিন্নে অভিন্দিত্ৰা পীল়নসঙ্খতসন্তাপৰিপরিণামট্ঠতাসামঞ্ঞেন যা কুচ্ছিতভাৰাদিমুখেন একজ্ঝং গহণস্স কারণভূতা পঞ্ঞত্তি, কা পন সাতি? নামপঞ্ঞত্তিনিবন্ধনা তজ্জাপঞ্ঞত্তি. ‘‘ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতো সদ্দো এৰা’’তি অপরে. ইমিনা নযেন তত্থ তত্থ পঞ্ঞত্তিঅত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘পঞ্চন্নং খন্ধান’’ন্তিআদিনা তস্সা পঞ্ঞত্তিযা উপাদানং দস্সেতি. দসন্নং ইন্দ্রিযানন্তি অট্ঠ রূপিন্দ্রিযানি মনিন্দ্রিযং ৰেদনিন্দ্রিযন্তি এৰং দসন্নং. অনুভৰনসামঞ্ঞেন হি ৰেদনা একমিন্দ্রিযং কতা, তথা সদ্ধাদযো চ মগ্গপক্খিযাতি.

কবল়ং করীযতীতি কবল়ীকারোতি ৰত্থুৰসেন অযং নিদ্দেসো. যায ওজায সত্তা যাপেন্তি, তস্সাযেতং অধিৰচনং. সা হি ওজট্ঠমকস্স রূপস্স আহরণতো আহারো. অত্থীতি মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নতায ৰিজ্জতি. রাগোতি রঞ্জনট্ঠেন রাগো. নন্দনট্ঠেন নন্দী. তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা. সব্বানেতানি লোভস্সেৰ নামানি. পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরুল়্হন্তি কম্মং জৰাপেত্ৰা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতায পতিট্ঠিতঞ্চেৰ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরুল়্হঞ্চ. যত্থাতি তেভূমকৰট্টে ভুম্মং, সব্বত্থ ৰা পুরিমপুরিমপদে এতং ভুম্মং. অত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধীতি যে ইমস্মিং ৰিপাকৰট্টে ঠিতস্স আযতিং ৰড্ঢনহেতুকা সঙ্খারা, তে সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তী’’তি যস্মিং ঠানে আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি অত্থি. অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণন্তি যত্থ পটিসন্ধিগ্গহণং, তত্থ খন্ধানং অভিনিব্বত্তিলক্খণা জাতি, পরিপাকলক্খণা জরা, ভেদনলক্খণং মরণঞ্চ অত্থি. অযং পভাৰপঞ্ঞত্তি দুক্খস্স চ সমুদযস্স চাতি অযং যথাৰুত্তা দেসনা দুক্খসচ্চস্স সমুদযসচ্চস্স চ সমুট্ঠানপঞ্ঞত্তি, ৰিপাকৰট্টস্স সঙ্খারানঞ্চ তণ্হাপচ্চযনিদ্দেসতোতি অধিপ্পাযো.

নত্থি রাগোতি অগ্গমগ্গভাৰনায সমুচ্ছিন্নত্তা নত্থি চে রাগো. অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং অৰিরুল়্হন্তি কম্মং জৰাপেত্ৰা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতাযাভাৰেন অপ্পতিট্ঠিতঞ্চেৰ অৰিরুল়্হঞ্চাতি ৰুত্তপটিপক্খনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

‘‘অযং পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তী’’তিআদিনা একাভিসমযৰসেনেৰ মগ্গসম্মাদিট্ঠি চতূসু অরিযসচ্চেসু পৰত্ততীতি দস্সেতি. অযং ভাৰনাপঞ্ঞত্তীতি অযং দ্ৰারারম্মণেহি ছদ্ৰারপ্পৰত্তনধম্মানং অনিচ্চানুপস্সনা মগ্গস্স ভাৰনাপঞ্ঞত্তি. নিরোধপঞ্ঞত্তি নিরোধস্সাতি রোধসঙ্খাতায তণ্হায মগ্গেন অনৰসেসনিরোধপঞ্ঞত্তি. উপ্পাদপঞ্ঞত্তীতি উপ্পন্নস্স পঞ্ঞাপনা. ওকাসপঞ্ঞত্তীতি ঠানস্স পঞ্ঞাপনা. আহটনাপঞ্ঞত্তীতি নীহরণপঞ্ঞত্তি. আসাটিকানন্তি গুন্নং ৰণেসু নীলমক্খিকাহি ঠপিতঅণ্ডকা আসাটিকা নাম. এত্থ যস্স উপ্পন্না, তস্স সত্তস্স অনযব্যসনহেতুতায আসাটিকা ৰিযাতি আসাটিকা, কিলেসা, তেসং আসাটিকানং. অভিনিঘাতপঞ্ঞত্তীতি সমুগ্ঘাতপঞ্ঞত্তি.

