৪. পটিনিদ্দেসৰারৰণ্ণনা
১. দেসনাহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা
৫. এৰং হারাদযো সুখগ্গহণত্থং গাথাবন্ধৰসেন সরূপতো নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি তেসু হারে তাৰ পটিনিদ্দেসৰসেন ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহারো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ কতমোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. দেসনাহারোতি পুচ্ছিতব্বধম্মনিদস্সনং. কিঞ্চাপি দেসনাহারো নিদ্দেসৰারে সরূপতো দস্সিতো, পটিনিদ্দেসস্স পন ৰিসযং দস্সেন্তো ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তি গাথং একদেসেন পচ্চামসতি. অযং দেসনাহারো পুব্বাপরাপেক্খো. তত্থ পুব্বাপেক্খত্তে ‘‘কতমো দেসনাহারো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অস্সাদাদীনৰতা’’তি সরূপতো দস্সিতস্স নিগমনং হোতি. পরাপেক্খত্তে পন ‘‘অযং দেসনাহারো কিং দেসযতী’’তি দেসনাকিরিযায কত্তুনিদ্দেসো হোতি. তেন দেসনাহারস্স অন্ৰত্থসঞ্ঞতং দস্সেতি. দেসযতীতি সংৰণ্ণেতি, ৰিত্থারেতীতি অত্থো.
ইদানি অনেন দেসেতব্বধম্মে সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘অস্সাদ’’ন্তিআদিমাহ, তং পুব্বে ৰুত্তনযত্তা উত্তানমেৰ. তস্মা ইতো পরম্পি অৰুত্তমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. ‘‘কত্থ পন আগতে অস্সাদাদিকে অযং হারো সংৰণ্ণেতী’’তি অনুযোগং মনসিকত্ৰা দেসনাহারেন সংৰণ্ণেতব্বধম্মং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তিআদিকং সব্বপরিযত্তিধম্মসঙ্গাহকং ভগৰতো ছছক্কদেসনং একদেসেন দস্সেতি.
তত্থ ধম্মন্তি অযং ধম্ম-সদ্দো পরিযত্তিসচ্চসমাধিপঞ্ঞাপকতিপুঞ্ঞাপত্তিঞেয্যাদীসু বহূসু অত্থেসু দিট্ঠপ্পযোগো. তথা হি ‘‘ইধ, ভিক্খু, ধম্মং পরিযাপুণাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পরিযত্তিধম্মে দিস্সতি. ‘‘দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৯৯; মহাৰ. ১৮) সচ্চে. ‘‘এৰংধম্মা তে ভগৰন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.১৩, ১৪৫) সমাধিম্হি. ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো’’তি এৰমাদীসু (জা. ১.১.৫৭; ১.২.১৪৭-১৪৮) পঞ্ঞাযং. ‘‘জাতিধম্মানং, ভিক্খৰে, সত্তান’’ন্তি এৰমাদীসু (দী. নি. ২.৩৯৮; ম. নি. ১.১৩১) পকতিযং. ‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারি’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১০.১০২; ১.১৫.৩৮৫) পুঞ্ঞে. ‘‘চত্তারো পারাজিকা ধম্মা’’তি এৰমাদীসু (পারা. ২৩৩) আপত্তিযং. ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলাধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) ঞেয্যে. ইধ পন পরিযত্তিযং দট্ঠব্বোতি (ম. নি. অট্ঠ. ১.মূলপরিযাযসুত্তৰণ্ণনা; ধ. স. অট্ঠ. চিত্তুপ্পাদকণ্ড ১; বু. ৰং. অট্ঠ. ১.১).
ৰোতি পন অযং ৰো-সদ্দো ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৰে, পৰারেমি ৰো’’তি (সং. নি. ১.২১৫) এত্থ উপযোগত্থে আগতো. ‘‘সন্নিপতিতানং ৰো, ভিক্খৰে, দ্ৰযং করণীয’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭৩) করণত্থে. ‘‘যে হি ৰো অরিযা পরিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু পদপূরণে. ‘‘আরোচযামি ৰো, ভিক্খৰে’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৭২) সম্পদানত্থে. ইধাপি সম্পদানত্থে এৰাতি দট্ঠব্বো.
ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগেন ভিক্খূ, ভিন্নকিলেসতাদিগুণযোগেন ৰা. অথ ৰা সংসারে ভযং ইক্খন্তীতি ভিক্খূ. ভিক্খৰেতি তেসং আলপনং. তেন তে ধম্মস্সৰনে নিযোজেন্তো অত্তনো মুখাভিমুখং করোতি. দেসেস্সামীতি কথেস্সামি. তেন নাহং ধম্মিস্সরতায তুম্হে অঞ্ঞং কিঞ্চি কারেয্যামি, অনাৰরণঞাণেন সব্বং ঞেয্যধম্মং পচ্চক্খকারিতায পন ধম্মং দেসেস্সামীতি ইদানি পৰত্তিযমানং ধম্মদেসনং পটিজানাতি. আদিকল্যাণন্তিআদীসু আদিম্হি কল্যাণং আদিকল্যাণং, আদিকল্যাণমেতস্সাতি ৰা আদিকল্যাণং. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. তত্থ সীলেন আদিকল্যাণং. সমাধিনা মজ্ঝেকল্যাণং. পঞ্ঞায পরিযোসানকল্যাণং. বুদ্ধসুবুদ্ধতায ৰা আদিকল্যাণং. ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণং. সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা পরিযোসানকল্যাণং. অথ ৰা উগ্ঘটিতঞ্ঞুৰিনযনেন আদিকল্যাণং. ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুৰিনযনেন মজ্ঝেকল্যাণং নেয্যপুগ্গলৰিনযনেন পরিযোসানকল্যাণং. অযমেৰত্থো ইধাধিপ্পেতো.
অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং. ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সঙ্কাসনাদিছঅত্থপদসমাযোগতো ৰা সাত্থং. অক্খরাদিছব্যঞ্জনপদসমাযোগতো সব্যঞ্জনং. অযমেৰত্থো ইধাধিপ্পেতো. উপনেতব্বাভাৰতো একন্তেন পরিপুণ্ণন্তি কেৰলপরিপুণ্ণং. অপনেতব্বাভাৰতো পরিসুদ্ধং. সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপারিপূরিযা ৰা পরিপুণ্ণং. চতুরোঘনিত্থরণায পৰত্তিযা লোকামিসনিরপেক্খতায চ পরিসুদ্ধং. ব্রহ্মং সেট্ঠং উত্তমং ব্রহ্মূনং ৰা সেট্ঠানং অরিযানং চরিযং সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনং ব্রহ্মচরিযং পকাসযিস্সামি পরিদীপযিস্সামীতি অত্থো.
এৰং ভগৰতা দেসিতো পকাসিতো চ সাসনধম্মো যেসং অস্সাদাদীনং দস্সনৰসেন পৰত্তো, তে অস্সাদাদযো দেসনাহারস্স ৰিসযভূতা যত্থ যত্থ পাঠে সৰিসেসং ৰুত্তা, ততো ততো নিদ্ধারেত্ৰা উদাহরণৰসেন ইধানেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ কামন্তি মনাপিযরূপাদিং তেভূমকধম্মসঙ্খাতং ৰত্থুকামং. কামযমানস্সাতি ইচ্ছন্তস্স. তস্স চেতং সমিজ্ঝতীতি তস্স কামযমানস্স সত্তস্স তং কামসঙ্খাতং ৰত্থু সমিজ্ঝতি চে, সচে সো তং লভতীতি ৰুত্তং হোতি. অদ্ধাপীতিমনো হোতীতি একংসেন তুট্ঠচিত্তো হোতি. লদ্ধাতি লভিত্ৰা. মচ্চোতি সত্তো. যদিচ্ছতীতি যং ইচ্ছতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন নিদ্দেসে (মহানি. ১) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. অযং অস্সাদোতি যাযং অধিপ্পাযসমিজ্ঝনা ইচ্ছিতলাভে পীতিমনতা সোমনস্সং, অযং অস্সাদেতব্বতো অস্সাদো.
তস্স চে কামযানস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স কামে ইচ্ছমানস্স, কামেন ৰা যাযমানস্স. ছন্দজাতস্সাতি জাততণ্হস্স. জন্তুনোতি সত্তস্স. তে কামা পরিহাযন্তীতি তে ৰত্থুকামা কেনচি অন্তরাযেন ৰিনস্সন্তি চে. সল্লৰিদ্ধোৰ রুপ্পতীতি অথ অযোমযাদিনা সল্লেন ৰিদ্ধো ৰিয পীল়িযতীতি অত্থো. অযং আদীনৰোতি যাযং কামানং ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা কামযানস্স সত্তস্স রুপ্পনা দোমনস্সুপ্পত্তি, অযং আদীনৰো.
যো কামে পরিৰজ্জেতীতি যো ভিক্খু যথাৰুত্তে কামে তত্থ ছন্দরাগস্স ৰিক্খম্ভনেন ৰা সমুচ্ছিন্দনেন ৰা সব্বভাগেন ৰজ্জেতি. যথা কিং? সপ্পস্সেৰ পদা সিরোতি, যথা কোচি পুরিসো জীৰিতুকামো কণ্হসপ্পং পটিপথে পস্সিত্ৰা অত্তনো পাদেন তস্স সিরং পরিৰজ্জেতি, সোমং…পে… সমতিৰত্ততীতি সো ভিক্খু সব্বং লোকং ৰিসরিত্ৰা ঠিতত্তা লোকে ৰিসত্তিকাসঙ্খাতং ইমং তণ্হং সতিমা হুত্ৰা সমতিক্কমতীতি. ইদং নিস্সরণন্তি যদিদং ৰিসত্তিকাসঙ্খাতায তণ্হায নিব্বানারম্মণেন অরিযমগ্গেন সমতিৰত্তনং, ইদং নিস্সরণং.
খেত্তন্তি কেদারাদিখেত্তং. ৰত্থুন্তি ঘরৰত্থুআদিৰত্থুং. হিরঞ্ঞং ৰাতি কহাপণসঙ্খাতং সুৰণ্ণসঙ্খাতঞ্চ হিরঞ্ঞং. ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পনত্থো, সো সব্বপদেসু যোজেতব্বো. গৰাস্সন্তি গাৰো চ অস্সে চাতি গৰাস্সং. দাসপোরিসন্তি দাসে চ পোরিসে চাতি দাসপোরিসং. থিযোতি ইত্থিযো. বন্ধূতি ঞাতিবন্ধৰো. পুথূ কামেতি অঞ্ঞেপি ৰা মনাপিযরূপাদিকে বহূ কামগুণে. যো নরো অনুগিজ্ঝতীতি যো সত্তো অনু অনু অভিকঙ্খতি পত্থেতীতি অত্থো. অযং অস্সাদোতি যদিদং খেত্তাদীনং অনুগিজ্ঝনং, অযং অস্সাদেতি ৰত্থুকামে এতেনাতি অস্সাদো.
অবলা নং বলীযন্তীতি খেত্তাদিভেদে কামে অনুগিজ্ঝন্তং তং পুগ্গলং কুসলেহি পহাতব্বত্তা অবলসঙ্খাতা কিলেসা বলীযন্তি অভিভৰন্তি, সদ্ধাবলাদিৰিরহেন ৰা অবলং তং পুগ্গলং অবলা কিলেসা বলীযন্তি, অবলত্তা অভিভৰন্তীতি অত্থো. মদ্দন্তেনং পরিস্সযাতি এনং কামগিদ্ধং কামে পরিযেসন্তং রক্খন্তঞ্চ সীহাদযো চ পাকটপরিস্সযা কাযদুচ্চরিতাদযো চ অপাকটপরিস্সযা মদ্দন্তি. ততো নং…পে… দকন্তি ততো তেহি পাকটাপাকটপরিস্সযেহি অভিভূতং তং পুগ্গলং জাতিআদিদুক্খং সমুদ্দে ভিন্ননাৰং উদকং ৰিয অন্ৰেতি অনুগচ্ছতীতি অত্থো. অযং আদীনৰোতি য্ৰাযং তণ্হাদুচ্চরিতসংকিলেসহেতুকো জাতিআদিদুক্খানুবন্ধো, অযং আদীনৰো.