৪১. এৰং ৰট্টৰিৰট্টমুখেন সম্মসনউপাদানক্খন্ধমুখেনেৰ সচ্চেসু পঞ্ঞত্তিৰিভাগং দস্সেত্ৰা ইদানি তেপরিৰট্টৰসেন দস্সেতুং ‘‘ইদং ‘দুক্খ’ন্তি মে, ভিক্খৰে’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ দস্সনট্ঠেন চক্খু. যথাসভাৰতো জাননট্ঠেন ঞাণং. পটিৰিজ্ঝনট্ঠেন পঞ্ঞা. ৰিদিতকরণট্ঠেন ৰিজ্জা. ওভাসনট্ঠেন আলোকো. সব্বং পঞ্ঞাৰেৰচনমেৰ. অযং ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি. সচ্ছিকিরিযাপঞ্ঞত্তীতি পচ্চক্খকরণপঞ্ঞত্তি.

তুলমতুলঞ্চাতি গাথায পচুরজনানং পচ্চক্খভাৰতো তুলিতং পরিচ্ছিন্নন্তি তুলং, কামাৰচরং. ন তুলন্তি অতুলং, তুলং ৰা সদিসমস্স অঞ্ঞং লোকিযকম্মং নত্থীতি অতুলং, মহগ্গতকম্মং. কামাৰচররূপাৰচরকম্মং ৰা তুলং, অরূপাৰচরং অতুলং, অপ্পৰিপাকং ৰা তুলং. বহুৰিপাকং অতুলং. সম্ভৰতি এতেনাতি সম্ভৰং, সম্ভৰহেতুভূতং. ভৰসঙ্খারং পুনব্ভৰসঙ্খরণকং. অৰস্সজীতি ৰিস্সজ্জেসি. মুনীতি বুদ্ধমুনি. অজ্ঝত্তরতোতি নিযকজ্ঝত্তরতো. সমাহিতোতি উপচারপ্পনাসমাধিৰসেন সমাহিতো. অভিন্দি কৰচমিৰাতি কৰচং ৰিয ভিন্দি. অত্তসম্ভৰন্তি অত্তনি সঞ্জাতং কিলেসং. ইদং ৰুত্তং হোতি – সৰিপাকট্ঠেন সম্ভৰং ভৰাভিসঙ্খরণট্ঠেন ভৰসঙ্খারন্তি চ লদ্ধনামং তুলাতুলসঙ্খাতং লোকিযকম্মঞ্চ ওস্সজি, সঙ্গামসীসে মহাযোধো কৰচং ৰিয অত্তসম্ভৰং কিলেসঞ্চ অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো হুত্ৰা অভিন্দীতি.

অথ ৰা তুলন্তি তুলযন্তো তীরেন্তো. অতুলঞ্চ সম্ভৰন্তি নিব্বানঞ্চেৰ সম্ভৰঞ্চ. ভৰসঙ্খারন্তি ভৰগামিকম্মং. অৰস্সজি মুনীতি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা, তেসং নিরোধো নিব্বানং নিচ্চ’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৮ অত্থতো সমানং) নযেন তুলযন্তো বুদ্ধমুনি ভৰে আদীনৰং নিব্বানে আনিসংসঞ্চ দিস্ৰা তং খন্ধানং মূলভূতং ভৰসঙ্খারং কম্মক্খযকরেন অরিযমগ্গেন অৰস্সজি. কথং? অজ্ঝত্তরতো. সো হি ৰিপস্সনাৰসেন অজ্ঝত্তরতো সমথৰসেন সমাহিতো কৰচমিৰ অত্তভাৰং পরিযোনন্ধিত্ৰা ঠিতং অত্তনি সম্ভৰত্তা ‘‘অত্তসম্ভৰ’’ন্তি লদ্ধনামং সব্বং কিলেসজাতং অভিন্দি, কিলেসাভাৰে কম্মং অপ্পটিসন্ধিকত্তা অৰস্সট্ঠং নাম হোতি, কিলেসাভাৰেন কম্মং জহীতি অত্থো (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৬৯; উদা. অট্ঠ. ৫১).