তস্মাতি যস্মা কামগিদ্ধস্স ৰুত্তনযেন দুক্খানুবন্ধো ৰিজ্জতি, তস্মা. জন্তূতি সত্তো. সদা সতোতি পুব্বরত্তাপররত্তং জাগরিযানুযোগেন সতো হুত্ৰা. কামানি পরিৰজ্জযেতি ৰিক্খম্ভনৰসেন সমুচ্ছেদৰসেন চ রূপাদীসু ৰত্থুকামেসু সব্বপ্পকারং কিলেসকামং অনুপ্পাদেন্তো কামানি পরিৰজ্জযে পজহেয্য. তে পহায তরে ওঘন্তি এৰং তে কামে পহায তপ্পহানকরঅরিযমগ্গেনেৰ চতুব্বিধম্পি ওঘং তরেয্য, তরিতুং সক্কুণেয্যাতি অত্থো. নাৰং সিত্ৰাৰ পারগূতি যথা পুরিসো উদকগ্গহণেন গরুভারং নাৰং উদকং বহি সিঞ্চিত্ৰা লহুকায নাৰায অপ্পকসিরেনেৰ পারগূ ভৰেয্য, পারং গচ্ছেয্য, এৰমেৰ অত্তভাৰনাৰং কিলেসূদকগরুকং সিঞ্চিত্ৰা লহুকেন অত্তভাৰেন পারগূ ভৰেয্য, পারং নিব্বানং অরহত্তপ্পত্তিযা গচ্ছেয্য অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বানেনাতি অত্থো. ইদং নিস্সরণন্তি যং কামপ্পহানমুখেন চতুরোঘং তরিত্ৰা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা নিব্বানং, ইদং সব্বসঙ্খতনিস্সরণতো নিস্সরণন্তি.
ধম্মোতি দানাদিপুঞ্ঞধম্মো. হৰেতি নিপাতমত্তং. রক্খতি ধম্মচারিন্তি যো তং ধম্মং অপ্পমত্তো চরতি, তং ধম্মচারিং দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকভেদেন দুৰিধতোপি অনত্থতো রক্খতি পালেতি. ছত্তং মহন্তং যথ ৰস্সকালেতি ৰস্সকালে দেৰে ৰস্সন্তে যথা মহন্তং ছত্তং কুসলেন পুরিসেন ধারিতং তং ৰস্সতেমনতো রক্খতি. তত্থ যথা তং ছত্তং অপ্পমত্তো হুত্ৰা অত্তানং রক্খন্তং ছাদেন্তঞ্চ ৰস্সাদিতো রক্খতি, এৰং ধম্মোপি অত্তসম্মাপণিধানেন অপ্পমত্তো হুত্ৰা ধম্মচরিযায অত্তানং রক্খন্তংযেৰ রক্খতীতি অধিপ্পাযো. এসা…পে… চারীতি এতেন ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. ইদং ফলন্তি দিট্ঠধম্মিকেহি সম্পরাযিকেহি চ অনত্থেহি যদিদং ধম্মস্স রক্খণং ৰুত্তং রক্খাৰসানস্স চ অব্ভুদযস্স নিপ্ফাদনং, ইদং নিস্সরণং অনামসিত্ৰা দেসনায নিব্বত্তেতব্বতায ফলন্তি.
সব্বে ধম্মাতি সব্বে সঙ্খতা ধম্মা. অনত্তাতি নত্থি এতেসং অত্তা কারকৰেদকসভাৰো, সযং ৰা ন অত্তাতি অনত্তাতি. ইতীতি এৰং. যদা পঞ্ঞায পস্সতীতি যস্মিং কালে ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেন্তো অনত্তানুপস্সনাসঙ্খাতায পঞ্ঞায পস্সতি. অথ নিব্বিন্দতি দুক্খেতি অথ অনত্তানুপস্সনায পুব্বে এৰ অনিচ্চতাদুক্খতানং সুপরিদিট্ঠত্তা নিব্বিদানুপস্সনাৰসেন ৰিপস্সনাগোচরভূতে পঞ্চক্খন্ধদুক্খে নিব্বিন্দতি নিব্বেদং আপজ্জতি. এস মগ্গো ৰিসুদ্ধিযাতি যা ৰুত্তলক্খণা নিব্বিদানুপস্সনা সব্বকিলেসৰিসুজ্ঝনতো ৰিসুদ্ধিসঙ্খাতস্স অরিযমগ্গস্স অচ্চন্তৰিসুদ্ধিযা ৰা অমতধাতুযা মগ্গো উপাযো. অযং উপাযোতি যদিদং অনত্তানুপস্সনামুখেন সব্বস্মিং ৰট্টস্মিং নিব্বিন্দনং ৰুত্তং, তং ৰিসুদ্ধিযা অধিগমহেতুভাৰতো উপাযো.
‘‘চক্খুমা…পে… পরিৰজ্জযে’’তি ইমিস্সা গাথায অযং সঙ্খেপত্থো – যথা চক্খুমা পুরিসো সরীরে ৰহন্তে ৰিসমানি ভূমিপ্পদেসানি চণ্ডতায ৰা ৰিসমে হত্থিআদযো পরিৰজ্জেতি, এৰং লোকে সপ্পঞ্ঞো পুরিসো সপ্পঞ্ঞতায হিতাহিতং জানন্তো পাপানি লামকানি দুচ্চরিতানি পরিৰজ্জেয্যাতি. অযং আণত্তীতি যা অযং ‘‘পাপানি পরিৰজ্জেতব্বানী’’তি ধম্মরাজস্স ভগৰতো আণা, অযং আণত্তীতি.
এৰং ৰিসুং ৰিসুং সুত্তেসু আগতা ফলূপাযাণত্তিযো উদাহরণভাৰেন দস্সেত্ৰা ইদানি তা একতো আগতা দস্সেতুং ‘‘সুঞ্ঞতো’’তি গাথমাহ.
তত্থ সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজাতি আণত্তীতি ‘‘মোঘরাজ, সব্বম্পি সঙ্খারলোকং অৰসৰত্তিতাসল্লক্খণৰসেন ৰা তুচ্ছভাৰসমনুপস্সনৰসেন ৰা সুঞ্ঞোতি পস্সা’’তি ইদং ধম্মরাজস্স ৰচনং ৰিধানভাৰতো আণত্তি. সব্বদা সতিকিরিযায তংসুঞ্ঞতাদস্সনং সম্পজ্জতীতি ‘‘সদা সতোতি উপাযো’’তি ৰুত্তং. অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চাতি ৰীসতিৰত্থুকং সক্কাযদস্সনং উদ্ধরিত্ৰা সমুচ্ছিন্দিত্ৰা. এৰং মচ্চুতরো সিযাতি. ইদং ফলন্তি যং এৰং ৰুত্তেন ৰিধিনা মচ্চুতরণং মচ্চুনো ৰিসযাতিক্কমনং তস্স যং পুব্বভাগপটিপদাপটিপজ্জনং, ইদং দেসনায ফলন্তি অত্থো. যথা পন অস্সাদাদযো সুত্তে কত্থচি সরূপতো কত্থচি নিদ্ধারেতব্বতায কত্থচি ৰিসুং ৰিসুং কত্থচি একতো দস্সিতা, ন এৰং ফলাদযো. ফলাদযো পন সব্বত্থ সুত্তে গাথাসু ৰা একতো দস্সেতব্বাতি ইমস্স নযস্স দস্সনত্থং ৰিসুং ৰিসুং উদাহরিত্ৰাপি পুন ‘‘সুঞ্ঞতো লোক’’ন্তিআদিনা একতো উদাহরণং কতন্তি দট্ঠব্বং.
৬. এৰং অস্সাদাদযো উদাহরণৰসেন সরূপতো দস্সেত্ৰা ইদানি তত্থ পুগ্গলৰিভাগেন দেসনাৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ উগ্ঘটিতং ঘটিতমত্তং উদ্দিট্ঠমত্তং যস্স নিদ্দেসপটিনিদ্দেসা ন কতা, তং জানাতীতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. উদ্দেসমত্তেন সপ্পভেদং সৰিত্থারমত্থং পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো, উগ্ঘটিতং ৰা উচ্চলিতং উট্ঠপিতন্তি অত্থো, তং জানাতীতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. ধম্মো হি দেসিযমানো দেসকতো দেসনাভাজনং সঙ্কমন্তো ৰিয হোতি, তমেস উচ্চলিতমেৰ জানাতীতি অত্থো, চলিতমেৰ ৰা উগ্ঘটিতং. সস্সতাদিআকারস্স হি ৰেনেয্যানং আসযস্স বুদ্ধাৰেণিকা ধম্মদেসনা তঙ্খণপতিতা এৰ চলনায হোতি, ততো পরম্পরানুৰত্তিযা, তত্থাযং উগ্ঘটিতে চলিতমত্তেযেৰ আসযে ধম্মং জানাতি অৰবুজ্ঝতীতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, তস্স উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স নিস্সরণং দেসযতি, তত্তকেনেৰ তস্স অত্থসিদ্ধিতো. ৰিপঞ্চিতং ৰিত্থারিতং নিদ্দিট্ঠং জানাতীতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ, ৰিপঞ্চিতং ৰা মন্দং সণিকং ধম্মং জানাতীতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ, তস্স ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ দেসযতি, নাতিসঙ্খেপৰিত্থারায দেসনায তস্স অত্থসিদ্ধিতো. নেতব্বো ধম্মস্স পটিনিদ্দিসেন অত্থং পাপেতব্বোতি নেয্যো, মুদিন্দ্রিযতায ৰা পটিলোমগ্গহণতো নেতব্বো অনুনেতব্বোতি নেয্যো, তস্স নেয্যস্স অস্সাদং আদীনৰং নিস্সরণঞ্চ দেসযতি, অনৰসেসেত্ৰাৰ দেসনেন তস্স অত্থসিদ্ধিতো. তত্থাযং পাল়ি –
‘‘কতমো চ পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ? যস্স পুগ্গলস্স সহ উদাহটৰেলায ধম্মাভিসমযো হোতি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ.
‘‘কতমো চ পুগ্গলো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ? যস্স পুগ্গলস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থে ৰিভজিযমানে ধম্মাভিসমযো হোতি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ.
‘‘কতমো চ পুগ্গলো নেয্যো? যস্স পুগ্গলস্স উদ্দেসতো পরিপুচ্ছতো যোনিসোমনসিকরোতো কল্যাণমিত্তে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো এৰং অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো নেয্যো’’তি (পু. প. ১৪৮-১৫০).
পদপরমো পনেত্থ নেত্তিযং পটিৰেধস্স অভাজনন্তি ন গহিতোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ অস্সাদো, আদীনৰো, নিস্সরণং, অস্সাদো চ আদীনৰো চ, অস্সাদো চ নিস্সরণঞ্চ, আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ, অস্সাদো চ আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চাতি এতে সত্ত পট্ঠাননযা.
তেসু ততিযছট্ঠসত্তমা ৰেনেয্যত্তযৰিনযনে সমত্থতায গহিতা, ইতরে চত্তারো ন গহিতা. ন হি কেৰলেন অস্সাদেন আদীনৰেন তদুভযেন ৰা কথিতেন ৰেনেয্যৰিনযনং সম্ভৰতি, কিলেসানং পহানাৰচনতো. পঞ্চমোপি আদীনৰাৰচনতো নিস্সরণস্স অনুপাযো এৰ. ন হি ৰিমুত্তিরসা ভগৰতো দেসনা ৰিমুত্তিং তদুপাযঞ্চ অনামসন্তী পৰত্ততি. তস্মা এতে চত্তারো নযা অনুদ্ধটা. সচে পন পদপরমস্স পুগ্গলস্স ৰসেন পৰত্তং সংকিলেসভাগিযং ৰাসনাভাগিযং তদুভযভাগে ঠিতং দেসনং সুত্তেকদেসং গাথং ৰা তাদিসং এতেসং নযানং উদাহরণভাৰেন উদ্ধরতি, এৰং সতি সত্তন্নম্পি নযানং গহণং ভৰেয্য. ৰেনেয্যৰিনযনং পন তেসং সন্তানে অরিযমগ্গস্স উপ্পাদনং. তং যথাৰুত্তেহি এৰ নযেতি, নাৰসেসেহীতি ইতরে ইধ ন ৰুত্তা. যস্মা পন পেটকে (পেটকো. ২৩) –
‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৰো চ?
যানি করোতি পুরিসো, তানি অত্তনি পস্সতি;
কল্যাণকারী কল্যাণং, পাপকারী চ পাপক’’ন্তি.
তত্থ যং কল্যাণকারী কল্যাণং পচ্চনুভোতি, অযং অস্সাদো. যং পাপকারী পাপং পচ্চনুভোতি, অযং আদীনৰো.
অট্ঠিমে, ভিক্খৰে, লোকধম্মা. কতমে অট্ঠ? লাভোতিআদি (অ. নি. ৮.৬). তত্থ লাভো যসো সুখং পসংসা, অযং অস্সাদো. অলাভো অযসো দুক্খং নিন্দা, অযং আদীনৰো.
তত্থ কতমো অস্সাদো চ নিস্সরণঞ্চ?
‘‘সুখো ৰিপাকো পুঞ্ঞানং, অধিপ্পাযো চ ইজ্ঝতি;
খিপ্পঞ্চ পরমং সন্তিং, নিব্বানমধিগচ্ছতী’’তি. (পেটকো. ২৩);
অযং অস্সাদো চ নিস্সরণঞ্চ.
দ্ৰত্তিংসিমানি, ভিক্খৰে, মহাপুরিসস্স মহাপুরিসলক্খণানি, যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুরিসস্স দ্ৰেৰ গতিযো ভৰন্তি অনঞ্ঞা…পে… ৰিৰটচ্ছদোতি সব্বং লক্খণসুত্তং, (দী. নি. ৩.১৯৯) অযং অস্সাদো চ নিস্সরণঞ্চ.
তত্থ কতমো আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ?
‘‘ভারা হৰে পঞ্চক্খন্ধা, ভারহারো চ পুগ্গলো;
ভারাদানং দুখং লোকে, ভারনিক্খেপনং সুখং.
‘‘নিক্খিপিত্ৰা গরুং ভারং, অঞ্ঞং ভারং অনাদিয;
সমূলং তণ্হমব্বুয্হ, নিচ্ছাতো পরিনিব্বুতো’’তি. (সং. নি. ৩.২২);
অযং আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ.
তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চ?
‘‘কামা হি চিত্রা মধুরা মনোরমা, ৰিরূপরূপেন মথেন্তি চিত্তং;
তস্মা অহং পব্বজিতোম্হি রাজ, অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৰ সেয্যোতি. (ম. নি. ২.৩০৭; থেরগা. ৭৮৭-৭৮৮; পেটকো. ২৩);
অযং অস্সাদো চ আদীনৰো চ নিস্সরণঞ্চা’’তি ৰুত্তং. তস্মা তেপি নযা ইধ নিদ্ধারেত্ৰা ৰেদিতব্বা. ফলাদীসুপি অযং নযো লব্ভতি এৰ. যস্মা পেটকে (পেটকো. ২২) ‘‘তত্থ কতমং ফলঞ্চ উপাযো চ? সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো’’তি গাথা (সং. নি. ১.২৩), ইদং ফলঞ্চ উপাযো চ.
তত্থ কতমং ফলঞ্চ আণত্তি চ?
‘‘সচে ভাযথ দুক্খস্স, সচে ৰো দুক্খমপ্পিযং;
মাকত্থ পাপকং কম্মং, আৰি ৰা যদি ৰা রহোতি. (উদা. ৪৪);
ইদং ফলঞ্চ আণত্তি চ.
তত্থ কতমো উপাযো চ আণত্তি চ?
‘‘কুম্ভূপমং কাযমিমং ৰিদিত্ৰা, নগরূপমং চিত্তমিদং ঠপেত্ৰা;
যোধেথ মারং পঞ্ঞাৰুধেন, জিতঞ্চ রক্খে অনিৰেসনো সিযা’’তি. (ধ. প. ৪০);
অযং উপাযো চ আণত্তি চ. এৰং ফলাদীনং দুকৰসেনপি উদাহরণং ৰেদিতব্বং. এত্থ চ যো নিস্সরণদেসনায ৰিনেতব্বো, সো উগ্ঘটিতঞ্ঞূতিআদিনা যথা দেসনাৰিভাগেন পুগ্গলৰিভাগসিদ্ধি হোতি, এৰং উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স ভগৰা নিস্সরণং দেসেতীতিআদিনা পুগ্গলৰিভাগেন দেসনাৰিভাগো সম্ভৰতীতি সো তথা দস্সিতো.
এৰং যেসং পুগ্গলানং ৰসেন দেসনাৰিভাগো দস্সিতো, তে পুগ্গলে পটিপদাৰিভাগেন ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘চতস্সো পটিপদা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পটিপদাভিঞ্ঞাকতো ৰিভাগো পটিপদাকতো হোতীতি আহ – ‘‘চতস্সো পটিপদা’’তি. তা পনেতা চ সমথৰিপস্সনাপটিপত্তিৰসেন দুৰিধা হোন্তি. কথং? সমথপক্খে তাৰ পঠমসমন্নাহারতো পট্ঠায যাৰ তস্স তস্স ঝানস্স উপচারং উপ্পজ্জতি, তাৰ পৰত্তা সমথভাৰনা ‘‘পটিপদা’’তি ৰুচ্চতি. উপচারতো পন পট্ঠায যাৰ অপ্পনা তাৰ পৰত্তা পঞ্ঞা ‘‘অভিঞ্ঞা’’তি ৰুচ্চতি.
সা পনাযং পটিপদা একচ্চস্স দুক্খা হোতি নীৰরণাদিপচ্চনীকধম্মসমুদাচারগহণতায কিচ্ছা অসুখসেৰনাতি অত্থো, একচ্চস্স তদভাৰেন সুখা. অভিঞ্ঞাপি একচ্চস্স দন্ধা হোতি মন্দা অসীঘপ্পৰত্তি, একচ্চস্স খিপ্পা অমন্দা সীঘপ্পৰত্তি. তস্মা যো আদিতো কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো দুক্খেন সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতি, তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি. যো পন ৰিক্খম্ভিতকিলেসো অপ্পনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন অঙ্গপাতুভাৰং পাপুণাতি, তস্স দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি. যো খিপ্পং অঙ্গপাতুভাৰং পাপুণাতি, তস্স খিপ্পাভিঞ্ঞা নাম হোতি. যো কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো সুখেন অকিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতি, তস্স সুখা পটিপদা নাম হোতি.
ৰিপস্সনাপক্খে পন যো রূপারূপমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসন্তো চত্তারি মহাভূতানি পরিগ্গহেত্ৰা উপাদারূপং পরিগ্গণ্হাতি অরূপং পরিগ্গণ্হাতি, রূপারূপং পন পরিগ্গণ্হন্তো দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা নাম হোতি. পরিগ্গহিতরূপারূপস্স পন ৰিপস্সনাপরিৰাসে মগ্গপাতুভাৰদন্ধতায দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি. যোপি রূপারূপং পরিগ্গহেত্ৰা নামরূপং ৰৰত্থপেন্তো দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো ৰৰত্থপেতি, ৰৰত্থপিতে চ নামরূপে ৰিপস্সনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন মগ্গং উপ্পাদেতুং সক্কোতি. তস্সাপি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি.
অপরো নামরূপম্পি ৰৰত্থপেত্ৰা পচ্চযে পরিগ্গণ্হন্তো দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো পরিগ্গণ্হাতি, পচ্চযে চ পরিগ্গহেত্ৰা ৰিপস্সনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন মগ্গং উপ্পাদেতি. এৰম্পি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি.
অপরো পচ্চযেপি পরিগ্গহেত্ৰা লক্খণানি পটিৰিজ্ঝন্তো দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো পটিৰিজ্ঝতি, পটিৰিদ্ধলক্খণো চ ৰিপস্সনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন মগ্গং উপ্পাদেতি. এৰম্পি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি.
অপরো লক্খণানিপি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ৰিপস্সনাঞাণে তিক্খে সূরে সুপ্পসন্নে ৰহন্তে উপ্পন্নং ৰিপস্সনানিকন্তিং পরিযাদিযমানো দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো পরিযাদিযতি, নিকন্তিঞ্চ পরিযাদিযিত্ৰা ৰিপস্সনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন মগ্গং উপ্পাদেতি. এৰম্পি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি. ইমিনাৰুপাযেন ইতরাপি তিস্সো পটিপদা ৰেদিতব্বা. ৰিপস্সনাপক্খিকা এৰ পনেত্থ চতস্সো পটিপদা দট্ঠব্বা.
চত্তারো পুগ্গলাতি যথাৰুত্তপটিপদাৰিভাগেন চত্তারো পটিপন্নকপুগ্গলা. তং পন পটিপদাৰিভাগং সদ্ধিং হেতুপাযফলেহি দস্সেতুং ‘‘তণ্হাচরিতো’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ চরিতন্তি চরিযা, ৰুত্তীতি অত্থো. তণ্হায নিব্বত্তিতং চরিতং এতস্সাতি তণ্হাচরিতো, তণ্হায ৰা পৰত্তিতো চরিতো তণ্হাচরিতো, লোভজ্ঝাসযোতি অত্থো. দিট্ঠিচরিতোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. মন্দোতি মন্দিযং ৰুচ্চতি অৰিজ্জা, তায সমন্নাগতো মন্দো, মোহাধিকোতি অত্থো.
সতিন্দ্রিযেনাতি সতিযা আধিপচ্চং কুরুমানায. সতিন্দ্রিযমেৰ হিস্স ৰিসদং হোতি. যস্মা তণ্হাচরিততায পুব্বভাগে কোসজ্জাভিভৰেন ন ৰীরিযং বলৰং হোতি, মোহাধিকতায ন পঞ্ঞা বলৰতী. তদুভযেনাপি ন সমাধি বলৰা হোতি, তস্মা ‘‘সতিন্দ্রিযমেৰ হিস্স ৰিসদং হোতী’’তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ – ‘‘সতিপট্ঠানেহি নিস্সযেহী’’তি. তণ্হাচরিততায চস্স কিলেসৰিক্খম্ভনং ন সুকরন্তি দুক্খা পটিপদা, অৰিসদঞাণতায দন্ধাভিঞ্ঞাতি পুব্বে ৰুত্তনযং আনেত্ৰা যোজেতব্বং. নিয্যাতীতি অরিযমগ্গেন ৰট্টদুক্খতো নিগ্গচ্ছতি.
উদত্থোতি উদঅত্থো, উল়ারপঞ্ঞোতি অত্থো. পঞ্ঞাসহাযপটিলাভেন চস্স সমাধি তিক্খো হোতি সম্পযুত্তেসু আধিপচ্চং পৰত্তেতি. তেনেৰাহ – ‘‘সমাধিন্দ্রিযেনা’’তি. ৰিসদঞাণত্তা ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞাযা’’তি ৰুত্তং. সমাধিপধানত্তা ঝানানং ঝানেহি নিস্সযেহীতি অযং ৰিসেসো. সেসং পুরিমসদিসমেৰ. দিট্ঠিচরিতো অনিয্যানিকমগ্গম্পি নিয্যানিকন্তি মঞ্ঞমানো তত্থ উস্সাহবহুলত্তা ৰীরিযাধিকো হোতি. ৰীরিযাধিকতাযেৰ চস্স কিলেসৰিক্খম্ভনং সুকরন্তি সুখা পটিপদা, অৰিসদঞাণতায পন দন্ধাভিঞ্ঞাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘দিট্ঠিচরিতো মন্দো’’তিআদিনা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
সচ্চেহীতি অরিযসচ্চেহি. অরিযসচ্চানি হি লোকিযানি পুব্বভাগঞাণস্স সম্মসনট্ঠানতায লোকুত্তরানি অধিমুচ্চনতায মগ্গঞাণস্স অভিসমযট্ঠানতায চ নিস্সযানি হোন্তীতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. এত্থ চ দিট্ঠিচরিতো উদত্থো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. তণ্হাচরিতো মন্দো নেয্যো. ইতরে দ্ৰেপি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূতি এৰং যেন ৰেনেয্যত্তযেন পুব্বে দেসনাৰিভাগো দস্সিতো, তদেৰ ৰেনেয্যত্তযং ইমিনা পটিপদাৰিভাগেন দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং.