সঙ্খতাসঙ্খতধাতুৰিনিমুত্তস্স অভিঞ্ঞেয্যস্স অভাৰতো ৰুত্তং ‘‘তুল…পে… ধম্মান’’ন্তি. তেন ধম্মপটিসম্ভিদা ৰুত্তা হোতীতি আহ – ‘‘নিক্খেপপঞ্ঞত্তি ধম্মপটিসম্ভিদাযা’’তি. ভৰসঙ্খারে সমুদযপক্খিযং সন্ধাযাহ ‘‘পরিচ্চাগপঞ্ঞত্তী’’তি. দুক্খসচ্চপক্খিযৰসেন ‘‘পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তী’’তি. সমাধানৰিসিট্ঠস্স অজ্ঝত্তরতভাৰস্স ৰসেন ‘‘ভাৰনাপঞ্ঞত্তি কাযগতায সতিযা’’তি ৰুত্তং. অজ্ঝত্তরততাৰিসিট্ঠস্স পন সমাধানস্স ৰসেন ‘‘ঠিতিপঞ্ঞত্তি চিত্তেকগ্গতাযা’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অভিনিব্বিদাপঞ্ঞত্তি চিত্তস্সাতি আযুসঙ্খারোস্সজ্জনৰসেন চিত্তস্স অভিনীহরণপঞ্ঞত্তি. উপাদানপঞ্ঞত্তীতি গহণপঞ্ঞত্তি. সব্বঞ্ঞুতাযাতি সম্মাসম্বুদ্ধভাৰস্স. এতেন অসম্মাসম্বুদ্ধস্স আযুসঙ্খারোস্সজ্জনং নত্থীতি দস্সেতি. কিলেসাভাৰেন ভগৰা কম্মং জহতীতি দস্সেন্তো ‘‘পদালনাপঞ্ঞত্তি অৰিজ্জণ্ডকোসান’’ন্তি আহ.

যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদানন্তি যো আরদ্ধৰিপস্সকো সব্বং তেভূমকং দুক্খং অদক্খি পস্সি, তঞ্চ যতোনিদানং যং হেতুকং, তম্পিস্স কারণভাৰেন তণ্হং পস্সি. কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্যাতি সো এৰং পটিপন্নো পুরিসো সৰত্থুকামেসু কিলেসকামেসু যেন পকারেন নমেয্য অভিনমেয্য, সো পকারো নত্থি. কস্মা? কামা হি লোকে সঙ্গোতি ঞত্ৰা. যস্মা ইমস্মিং লোকে কামসদিসং বন্ধনং নত্থি. ৰুত্তঞ্চেতং ভগৰতা ‘‘ন তং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরা’’তিআদি (ধ. প. ৩৪৫; সং. নি. ১.১২১; নেত্তি. ১০৬; পেটকো ১৫), তস্মা সঙ্খারে আসজ্জনট্ঠেন সঙ্গোতি ৰিদিত্ৰা. তেসং সতীমা ৰিনযায সিক্খেতি কাযগতাসতিযোগেন সতিমা তেসং কামানং ৰূপসমায তীসুপি সিক্খাসু অপ্পমত্তো সিক্খেয্যাতি অত্থো.

ৰেৰচনপঞ্ঞত্তীতি খন্ধাদীনং ৰেৰচনপঞ্ঞত্তি. অদক্খীতি পন পদেন সম্বন্ধত্তা ৰুত্তং – ‘‘দুক্খস্স পরিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি চা’’তি. পচ্চত্থিকতো দস্সনপঞ্ঞত্তীতি অনত্থজননতো পচ্চত্থিকতো দস্সনপঞ্ঞত্তি. পাৰককপ্পাতি জলিতঅগ্গিক্খন্ধসদিসা. পপাতউরগোপমাতি পপাতূপমাউরগোপমা চ.

মোহসম্বন্ধনো লোকোতি অযং লোকো অৰিজ্জাহেতুকেহি সংযোজনেহি বন্ধো. ভব্বরূপোৰ দিস্সতীতি ৰিপন্নজ্ঝাসযোপি মাযায সাঠেয্যেন চ পটিচ্ছাদিতসভাৰো ভব্বজাতিকং ৰিয অত্তানং দস্সেতি. উপধিবন্ধনো বালো, তমসা পরিৰারিতোতি তস্স পন বালস্স তথা দস্সনে সম্মোহতমসা পরিৰারিতত্তা কামগুণেসু অনাদীনৰদস্সিতায কিলেসাভিসঙ্খারেহি বন্ধত্তা. তথা ভূতো চাযং বালো পণ্ডিতানং অস্সিরী ৰিয খাযতি অলক্খিকো এৰ হুত্ৰা উপট্ঠাতি. তযিদং সব্বং বালস্স সতো রাগাদিকিঞ্চনতো. পণ্ডিতস্স পন পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সতো নত্থি কিঞ্চনন্তি অযং সঙ্খেপত্থো. মোহসীসেন ৰিপল্লাসা গহিতাতি আহ – ‘‘দেসনাপঞ্ঞত্তি ৰিপল্লাসান’’ন্তি. ৰিপরীতপঞ্ঞত্তীতি ৰিপরীতাকারেন উপট্ঠহমানস্স পঞ্ঞাপনা.