ইদানি তং ৰেনেয্যুপুগ্গলৰিভাগং অত্থনযযোজনায ৰিসযং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘উভো তণ্হাচরিতা’’তিআদি ৰুত্তং. তণ্হায সমাধিপটিপক্খত্তা তণ্হাচরিতো ৰিসুজ্ঝমানো সমাধিমুখেন ৰিসুজ্ঝতীতি আহ – ‘‘সমথপুব্বঙ্গমাযা’’তি. ‘‘সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতী’’তি (অ. নি. ৪.১৭০; পটি. ম. ২.১, ৩) ৰচনতো পন সম্মাদিট্ঠিসহিতেনেৰ সম্মাসমাধিনা নিয্যানং, ন সম্মাসমাধিনা এৰাতি আহ – ‘‘সমথপুব্বঙ্গমায ৰিপস্সনাযা’’তি. ‘‘রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তীতি অরহত্তফলসমাধী’’তি সঙ্গহেসু ৰুত্তং. ইধ পন অনাগামিফলসমাধীতি ৰক্খতি. সো হি সমাধিস্মিং পরিপূরকারীতি. তত্থ রঞ্জনট্ঠেন রাগো. সো ৰিরজ্জতি এতাযাতি রাগৰিরাগা, তায রাগৰিরাগায, রাগপ্পহাযিকাযাতি অত্থো.
চেতোৰিমুত্তিযাতি চেতোতি চিত্তং, তদপদেসেন চেত্থ সমাধি ৰুচ্চতি ‘‘যথা চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩). পটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন পটিপক্খতো ৰিমুচ্চতীতি ৰিমুত্তি, তেন ৰা ৰিমুত্তো, ততো ৰিমুচ্চনন্তি ৰা ৰিমুত্তি, সমাধিযেৰ. যথা হি লোকিযকথাযং সঞ্ঞা চিত্তঞ্চ দেসনাসীসং. যথাহ – ‘‘নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো’’তি (দী. নি. ৩.৩৩২, ৩৪১, ৩৫৭; অ. নি. ৭.৪৪; ৯.২৪) ‘‘কিং চিত্তো ত্ৰং, ভিক্খূ’’তি (পারা. ১৩৫) চ, এৰং লোকুত্তরকথাযং পঞ্ঞা সমাধি চ. যথাহ – ‘‘পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধী’’তি (ৰিভ. ৮০৪) চ ‘‘সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতী’’তি চ. তেসু ইধ রাগস্স উজুৰিপচ্চনীকতো সমথপুব্বঙ্গমতাৰচনতো চ চেতোগ্গহণেন সমাধি ৰুত্তো. তথা ৰিমুত্তিৰচনেন. তেন ৰুত্তং ‘‘সমাধিযেৰা’’তি. চেতো চ তং ৰিমুত্তি চাতি চেতোৰিমুত্তি. অথ ৰা ৰুত্তপ্পকারস্সেৰ চেতসো পটিপক্খতো ৰিমুত্তি ৰিমোক্খোতি চেতোৰিমুত্তি, চেতসি ৰা ফলৰিঞ্ঞাণে ৰুত্তপ্পকারাৰ ৰিমুত্তীতি চেতোৰিমুত্তি, চেতসো ৰা ফলৰিঞ্ঞাণস্স পটিপক্খতো ৰিমুত্তি ৰিমোক্খো এতস্মিন্তি চেতোৰিমুত্তি, সমাধিযেৰ. পঞ্ঞাৰিমুত্তিযাতি এত্থাপি অযং নযো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো.
দিট্ঠিযা সৰিসযে পঞ্ঞাসদিসী পৰত্তীতি দিট্ঠিচরিতো ৰিসুজ্ঝমানো পঞ্ঞামুখেন ৰিসুজ্ঝতীতি আহ – ‘‘উভো দিট্ঠিচরিতা ৰিপস্সনা’’তিআদি. অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি অরহত্তফলপঞ্ঞা. সমথগ্গহণেন তপ্পটিপক্খতো তণ্হং ৰিপস্সনাগ্গহণেন অৰিজ্জঞ্চ নিদ্ধারেত্ৰা পঠমনযস্স ভূমিং সক্কা সুখেন দস্সেতুন্তি আহ – ‘‘যে সমথ…পে… হাতব্বা’’তি.
তত্থ সমথপুব্বঙ্গমা পটিপদাতি পুরিমা দ্ৰে পটিপদা, ইতরা ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমাতি দট্ঠব্বা. হাতব্বাতি গমেতব্বা, নেতব্বাতি অত্থো. ৰিপস্সনায অনিচ্চদুক্খঅনত্তসঞ্ঞাভাৰতো দুক্খসঞ্ঞাপরিৰারত্তা চ অসুভসঞ্ঞায ইমা চতস্সো সঞ্ঞা দস্সিতা হোন্তি. তপ্পটিপক্খেন চ চত্তারো ৰিপল্লাসাতি সকলস্স সীহৰিক্কীল়িতনযস্স ভূমিং সুখেন সক্কা দস্সেতুন্তি আহ – ‘‘যে ৰিপস্সনা…পে… হাতব্বা’’তি.
৭. এৰং পটিপদাৰিভাগেন ৰেনেয্যপুগ্গলৰিভাগং দস্সেত্ৰা ইদানি তং ঞাণৰিভাগেন দস্সেন্তো যস্মা ভগৰতো দেসনা যাৰদেৰ ৰেনেয্যৰিনযনত্থা, ৰিনযনঞ্চ নেসং সুতমযাদীনং তিস্সন্নং পঞ্ঞানং অনুক্কমেন নিব্বত্তনং, যথা ভগৰতো দেসনায পৰত্তিভাৰৰিভাৰনঞ্চ হারনযব্যাপারো, তস্মা ইমস্স হারস্স সমুট্ঠিতপ্পকারং তাৰ পুচ্ছিত্ৰা যেন পুগ্গলৰিভাগদস্সনেন দেসনাভাজনং ৰিভজিত্ৰা তত্থ দেসনাযং দেসনাহারং নিযোজেতুকামো তং দস্সেতুং ‘‘স্ৰাযং হারো কত্থ সম্ভৰতী’’তিআদিমাহ.
তত্থ যস্সাতি যো সো অট্ঠহি অক্খণেহি ৰিমুত্তো সোতাৰধানপরিযোসানাহি চ সম্পত্তীতি সমন্নাগতো যস্স. সত্থাতি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং অনুসাসনতো সত্থা. ধম্মন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযেসু অপতমানে ধারেতীতি ধম্মো, তং ধম্মং. দেসযতীতি সঙ্খেপৰিত্থারনযেহি ভাসতি কথেতি. অঞ্ঞতরোতি ভগৰতো সাৰকেসু অঞ্ঞতরো. গরুট্ঠানীযোতি সীলসুতাদিগুণৰিসেসযোগেন গরুকরণীযো. সব্রহ্মচারীতি ব্রহ্মং ৰুচ্চতি সেট্ঠট্ঠেন সকলং সত্থুসাসনং. সমং সহ ৰা ব্রহ্মং চরতি পটিপজ্জতীতি সব্রহ্মচারী. সদ্ধং পটিলভতীতি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰা যো এৰরূপস্স ধম্মস্স দেসেতা’’তি তথাগতে, ‘‘স্ৰাক্খাতো ৰতাযং ধম্মো যো এৰং একন্তপরিপুণ্ণো একন্তপরিসুদ্ধো’’তিআদিনা ধম্মে চ সদ্ধং লভতি উপ্পাদেতীতি অত্থো.
তত্থাতি তস্মিং যথাসুতে যথাপরিযত্তে ধম্মে. ৰীমংসাতি পাল়িযা পাল়িঅত্থস্স চ ৰীমংসনপঞ্ঞা. সেসং তস্সা এৰ ৰেৰচনং. সা হি যথাৰুত্তৰীমংসনে সঙ্কোচং অনাপজ্জিত্ৰা উস্সহনৰসেন উস্সাহনা, তুলনৰসেন তুলনা, উপপরিক্খণৰসেন উপপরিক্খাতি চ ৰুত্তা. অথ ৰা ৰীমংসতীতি ৰীমংসা, সা পদপদত্থৰিচারণা পঞ্ঞা. উস্সাহনাতি ৰীরিযেন উপত্থম্ভিতা ধম্মস্স ধারণপরিচযসাধিকা পঞ্ঞা. তুলনাতি পদেন পদন্তরং, দেসনায ৰা দেসনন্তরং তুলযিত্ৰা সংসন্দিত্ৰা গহণপঞ্ঞা. উপপরিক্খাতি মহাপদেসে ওতারেত্ৰা পাল়িযা পাল়িঅত্থস্স চ উপপরিক্খণপঞ্ঞা. অত্তহিতং পরহিতঞ্চ আকঙ্খন্তেহি সুয্যতীতি সুতং, কালৰচনিচ্ছায অভাৰতো, যথা দুদ্ধন্তি. কিং পন তন্তি? অধিকারতো সামত্থিযতো ৰা পরিযত্তিধম্মোতি ৰিঞ্ঞাযতি. অথ ৰা সৰনং সুতং, সোতদ্ৰারানুসারেন পরিযত্তিধম্মস্স উপধারণন্তি অত্থো. সুতেন হেতুনা নিব্বত্তা সুতমযী. পকারেন জানাতীতি পঞ্ঞা. যা ৰীমংসা, অযং সুতমযী পঞ্ঞাতি পচ্চেকম্পি যোজেতব্বং. তথাতি যথা সুতমযী পঞ্ঞা ৰীমংসাদিপরিযাযৰতী ৰীমংসাদিৰিভাগৰতী চ, তথা চিন্তামযী চাতি অত্থো. যথা ৰা সুতমযী ওরমত্তিকা অনৰট্ঠিতা চ, এৰং চিন্তামযী চাতি দস্সেতি.
সুতেন নিস্সযেনাতি সুতেন পরিযত্তিধম্মেন পরিযত্তিধম্মস্সৰনেন ৰা উপনিস্সযেন ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং, যথাৰুত্তং সুতং উপনিস্সাযাতি অত্থো. ৰীমংসাতিআদীসু ‘‘ইদং সীলং, অযং সমাধি, ইমে রূপারূপধম্মা, ইমে পঞ্চক্খন্ধা’’তি তেসং তেসং ধম্মানং সভাৰৰীমংসনভূতা পঞ্ঞা ৰীমংসা. তেসংযেৰ ধম্মানং ৰচনত্থং মুঞ্চিত্ৰা সভাৰসরসলক্খণস্স তুলযিত্ৰা ৰিয গহণপঞ্ঞা তুলনা. তেসংযেৰ ধম্মানং সলক্খণং অৰিজহিত্ৰা অনিচ্চতাদিরুপ্পনসপ্পচ্চযাদিআকারে চ তক্কেত্ৰা ৰিতক্কেত্ৰা চ উপপরিক্খণপঞ্ঞা উপপরিক্খা, তথা উপপরিক্খিতে ধম্মে সৰিগ্গহে ৰিয উপট্ঠহন্তে এৰমেতেহি নিজ্ঝানক্খমে কত্ৰা চিত্তেন অনু অনু পেক্খণা মনসানুপেক্খণা. এত্থ চ যথা সুতমযী পঞ্ঞা যথাসুতস্স ধম্মস্স ধারণপরিচযৰসেন পৰত্তনতো উস্সাহজাতা ‘‘উস্সাহনা’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি, ন এৰং চিন্তামযীতি ইধ ‘‘উস্সাহনা’’তি পদং ন ৰুত্তং. চিন্তনং চিন্তা, নিজ্ঝানন্তি অত্থো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
ইমাহি দ্ৰীহি পঞ্ঞাহীতি যথাৰুত্তাহি দ্ৰীহি পঞ্ঞাহি কারণভূতাহি. সুতচিন্তামযঞাণেসু হি পতিট্ঠিতো ৰিপস্সনং আরভতীতি. ‘‘ইমাসু দ্ৰীসু পঞ্ঞাসূ’’তিপি পঠন্তি. ‘‘তেহি জাতাসু উপ্পন্নাসূ’’তি ৰা ৰচনসেসো যোজেতব্বো. মনসিকারসম্পযুত্তস্সাতি রূপারূপপরিগ্গহাদিমনসিকারে যুত্তপ্পযুত্তস্স. যং ঞাণং উপ্পজ্জতীতি ৰুত্তনযেন মনসিকারপ্পযোগেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিকঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিমগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিপটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীনং সম্প আদনেন ৰিপস্সনং উস্সুক্কন্তস্স যং ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিসঙ্খাতং অরিযমগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, অযং ভাৰনামযী পঞ্ঞাতি সম্বন্ধো. তং পন দস্সনং ভাৰনাতি দুৰিধন্তি আহ – ‘‘দস্সনভূমিযং ৰা ভাৰনাভূমিযং ৰা’’তি. যদি দস্সনন্তি ৰুচ্চতি, কথং তত্থ পঞ্ঞা ভাৰনামযীতি? ভাৰনামযমেৰ হি তং ঞাণং, পঠমং নিব্বানদস্সনতো পন ‘‘দস্সন’’ন্তি ৰুত্তন্তি সফলো পঠমমগ্গো দস্সনভূমি. সেসা সেক্খাসেক্খধম্মা ভাৰনাভূমি.
৮. ইদানি ইমা তিস্সো পঞ্ঞা পরিযাযন্তরেন দস্সেতুং ‘‘পরতোঘোসা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পরতোতি ন অত্ততো, অঞ্ঞতো সত্থুতো সাৰকতো ৰাতি অত্থো. ঘোসাতি তেসং দেসনাঘোসতো, দেসনাপচ্চযাতি অত্থো. অথ ৰা পরতো ঘোসো এতিস্সাতি পরতোঘোসা, যা পঞ্ঞা, সা সুতমযীতি যোজেতব্বং. পচ্চত্তসমুট্ঠিতাতি পচ্চত্তং তস্স তস্স অত্তনি সম্ভূতা. যোনিসোমনসিকারাতি তেসং তেসং ধম্মানং সভাৰপরিগ্গণ্হনাদিনা যথাৰুত্তেন উপাযেন পৰত্তমনসিকারা. পরতো চ ঘোসেনাতি পরতোঘোসেন হেতুভূতেন. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
ইদানি যদত্থং ইমা পঞ্ঞা উদ্ধটা, তমেৰ ৰেনেয্যপুগ্গলৰিভাগং যোজেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইমা দ্ৰেতি গণনৰসেন ৰত্ৰা পুন তা সুতমযী চিন্তামযী চাতি সরূপতো দস্সেতি. অযং উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি অযং সুতমযচিন্তামযঞাণেহি আসযপযোগপবোধস্স নিপ্ফাদিতত্তা উদ্দেসমত্তেনেৰ জাননতো ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি ৰুচ্চতি. অযং ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূতি চিন্তামযঞাণেন আসযস্স অপরিক্খতত্তা উদ্দেসনিদ্দেসেহি জাননতো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ. অযং নেয্যোতি সুতমযঞাণস্সাপি অভাৰতো নিরৰসেসং ৰিত্থারদেসনায নেতব্বতো নেয্যো.
৯. এৰং দেসনাপটিপদাঞাণৰিভাগেহি দেসনাভাজনং ৰেনেয্যত্তযং ৰিভজিত্ৰা ইদানি তত্থ পৰত্তিতায ভগৰতো ধম্মদেসনায দেসনাহারং নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতুং ‘‘সাযং ধম্মদেসনা’’তিআদি আরদ্ধং.
তত্থ সাযন্তি সা অযং. যা পুব্বে ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তিআদিনা (নেত্তি. ৫) পটিনিদ্দেসৰারস্স আদিতো দেসনাহারস্স ৰিসযভাৰেন নিক্খিত্তা পাল়ি, তমেৰেত্থ দেসনাহারং নিযোজেতুং ‘‘সাযং ধম্মদেসনা’’তি পচ্চামসতি. কিং দেসযতীতি কথেতুকম্যতাৰসেন দেসনায পিণ্ডত্থং পুচ্ছিত্ৰা তং গণনায পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সামঞ্ঞতো দস্সেতি ‘‘চত্তারি সচ্চানী’’তি. সচ্চৰিনিমুত্তা হি ভগৰতো দেসনা নত্থীতি. তস্সা চ চত্তারি সচ্চানি পিণ্ডত্থো. পৰত্তিপৰত্তকনিৰত্তিতদুপাযৰিমুত্তস্স নেয্যস্স অভাৰতো চত্তারি অৰিপরীতভাৰেন সচ্চানীতি দট্ঠব্বং. তানি ‘‘দুক্খং সমুদযং নিরোধং মগ্গ’’ন্তি সরূপতো দস্সেতি.
তত্থ অনেকুপদ্দৰাধিট্ঠানভাৰেন কুচ্ছিতত্তা বালজনপরিকপ্পিতধুৰসুভসুখত্তভাৰৰিরহেন তুচ্ছত্তা চ দুক্খং. অৰসেসপচ্চযসমৰাযে দুক্খস্স উপ্পত্তিকারণত্তা সমুদযো. সব্বগতিসুঞ্ঞত্তা নত্থি এত্থ সংসারচারকসঙ্খাতো দুক্খরোধো, এতস্মিং ৰা অধিগতে সংসারচারকসঙ্খাতস্স দুক্খরোধস্স অভাৰোতিপি নিরোধো, অনুপ্পাদনিরোধপচ্চযত্তা ৰা. মারেন্তো গচ্ছতি, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গিযতীতি ৰা মগ্গো. তত্থ সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৰো, মগ্গনিরোধেহি নিস্সরণং. এৰং যস্মিং সুত্তে চত্তারি সচ্চানি সরূপতো আগতানি, তত্থ যথারুতৰসেন. যত্থ পন সুত্তে চত্তারি সচ্চানি সরূপতো ন আগতানি, তত্থ অত্থতো চত্তারি সচ্চানি উদ্ধরিত্ৰা তেসং ৰসেন অস্সাদাদযো নিদ্ধারেতব্বা. যত্থ চ অস্সাদাদযো সরূপতো আগতা, তত্থ ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. যত্থ পন ন আগতা, তত্থ অত্থতো উদ্ধরিত্ৰা তেসং ৰসেন চত্তারি সচ্চানি নিদ্ধারেতব্বানি. ইধ পন অস্সাদাদযো উদাহরণৰসেন সরূপতো দস্সিতাতি তেহি সচ্চানি নিদ্ধারেতুং ‘‘আদীনৰো চা’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (দী. নি. ২.৩৮৭; ম. নি. ১.১২০; ৩.৩৭৩; ৰিভ. ২০২) ৰচনতো তণ্হাৰজ্জা তেভূমকধম্মা দুক্খসচ্চং, তে চ অনিচ্চাদিসভাৰত্তা আদীনৰো, ফলঞ্চ দেসনায সাধেতব্বং. তত্থ যং লোকিযং, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ফলঞ্চ দুক্খ’’ন্তি. অস্সাদোতি তণ্হাৰিপল্লাসানম্পি ইচ্ছিতত্তা তে সন্ধায ‘‘অস্সাদো সমুদযো’’তি ৰুত্তং. সহ ৰিপস্সনায অরিযমগ্গো দেসনা চ দেসনাফলাধিগমস্স উপাযোতি কত্ৰা ‘‘উপাযো আণত্তি চ মগ্গো’’তি ৰুত্তং. নিস্সরণপদে চাপি অরিযমগ্গো নিদ্ধারেতব্বো, ন চাযং সচ্চৰিভাগো আকুলোতি দট্ঠব্বো. যথা হি সচ্চৰিভঙ্গে (ৰিভ. ২০৮) ‘‘তণ্হা অৰসিট্ঠা কিলেসা অৰসিট্ঠা অকুসলা ধম্মা সাসৰানি কুসলমূলানি সাসৰা চ কুসলা ধম্মা সমুদযসচ্চভাৰেন ৰিভত্তা’’তি তস্মিং তস্মিং নযে তংতংঅৰসিট্ঠা তেভূমকধম্মা দুক্খসচ্চভাৰেন ৰিভত্তা, এৰমিধাপি দট্ঠব্বন্তি. ইমানি চত্তারি সচ্চানীতি নিগমনং. ইদং ধম্মচক্কন্তি যাযং ভগৰতো চতুসচ্চৰসেন সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনা, ইদং ধম্মচক্কং.
ইদানি তস্সা ধম্মদেসনায ধম্মচক্কভাৰং সচ্চৰিভঙ্গসুত্তৰসেন (ম. নি. ৩.৩৭১ আদযো) দস্সেতুং ‘‘যথাহ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইদং দুক্খন্তি ইদং জাতিআদিৰিভাগং সঙ্খেপতো পঞ্চুপাদানক্খন্ধসঙ্গহং তণ্হাৰজ্জং তেভূমকধম্মজাতং দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰেন দুক্খদুক্খাদিভাৰেন চ দুক্খং অরিযসচ্চন্তি অত্থো. মেতি ভগৰা অত্তানং নিদ্দিসতি. বারাণসিযন্তি বারাণসীনামকস্স নগরস্স অৰিদূরে. পচ্চেকবুদ্ধইসীনং আকাসতো ওতরণট্ঠানতায ইসিপতনং. মিগানং তত্থ অভযস্স দিন্নত্তা মিগদাযন্তি চ লদ্ধনামে অস্সমে. উত্তরতি অতিক্কমতি, অভিভৰতীতি ৰা উত্তরং, নত্থি এতস্স উত্তরন্তি অনুত্তরং. অনতিসযং অপ্পটিভাগং ৰা. কিঞ্চাপি ভগৰতো ধম্মদেসনা অনেকাসু দেৰমনুস্সপরিসাসু অনেকসতক্খত্তুং তেসং অরিযসচ্চপ্পটিৰেধসম্পাদনৰসেন পৰত্তিতা, তথাপি সব্বপঠমং অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখায অট্ঠারসপরিমাণায ব্রহ্মকোটিযা চতুসচ্চপ্পটিৰেধৰিভাৰনীযা ধম্মদেসনা, তস্সা সাতিসযা ধম্মচক্কসমঞ্ঞাতি ‘‘ধম্মচক্কং পৰত্তিত’’ন্তি ৰুত্তং.
তত্থ সতিপট্ঠানাদিধম্মো এৰ পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং, চক্কন্তি ৰা আণা. ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মঞ্চ তং চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং. ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. যথাহ – ‘‘ধম্মঞ্চ পৰত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, চক্কঞ্চ পৰত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৰত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি. ম. ২.৪১-৪২). অপ্পটিৰত্তিযন্তি ধম্মিস্সরস্স ভগৰতো সম্মাসম্বুদ্ধভাৰতো ধম্মচক্কস্স চ অনুত্তরভাৰতো অপ্পটিসেধনীযং. কেন পন অপ্পটিৰত্তিযন্তি আহ ‘‘সমণেন ৰা’’তিআদি. তত্থ সমণেনাতি পব্বজ্জং উপগতেন. ব্রাহ্মণেনাতি জাতিব্রাহ্মণেন. পরমত্থসমণব্রাহ্মণানঞ্হি পটিলোমনচিত্তংযেৰ নত্থি. দেৰেনাতি কামাৰচরদেৰেন. কেনচীতি যেন কেনচি অৰসিট্ঠপারিসজ্জেন. এত্তাৰতা অট্ঠন্নম্পি পরিসানং অনৰসেসপরিযাদানং দট্ঠব্বং. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে.
তত্থাতি তিস্সং চতুসচ্চধম্মদেসনাযং. অপরিমাণা পদা, অপরিমাণা অক্খরাতি উপ্পটিপাটিৰচনং যেভুয্যেন পদসঙ্গহিতানি অক্খরানীতি দস্সনত্থং. পদা অক্খরা ব্যঞ্জনাতি লিঙ্গৰিপল্লাসো কতোতি দট্ঠব্বং. অত্থস্সাতি চতুসচ্চসঙ্খাতস্স অত্থস্স. সঙ্কাসনাতি সঙ্কাসিতব্বাকারো. এস নযো সেসেসুপি. অত্থস্সাতি চ সম্বন্ধে সামিৰচনং. ইতিপিদন্তি ইতীতি পকারত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, ইমিনাপি ইমিনাপি পকারেন ইদং দুক্খং অরিযসচ্চং ৰেদিতব্বন্তি অত্থো. তেন জাতিআদিভেদেন যথাৰুত্তস্স দুক্খসচ্চস্স অনেকভেদতং তংদীপকানং অক্খরপদাদীনং ৰুত্তপ্পকারং অপরিমাণতঞ্চ সমত্থেতি.