অত্থি নিব্বানন্তি সমণব্রাহ্মণানং ৰাচাৰত্থুমত্তমেৰ. নত্থি নিব্বানন্তি পরমত্থতো অলব্ভমানসভাৰত্তাতি ৰিপ্পটিপন্নানং মিচ্ছাৰাদং ভঞ্জিতুং ভগৰতা ৰুত্তং – ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি. তত্থ হেতুং দস্সেতুং ‘‘নো চেতং, ভিক্খৰে’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – ভিক্খৰে, যদি অসঙ্খতা ধাতু ন অভৰিস্স, ন ইধ সব্বস্স সঙ্খতস্স নিস্সরণং সিযা. নিব্বানঞ্হি আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তমানা সম্মাদিট্ঠিআদযো মগ্গধম্মা অনৰসেসকিলেসে সমুচ্ছিন্দন্তি, ততো তিৰিধস্সপি ৰট্টস্স অপ্পৰত্তীতি.

তত্থাযমধিপ্পাযো – যথা পরিঞ্ঞেয্যতায সউত্তরানং কামানং রূপানঞ্চ পটিপক্খভূতং তব্বিধুরসভাৰং নিস্সরণং পঞ্ঞাযতি, এৰং তংসভাৰানং সঙ্খভধম্মানং পটিপক্খভূতেন তব্বিধুরতাসভাৰেন নিস্সরণেন ভৰিতব্বং, যঞ্চ তং নিস্সরণং. সা অসঙ্খতা ধাতু. কিঞ্চ ভিয্যো? সঙ্খতধম্মারম্মণং ৰিপস্সনাঞাণং. অপি চ অনুলোমঞাণং কিলেসে ন সমুচ্ছেদৰসেন পজহিতুং সক্কোতি. সম্মুতিসচ্চারম্মণম্পি পঠমজ্ঝানাদীসু ঞাণং ৰিক্খম্ভনমত্তমেৰ করোতি, কিলেসানং ন সমুচ্ছেদং, সমুচ্ছেদপ্পহানকরঞ্চ অরিযমগ্গঞাণং, তস্স সঙ্খতধম্মসম্মুতিসচ্চৰিপরীতেন আরম্মণেন ভৰিতব্বং, সা অসঙ্খতা ধাতু. তথা নিব্বান-সদ্দো কত্থচি ৰিসযে অৰিপরীতত্থো ৰেদিতব্বো, উপচারৰুত্তিসব্ভাৰতো, যথা তং ‘‘সীহসদ্দো’’তি.

অথ ৰা ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩) ৰচনং অৰিপরীতত্থং, ভগৰতা ভাসিতত্তা. যঞ্হি ভগৰতা ভাসিতং, তং অৰিপরীতত্থং. যথা তং ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খারা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬; কথা. ৭৫৩; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪; পটি. ম. ১.৩১; নেত্তি. ৫; ধ. প. ২৭৭-২৭৯), এৰম্পি যুত্তিৰসেন অসঙ্খতায ধাতুযা পরমত্থতো সব্ভাৰো ৰেদিতব্বো. কিং ৰা এতায যুত্তিচিন্তায? যস্মা ভগৰতা ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতন্তি (উদা. ৭৩), অপ্পচ্চযা ধম্মা অসঙ্খতা ধম্মাতি (ধ. স. দুকমাতিকা ৭-৮) চ, অসঙ্খতঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি অসঙ্খতগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৪.৩৬৬-৩৬৭, ৩৭৭) চ অনেকেহি সুত্তপদেহি নিব্বানধাতুযা পরমত্থতো সব্ভাৰো দেসিতোতি. তত্থ উপনযনপঞ্ঞত্তীতি পটিপক্খতো হেতুউপনযনস্স পঞ্ঞাপনা. জোতনাপঞ্ঞত্তীতি পটিঞ্ঞাতস্স অত্থস্স সিদ্ধিযা পকাসনাপঞ্ঞত্তি. সেসং সব্বং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

পঞ্ঞত্তিহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.