অযং দুক্খসমুদযোতি অযং কামতণ্হাদিভেদা তণ্হাৰট্টস্স মূলভূতা যথাৰুত্তস্স দুক্খস্স নিব্বত্তিহেতুভাৰতো দুক্খসমুদযো. অযং দুক্খনিরোধোতি অযং সব্বসঙ্খতনিস্সটা অসঙ্খতধাতু যথাৰুত্তস্স দুক্খস্স অনুপ্পাদনিরোধপচ্চযত্তা দুক্খনিরোধো. অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি অযং সম্মাদিট্ঠিআদিঅট্ঠঙ্গসমূহো দুক্খনিরোধসঙ্খাতং নিব্বানং গচ্ছতি আরম্মণৰসেন তদভিমুখীভূতত্তা পটিপদা চ হোতি দুক্খনিরোধপ্পত্তিযাতি দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা. ইতিপিদন্তি পদস্স পন সমুদযসচ্চে অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতেহি, নিরোধসচ্চে মদনিম্মদনাদিপরিযাযেহি, মগ্গসচ্চে সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মেহি অত্থো ৰিভজিত্ৰা ৰেদিতব্বো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
এৰং ‘‘দ্ৰাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি গাথায সকলস্স সাসনস্স ছন্নং অত্থপদানং ছন্নঞ্চ ব্যঞ্জনপদানং ৰসেন যা দ্ৰাদসপদতা ৰুত্তা, তমেৰ ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তিআদিনা দেসনাহারস্স ৰিসযদস্সনৰসেন ছছক্কপরিযাযং (ম. নি. ৩.৪২০ আদযো) একদেসেন উদ্দিসিত্ৰা ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তেন (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৩; পটি. ম. ২.৩০) তদত্থস্স সঙ্গহিতভাৰদস্সনমুখেন সব্বস্সাপি ভগৰতো ৰচনস্স চতুসচ্চদেসনাভাৰং তদত্থস্স চ চতুসচ্চভাৰং ৰিভাৰেন্তো ‘‘ইদং দুক্খন্তি মে, ভিক্খৰে, বারাণসিয’’ন্তিআদিনা সচ্চৰিভঙ্গসুত্তং (ম. নি. ৩.৩৭১ আদযো) উদ্দেসতো দস্সেত্ৰা ‘‘তত্থ অপরিমাণা পদা’’তিআদিনা ব্যঞ্জনত্থপদানি ৰিভজন্তো দ্ৰাদসপদভাৰং দীপেত্ৰা ইদানি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসযিৰিসযভাৰেন সম্বন্ধভাৰং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৰা অক্খরেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ পদাৰযৰগ্গহণমুখেন পদগ্গহণং, গহিতে চ পদে পদত্থাৰবোধো গহিতপুব্বসঙ্কেতস্স হোতি. তত্থ চ পদাৰযৰগ্গহণেন ৰিয পদগ্গহণস্স, পদত্থাৰযৰগ্গহণেনাপি পদত্থগ্গহণস্স ৰিসেসাধানং জাযতীতি আহ – ‘‘অক্খরেহি সঙ্কাসেতী’’তি. যস্মা পন অক্খরেহি সংখিত্তেন দীপিযমানো অত্থো পদপরিযোসানে ৰাক্যস্স অপরিযোসিতত্তা পদেনেৰ পকাসিতো দীপিতো হোতি, তস্মা ‘‘পদেহি পকাসেতী’’তি ৰুত্তং. ৰাক্যপরিযোসানে পন সো অত্থো ৰিৰরিতো ৰিৰটো কতো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরতী’’তি. যস্মা চ পকারেহি ৰাক্যভেদে কতে তদত্থো ৰিভত্তো নাম হোতি, তস্মা ‘‘আকারেহি ৰিভজতী’’তি ৰুত্তং. তথা ৰাক্যাৰযৰানং পচ্চেকং নিব্বচনৰিভাগে কতে সো অত্থো পাকটো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘নিরুত্তীহি উত্তানীকরোতী’’তি. কতনিব্বচনেহি ৰাক্যাৰযৰেহি ৰিত্থারৰসেন নিরৰসেসতো দেসিতেহি ৰেনেয্যানং চিত্তপরিতোসনং বুদ্ধিনিসানঞ্চ কতং হোতীতি আহ – ‘‘নিদ্দেসেহি পঞ্ঞপেতী’’তি. এত্থ চ অক্খরেহি এৰ সঙ্কাসেতীতি অৰধারণং অকত্ৰা অক্খরেহি সঙ্কাসেতিযেৰাতি এৰং অৰধারণং দট্ঠব্বং. এৰঞ্হি সতি অত্থপদানং নানাৰাক্যৰিসযতাপি সিদ্ধা হোতি. তেন একানুসন্ধিকে সুত্তে ছল়েৰ অত্থপদানি, নানানুসন্ধিকে পন অনুসন্ধিম্হি অনুসন্ধিম্হি ছ ছ অত্থপদানি নিদ্ধারেতব্বানি.
‘‘অক্খরেহি চ পদেহি চ উগ্ঘটেতী’’তিআদিনা ব্যঞ্জনপদানং কিচ্চসাধনং দস্সেতি. ৰেনেয্যত্তযৰিনযমেৰ হি তেসং ব্যাপারো. অট্ঠানভাৰতো পন সচ্চপ্পটিৰেধস্স পদপরমো ন ইধ ৰুত্তো. নেয্যগ্গহণেনেৰ ৰা তস্সাপি ইধ গহণং সেক্খগ্গহণেন ৰিয কল্যাণপুথুজ্জনস্সাতি দট্ঠব্বং. অক্খরেহীতিআদীসু করণসাধনে করণৰচনং, ন হেতুম্হি. অক্খরাদীনি হি উগ্ঘটনাদিঅত্থানি, ন উগ্ঘটনাদিঅক্খরাদিঅত্থং. যদত্থা চ কিরিযা সো হেতু, যথা ‘‘অন্নেনৰসতী’’তি. উগ্ঘটেতীতি সোতাৰধানং কত্ৰা সমাহিতচিত্তানং ৰেনেয্যানং সঙ্কাসনৰসেন অক্খরেহি ৰিসেসং আদহন্তো যথা পদপরিযোসানে আসযপ্পটিবোধো হোতি, তথা যথাধিপ্পেতং অত্থং সঙ্খেপেন কথেতি উদ্দিসতীতি অত্থো. ৰিপঞ্চযতীতি যথাউদ্দিট্ঠং অত্থং নিদ্দিসতি. ৰিত্থারেতীতি ৰিত্থারং করোতি, ৰিত্থারং কত্ৰা আচিক্খতি ৰা, পটিনিদ্দিসতীতি অত্থো. যস্মা চেত্থ উগ্ঘটেতীতি উদ্দিসনং অধিপ্পেতং. উদ্দেসো চ দেসনায আদি, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘উগ্ঘটনা আদী’’তি. তথা ৰিপঞ্চনং নিদ্দিসনং, ৰিত্থরণং পটিনিদ্দিসনং, নিদ্দেসপটিনিদ্দেসা চ দেসনায মজ্ঝপরিযোসানাতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰিপঞ্চনা মজ্ঝে, ৰিত্থারণা পরিযোসান’’ন্তি.
এৰং ‘‘অক্খরেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদিনা ছন্নং ব্যঞ্জনপদানং ব্যাপারং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্থপদানং ব্যাপারং দস্সেতুং ‘‘সোযং ধম্মৰিনযো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সীলাদিধম্মো এৰ পরিযত্তিঅত্থভূতো ৰেনেয্যৰিনযনতো ধম্মৰিনযো. উগ্ঘটীযন্তোতি উদ্দিসিযমানো. তেনাতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূৰিনযনেন. ৰিপঞ্চীযন্তোতি নিদ্দিসিযমানো. ৰিত্থারীযন্তোতি পটিনিদ্দিসিযমানো.
১০. এত্তাৰতা ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তি উদ্দিট্ঠায পাল়িযা তিৰিধকল্যাণতং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্থব্যঞ্জনসম্পত্তিং দস্সেতুং ‘‘ছ পদানি অত্থো’’তিআদি ৰুত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যং. ‘‘তেনাহ ভগৰা’’তিআদিনা দেসনাহারস্স ৰিসযভাৰেন উদ্দিট্ঠং পাল়িং নিগমনৰসেন দস্সেতি. লোকুত্তরন্তিআদি ‘‘কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধ’’ন্তি পদানং অত্থৰিৰরণং. তত্থ উপট্ঠিতং সব্বৰিসেসানন্তি সব্বেসং উত্তরিমনুস্সধম্মসঙ্খাতানং ৰিসেসানং অধিসীলসিক্খাদিৰিসেসানং ৰা উপতিট্ঠনট্ঠানং. ‘‘ইদং নেসং পদক্কন্ত’’ন্তিআদীনং ৰিয এতস্স সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. ‘‘ইদং ৰুচ্চতি তথাগতপদং ইতিপী’’তিআদীসু ইদং সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনব্রহ্মচরিযং তথাগতগন্ধহত্থিনো পটিপত্তিদেসনাগমনেহি কিলেসগহনং ওত্থরিত্ৰা গতমগ্গোতিপি. তেন গোচরভাৰনাসেৰনাহি নিসেৰিতং ভজিতন্তিপি. তস্স মহাৰজিরঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণদন্তেহি আরঞ্জিতং তেভূমকধম্মানং আরঞ্জনট্ঠানন্তিপি ৰুচ্চতীতি অত্থো. অতো চেতন্তি যতো তথাগতপদাদিভাৰেন ৰুচ্চতি, অতো অনেনেৰ কারণেন ব্রহ্মুনো সব্বসত্তুত্তমস্স ভগৰতো, ব্রহ্মং ৰা সব্বসেট্ঠং চরিযন্তি পঞ্ঞাযতি যাৰদেৰ মনুস্সেহি সুপ্পকাসিতত্তা যথাৰুত্তপ্পকারেহি ঞাযতি. তেনাহ ভগৰাতি যথাৰুত্তত্থং পাল়িং নিগমনৰসেন দস্সেতি.
অনুপাদাপরিনিব্বানত্থতায ভগৰতো দেসনায যাৰদেৰ অরিযমগ্গসম্পাপনত্থো দেসনাহারোতি দস্সেতুং ‘‘কেসং অযং ধম্মদেসনা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘যোগীন’’ন্তি আহ. চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনায যুত্তপ্পযুত্তাতি যোগিনো. তে হি ইমং দেসনাহারং পযোজেন্তীতি. ইদং ৰচনং দেসনাহারৰিভঙ্গস্স যথানুসন্ধিনা সম্মা ঠপিতভাৰং দস্সেতুং পকরণং সঙ্গাযন্তেহি ঠপিতন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো’’তি. নিযুত্তোতি পাল়িতো অস্সাদাদিপদত্থে নিদ্ধারেত্ৰা যোজিতোতি অত্থো.
দেসনাহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৰিচযহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা
১১. তত্থ কতমো ৰিচযো হারোতিআদি ৰিচযহারৰিভঙ্গো. তত্থাযং অপুব্বপদৰণ্ণনা – কিং ৰিচিনতীতি এত্থ ‘‘ৰিচিনতী’’তি এতেন ৰিচযসদ্দস্স কত্তুনিদ্দেসতং দস্সেতি. কিন্তি পনত্থস্স হারস্স ৰিসযো পুচ্ছিতোতি তং তস্স ৰিসযং দস্সেতুং ‘‘পদং ৰিচিনতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পদং ৰিচিনতীতি আদিতো পট্ঠায যাৰ নিগমনা সুত্তস্স সব্বং পদং ৰিচিনতি. অযঞ্চ ৰিচযো দুৰিধো সদ্দতো অত্থতো চ. তেসু ‘‘ইদং নামপদং, ইদং আখ্যাতপদং, ইদং উপসগ্গপদং, ইদং নিপাতপদং, ইদং ইত্থিলিঙ্গং, ইদং পুরিসলিঙ্গং, ইদং নপুংসকলিঙ্গং, ইদং অতীতকালং, ইদং অনাগতকালং, ইদং ৰত্তমানকালং, ইদং কত্তুসাধনং, ইদং করণসাধনং, ইদং কম্মসাধনং, ইদং অধিকরণসাধনং, ইদং পচ্চত্তৰচনং, ইদং উপযোগৰচনং, যাৰ ইদং ভুম্মৰচনং, ইদং একৰচনং, ইদং অনেকৰচন’’ন্তি এৰমাদিৰিভাগৰচনং, অযং সদ্দতো পদৰিচযো. সো পনাযং পদৰিচযো অৰিপরীতসভাৰনিরুত্তিসল্লক্খণেনেৰ সম্পজ্জতীতি দট্ঠব্বং. অত্থতো পন ৰিচযো তেন তেন পদেন ৰত্তব্বঅত্থসংৰণ্ণনা. সচে পন পদং পুচ্ছাদিৰসেন পৰত্তং, তস্স তদত্থস্স চ পুচ্ছাদিভাৰো ৰিচেতব্বোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘পঞ্হং ৰিচিনতী’’তিআদিমাহ.
যস্মা চ সব্বো দেসনাহারো ৰিচযহারস্স ৰিসযো সুত্তস্স ৰিচযোতি কত্ৰা, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘অস্সাদং ৰিচিনতী’’তিআদি. যস্মা পন অনুগীতীতি এত্থ অনুরূপা গীতি অনুগীতীতি অযম্পি অত্থো ইচ্ছিতো, তস্মা ৰিচিযমানস্স সুত্তপদস্স অনুরূপতো সুত্তন্তরপদানিপি অত্থুদ্ধারৰসেন ৰা পদুদ্ধারৰসেন ৰা আনেত্ৰা ৰিচেতব্বানীতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বে নৰ সুত্তন্তে ৰিচিনতী’’তি আহ. নৰ সুত্তন্তেতি সুত্তগেয্যাদিকে নৰ সুত্তে, যথাসম্ভৰতোতি অধিপ্পাযো. অযং ৰিচযহারস্স পদত্থনিদ্দেসো.
এৰং নিদ্দেসৰারে ৰিচযহারো সঙ্খেপতো নিদ্দিট্ঠোতি তং ৰিভাগেন নিদ্দিসিত্ৰা পটিনিদ্দেসৰসেন ৰিভজন্তো যস্মা পদৰিচযো সুত্তস্স অনুপদং পৰত্তেতব্বতায অতিভারিকো ন সুকরো চাতি তং অনামসিত্ৰা পঞ্হৰিস্সজ্জনৰিচযে তাৰ দস্সেন্তো ‘‘যথা কিং ভৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ যথা কিং ভৰেতি যেন পকারেন সো ৰিচযো পৰত্তেতব্বো, তং পকারজাতং কিং ভৰে, কীদিসং ভৰেয্যাতি অত্থো. ‘‘যথা কিং ভৰেয্যা’’তিপি পাঠো. পুন যথাতি নিপাতমত্তং. আযস্মাতি পিযৰচনং অজিতোতি বাৰরীব্রাহ্মণস্স পরিচারকভূতানং সোল়সন্নং অঞ্ঞতরো. পারাযনেতি পারং ৰুচ্চতি নিব্বানং, তস্স অধিগমূপাযদেসনত্তা কিঞ্চাপি সব্বং ভগৰতো ৰচনং ‘‘পারাযন’’ন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি, সঙ্গীতিকারেহি পন ৰত্থুগাথানুগীতিগাথাদীহি সদ্ধিং অজিতসুত্তাদীনং (সু. নি. ১০৩৮ আদযো; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৫৭ আদযো, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১ আদযো) সোল়সন্নং সুত্তানং ইদং নামং কতন্তি তেসঞ্ঞেৰ পারাযনসমঞ্ঞাতি আহ ‘‘পারাযনে’’তি. কেচি ‘‘পারাযনিকো’’তি পঠন্তি. তে কির তাপসপব্বজ্জূপগমনতো পুব্বে পারাযনং অধীযন্তা ৰিচরিংসু. তস্মা অযম্পি পারাযনং ৰত্তেতীতি পারাযনিকোতি ৰুত্তো. পুচ্ছতীতি কস্মা ৰুত্তং, ননু পুচ্ছানিব্বত্তত্তা অতীতাতি? সচ্চমেতং, পুচ্ছনাকারং পন বুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানং কত্ৰা এৰমাহ.
পুচ্ছা চ নামেসা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দনা ৰিমতিচ্ছেদনা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা একংসব্যাকরণীযা ৰিভজ্জব্যাকরণীযা পটিপুচ্ছাব্যাকরণীযা ঠপনীযা ধম্মাধিট্ঠানা সত্তাধিট্ঠানাতি অনেকৰিধা. তস্মা ‘‘কিমযং পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা’’তিআদিনা যথাসম্ভৰং পুচ্ছা ৰিচেতব্বা. যথা চেত্থ পুচ্ছাৰিভাগো, এৰং ৰিস্সজ্জনৰিভাগোপি ৰিস্সজ্জনৰিচযে যথাসম্ভৰং ৰত্তব্বো. পুচ্ছাসভাগেন হি ৰিস্সজ্জনন্তি. ইধ পন ৰিমতিচ্ছেদনং সত্তাধিট্ঠানং পুচ্ছং উদাহরিত্ৰা তত্থ ৰিচযনাকারং দস্সেতুং ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তিআদিমাহ.
তত্থ কেনাতি কত্তরি করণৰচনং. সূতি নিপাতমত্তং, সূতি ৰা সংসযে নিপাতো, তেনস্স পঞ্হস্স ৰিমতিচ্ছেদনপুচ্ছাভাৰং দস্সেতি. নিৰুতোতি পটিচ্ছাদিতো. লোকোতি সত্তলোকো. ইচ্চাযস্মা অজিতোতি সঙ্গীতিকারকৰচনং. নপ্পকাসতীতি ন পঞ্ঞাযতি. কিস্সাভিলেপনং ব্রূসীতি কিং অস্স লোকস্স অভিলেপনং ৰদসি. ‘‘কিং স্ৰাভিলেপন’’ন্তিপি পাঠো, তস্স কিং সু অভিলেপনন্তি পদৰিভাগো.
পদানীতি পজ্জতি এতেহি অত্থোতি পদানি, ৰাক্যানি. পুচ্ছিতানীতি পুচ্ছাভাৰেন ৰুত্তানীতি অত্থো. একো পঞ্হোতি যদিপি চত্তারি পদানি পুচ্ছনৰসেন ৰুত্তানি, ঞাতুং ইচ্ছিতো পন অত্থো একো এৰাতি ‘‘একো পঞ্হো’’তি ৰুত্তং. তত্থ কারণমাহ ‘‘একৰত্থুপরিগ্গহা’’তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – কিঞ্চাপি নিৰারণঅপ্পকাসনঅভিলেপনমহাভযসঙ্খাতা পুচ্ছায গহিতা চত্তারো এতে অত্থা, তে পনেকং লোকং পতিগুণভূতা, লোকো পধানভাৰেন গহিতোতি তব্বসেন একোৰাযং পঞ্হোতি. তেনেৰাহ ‘‘লোকাধিট্ঠান’’ন্তিআদি. কো পন সো লোকোতি? আহ ‘‘লোকো তিৰিধো’’তিআদি.
তত্থ রাগাদিকিলেসবহুলতায কামাৰচরসত্তা কিলেসলোকো. ঝানাভিঞ্ঞাপরিবুদ্ধিযা রূপাৰচরসত্তা ভৰলোকো. আনেঞ্জসমাধিবহুলতায ৰিসদিন্দ্রিযত্তা অরূপাৰচরসত্তা ইন্দ্রিযলোকো. অথ ৰা কিলিস্সনং কিলেসো, ৰিপাকদুক্খন্তি অত্থো. তস্মা দুক্খবহুলতায অপাযেসু সত্তা কিলেসলোকো. তদঞ্ঞে সত্তা সম্পত্তিভৰভাৰতো ভৰলোকো. তত্থ যে ৰিমুত্তিপরিপাচকেহি ইন্দ্রিযেহি সমন্নাগতা সত্তা, সো ইন্দ্রিযলোকোতি ৰেদিতব্বং. পরিযাপন্নধম্মৰসেন লোকসমঞ্ঞাতি অরিযপুগ্গলা ইধ ন সঙ্গয্হন্তি.
অৰিজ্জায নিৰুতো লোকোতি চতুরঙ্গসমন্নাগতেন অন্ধকারেন ৰিয রথঘটাদিধম্মসভাৰপ্পটিচ্ছাদনলক্খণায অৰিজ্জায নিৰুতো পটিচ্ছাদিতো লোকো. ৰিৰিচ্ছাতি ৰিচিকিচ্ছাহেতু. ‘‘ৰিৰিচ্ছা মচ্ছরিয’’ন্তি সঙ্গহে ৰুত্তং. পমাদাতি পমাদহেতু. জপ্পাভিলেপনন্তি জপ্পা তণ্হা অস্স লোকস্স মক্কটালেপো ৰিয মক্কটস্স অভিলেপনং সিলেসোতি ব্রূমি. দুক্খন্তি জাতিআদিকং ৰট্টদুক্খন্তি অযং পদত্থো. সেসং পাল়িযা এৰ ৰিঞ্ঞাযতি. ইমানি চত্তারি পদানি পুচ্ছাগাথাযং ৰুত্তানি ‘‘ইমেহী’’তি ৰিস্সজ্জনগাথাযং ৰুত্তেহি ইমেহি চতূহি পদেহি ৰিস্সজ্জিতানি. কথন্তি আহ ‘‘পঠম’’ন্তিআদিং. তেন যথাক্কমং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি ৰেদিতব্বানীতি দস্সেতি.
ইদানি তং যথাক্কমং পুচ্ছং ৰিস্সজ্জনঞ্চ সরূপতো দস্সেতুং গাথায চ অত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘কেনস্সূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘নীৰরণেহী’’তি পদেন ৰুত্তমেৰত্থং পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অৰিজ্জানীৰরণা হি সব্বে সত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ ‘‘যথাহা’’তিআদিনা সুত্তন্তরদস্সনেন ইমস্মিং পঞ্হৰিস্সজ্জনৰিচযে অনুগীতিৰিচযং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. তত্থ পরিযাযতোতি কারণতো. নীৰরণসঙ্খাতানং কামচ্ছন্দাদীনম্পি কারণভাৰতো পটিচ্ছাদনভাৰতো চ একংযেৰ নীৰরণং ৰদামি, ন পন অঞ্ঞেসং নীৰরণসভাৰানং অভাৰাতি অত্থো. যথা চ অৰিজ্জায সতি নীৰরণানং ভাৰো, এৰং অৰিজ্জায অসতি ন সন্তি নীৰরণানীতি দস্সেতুং ‘‘সব্বসো’’তিআদি ৰুত্তং.
তেনাতি ‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো’’তি পদেন. পঠমস্স পদস্সাতি ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তি পদস্স. যুত্তাতি যোজিতা, অনুরূপাতি ৰা অত্থো. এতেন পুচ্ছানুরূপতা ৰিস্সজ্জনস্স দস্সিতাতি পুব্বাপরৰিচযো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং. ‘‘যো পুগ্গলো নীৰরণেহি নিৰুতো’’তিআদিনা ৰিৰিচ্ছাপমাদানং অৰিজ্জায পচ্চযভাৰং দস্সেতি. নিৰুতো এৰ হি নপ্পকাসতি. ৰিৰিচ্ছাতি ৰিচিকিচ্ছা. তেনেৰাহ – ‘‘ৰিৰিচ্ছা নাম ৰুচ্চতি ৰিচিকিচ্ছা’’তি. তত্রাযং পদসিদ্ধি – যথা মিচ্ছাদিট্ঠিসম্মাদিট্ঠিযো ‘‘নিচ্চং অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা একংসগ্গাহভাৰেন পৰত্তন্তি, ন এৰমযং. অযং পন অনেকংসগ্গাহভাৰতো ‘‘নিচ্চং নু খো অনিচ্চং নু খো’’তিআদিনা ৰিৰিধং ৰিরুদ্ধং ৰা ইচ্ছতি এসতীতি ৰিৰিচ্ছাতি. ‘‘সো ৰিচিকিচ্ছন্তো’’তিআদিনা অপ্পকাসনস্স ৰিৰিচ্ছাপমাদানং কারণভাৰং ৰিৰরতি. সুক্কে ধম্মে ন উপ্পাদিযতীতি ন সমাদায ৰত্ততি. নপ্পকাসন্তীতি তে অত্তনো সন্তানে অনুপ্পাদিযমানা কুসলা ধম্মা তং পুগ্গলং পকাসং লোকে অভিঞ্ঞাতং ন করোন্তীতি অত্থো. অভিলিম্পতীতি মক্কটালেপো ৰিয মক্কটং দারুসিলাদীসু পুরিসং রূপাদিৰিসযে অল্লীযাপেতীতি অত্থো. আসত্তিবহুলস্সাতি আসঙ্গবহুলস্স. এৰং অভিজপ্পাতি করিত্ৰাতি এৰং পরিযুট্ঠানট্ঠাযিনীতি ইমিনা কারণেন. তত্থাতি তায তণ্হায. লোকো অভিলিত্তো সিলেসেন মক্খিতো ৰিয হোতীতি অত্থো.
ভাযতি এতস্মাতি ভযং. মহন্তং ভযং মহব্ভযং. তেনেৰাহ – ‘‘দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি. দুক্খং দোমনস্সন্তি দুক্খমেৰ ৰিভত্তন্তি সব্বং দুক্খং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তিস্সো দুক্খতা’’তিআদি ৰুত্তং. ওধসোতি কদাচি অত্তূপক্কমমূলায কদাচি পরূপক্কমমূলাযাতিআদিনা ৰিভাগেন দুক্খদুক্খতায মুচ্চনকা ৰিসেসেন রূপাৰচরা. তথাতি ওধসো কদাচি করহচীতি এৰং আকড্ঢতি. ৰিপরিণামদুক্খতায মুচ্চনকা উপেক্খাসমাপত্তিবহুলা ৰিসেসেন অরূপাৰচরসত্তা. অপ্পাবাধাতি পদং দুক্খদুক্খতায মুচ্চনস্স কারণৰচনং. দীঘাযুকাতি ৰিপরিণামদুক্খতায. অরূপদেৰা হি লোকে ৰিসেসতো দীঘাযুকাতি. ইদঞ্চ মুচ্চনমচ্চন্তিকং. যস্মা চ দুক্খা ৰেদনাপি সঙ্খতত্তা অনিচ্চতাদিসঙ্খারদুক্খসভাৰা এৰ, তস্মা যতো মুচ্চনমচ্চন্তিকং, তং অনৰসেসপরিযাদানৰসেন সঙ্গণ্হিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সঙ্খারদুক্খতায পনা’’তিআদিমাহ.
তত্থ উপাদিযতীতি উপাদি, ৰিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ রূপং. উপাদিস্স সেসং উপাদিসেসং, তং নত্থি এতিস্সাতি অনুপাদিসেসা, নিব্বানধাতু, তায অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা, ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং করণনিদ্দেসো. নিব্বানধাতূতি চ নিব্বাযনমত্তং. তস্মাতি যস্মা সকললোকব্যাপিনী সব্বসঙ্গাহিনী চ সঙ্খারদুক্খতা, তস্মা. লোকস্সাতি সম্বন্ধে সামিৰচনং. তেন ‘‘দুক্খমস্সা’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতি. এৰমেত্থ লোকস্স নীৰরণাদীনি অজানন্তেন, সমযন্তরপরিচযেন ৰা তত্থ সংসযপক্খন্দেন একংসেনেৰ ব্যাকাতব্বত্তা সত্তাধিট্ঠানা পুচ্ছা কতা, সা চ অজাননস্স, সংসযস্স ৰা নীৰরণাদিৰিসযতায চতুব্বিধা. পাল়িযং পন নীৰরণাদীনং লোকো আধারভাৰেন গাথাযং ৰুত্তোতি একো পঞ্হোতি দস্সিতন্তি. অযমেত্থ পুচ্ছাৰিচযো. ৰিস্সজ্জনৰিচযোপি অদিট্ঠজোতিনী ৰিস্সজ্জনা ৰিমতিচ্ছেদিনী চাতিআদিনা পুচ্ছাৰিচযে ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো.
এৰং একাধারং পুচ্ছং দস্সেত্ৰা ইদানি অনেকাধারং দস্সেতুং ‘‘সৰন্তি সব্বধী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সৰন্তীতি সন্দন্তি. সব্বধীতি সব্বেসু রূপাদীসু আযতনেসু. সোতাতি তণ্হাদিসোতা. কিং নিৰারণন্তি তেসং কিং আৰরণং কা রক্খা. সংৰরং ব্রূহীতি তং নেসং নীৰরণসঙ্খাতং সংৰরং কথেহি. কেন সোতা পিধীযরেতি কেন ধম্মেন তণ্হাদিসোতা পিধিয্যন্তি পচ্ছিজ্জন্তীতি অযমেত্থ পদত্থো. সেসং পাল়িৰসেনেৰ আৰি ভৰিস্সতি.
তে দ্ৰে পঞ্হাতি যদিপি ইমিস্সা গাথায পুচ্ছাৰসেন পৰত্তায চত্তারি পদানি চত্তারি ৰাক্যানি. ঞাতুং ইচ্ছিতস্স পন অত্থস্স দুৰিধত্তা তে দ্ৰে পঞ্হা. কস্মাতি চে? ‘‘ইমেহি বহ্ৰাধিৰচনেন পুচ্ছিতা’’তি আহ. তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – ইমে এতায গাথায গহিতা অত্থা যস্মা বহূনি অধিকিচ্চ পৰত্তৰচনেন পুচ্ছিতা, তস্মা তে দ্ৰে পঞ্হাতি. একতো উপরি বহূতি হি সাসনৰোহারো, তমেৰ পুচ্ছায দুৰিধত্থৰিসযতং ৰিৰরিতুং ‘‘এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – যাহি ঞাতিব্যসনাদিসঙ্খাতাহি পাণৰধাদীহি এৰ ৰা দুগ্গতিহেতুভূতাহি আপদাহি সমং সহ, সব্বথা ৰা অযং লোকো আপন্নো অজ্ঝোত্থটো. তংনিমিত্তেহি দসহি কিলেসৰত্থূহি সংকিলিট্ঠো চ, তস্স তং আপন্নাকারং সংকিলিট্ঠাকারঞ্চ বুদ্ধিযং কত্ৰা আহ – ‘‘এৰং সমাপন্নস্স এৰং সংকিলিট্ঠস্সা’’তি. ৰোদাযতি সুজ্ঝতি এতেনাতি ৰোদানং, সমথৰিপস্সনা. ৰুট্ঠাতি এতেন নিমিত্ততো পৰত্ততো চাতি ৰুট্ঠানং, অরিযমগ্গো.
অসমাহিতস্সাতি নানারম্মণেসু ৰিক্খিত্তচিত্তস্স. সৰন্তীতি পৰত্তন্তি. অভিজ্ঝাতিআদি অসমাধানহেতুদস্সনং. তেনেৰাহ – ‘‘এৰং অসমাহিতস্সা’’তি. ‘‘যথাহ ভগৰা’’তিআদিনা ইধাপি অনুগীতিৰিচযং দস্সেতি. সোতানং সৰনং যেভুয্যেন অনুরোধৰসেনেৰাতি আহ – ‘‘সৰতি মনাপিকেসু রূপেসূ’’তি. এত্থ চ চক্খাদযো সোতানং দ্ৰারভাৰেন পৰত্তমানা উপচারৰসেন সযং সৰন্তা ৰিয ৰুত্তা. ইতীতি এৰং. সব্বাতি সব্বস্মা. সব্বথাতি সব্বপ্পকারেন. ইদং ৰোদানন্তি ইদং ‘‘পরিযুট্ঠানৰিঘাত’’ন্তি ৰুত্তং পরিযুট্ঠানপ্পহানং ৰোদানং.
ৰিস্সজ্জনগাথায সতি তেসং নিৰারণন্তি ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসমানা তেসং সোতানং নিৰারণন্তি. সোতানং সংৰরং ব্রূমীতি তমেৰ সতিং সোতানং সংৰরং ব্রূমি. পঞ্ঞাযেতে পিধীযরেতি রূপাদীসু অনিচ্চতাদিপটিৰেধসাধিকায মগ্গপঞ্ঞায এতে সোতা সব্বসো পিধিয্যন্তি, উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানৰসেন সমুচ্ছিজ্জন্তীতি অত্থো.
নাৰিঞ্ছতীতি অভিজ্ঝাদিপ্পৰত্তিদ্ৰারভাৰেন চিত্তসন্তানং, পুগ্গলং ৰা নাকড্ঢতি. অনুসযপ্পহানং ইধ পিধানং অধিপ্পেতন্তি আহ – ‘‘পঞ্ঞায অনুসযা পহীযন্তী’’তি. যস্মা অনুসযনিমিত্তং পরিযুট্ঠানং অনুসযাভাৰে ন হোতীতি আহ ‘‘অনুসযেসূ’’তিআদি. ইদানি তমেৰত্থং উপমায ৰিভাৰেন্তো ‘‘তং যথা খন্ধৰন্তস্সা’’তিআদিমাহ. এত্থাপি সোতানং নিৰারণসঙ্খাতং সংৰরং পিধানঞ্চ অজানন্তেন তত্থ ৰা সংসযিতেন একংসিকত্তা ধম্মাধিট্ঠানা পুচ্ছা কতাতি ইধ পুচ্ছাৰিচযো ৰুত্তনযেনেৰ ৰিস্সজ্জনৰিচযো চ ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ যেন অধিপ্পাযেন ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তি গাথায (সু. নি. ১০৩৮; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৫৭, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১; নেত্তি. ৪৫) সতিপি নিৰারণাদীনং চতুন্নং পুচ্ছিতব্বভাৰে একো পঞ্হোতি ৰুত্তং. তেন তাৰ সোতানংযেৰ সংৰরো পিধানঞ্চ পুচ্ছিতন্তি সোতে একত্থৰসেন গহেত্ৰা পুচ্ছায একাধিট্ঠানভাৰতো একো পঞ্হোতি ৰত্তব্বং সিযা. সোতানং ৰা বহুভাৰতো বহূতি যত্তকা সোতা, তত্তকা পঞ্হাতি. যেন পন অধিপ্পাযেন ‘‘সৰন্তি সব্বধি সোতা’’তি গাথাযং (সু. নি. ১০৪০; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৫৯, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩; নেত্তি. ৪৫) সোতে অনামসিত্ৰা সংৰরপিধানানং ৰসেন ‘‘দ্ৰে পঞ্হা’’তি ৰুত্তং. তেন পঠমগাথাযং সতিপি নিৰারণাদীনং লোকাধারভাৰে লোকং অনামসিত্ৰা নিৰারণাদীনং ৰিভাগেন চত্তারো পঞ্হাতিপি ৰত্তব্বন্তি অযং নযো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.
ইদানি যস্মা পুচ্ছন্তো ন কেৰলং পুব্বে অত্তনা রচিতনিযামেনেৰ পুচ্ছতি, অথ খো দেসনাকালে ৰুত্তধম্মস্স অনুসন্ধিং গহেত্ৰাপি পুচ্ছতি, তস্মা তস্স অনুসন্ধিং পুচ্ছায ৰিচেতব্বাকারং দস্সেন্তো ‘‘যানি সোতানী’’তি গাথায অনন্তরং ‘‘পঞ্ঞা চেৰ সতি চা’’তি গাথমাহ. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – যাযং ভগৰতা ৰুত্তা পঞ্ঞা, যা চ সতি যঞ্চ তদৰসেসং নামরূপং, এতং সব্বম্পি কত্থ নিরুজ্ঝতি, এতং মে পুট্ঠো পব্রূহীতি.
ৰিস্সজ্জনগাথাযং পনস্স যস্মা পঞ্ঞাসতিযো নামেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তস্মা তা ৰিসুং ন ৰুত্তা. অযঞ্চেত্থ সঙ্খেপত্থো – যং মং ত্ৰং, অজিত, এতং পঞ্হং অপুচ্ছি – ‘‘কত্থেতং উপরুজ্ঝতী’’তি অনন্তরগাথাযং (সু. নি. ১০৪২; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৬১, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৫; নেত্তি. ১১, ৪৫), যত্থ তং অসেসং উপরুজ্ঝতি, তং তে ৰদামি. তস্স তস্স হি ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন সহেৰ অপুব্বং অচরিমং এত্থেতং উপরুজ্ঝতি, এত্থেৰ ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন নিরুজ্ঝতি, এতং ৰিঞ্ঞাণনিরোধং তস্স নিরোধো নাতিৰত্ততীতি ৰুত্তং হোতীতি. অযং পঞ্হে অনুসন্ধিং পুচ্ছতীতি অনন্তরগাথাযং সোতানং পরিযুট্ঠানানুসযপ্পহানকিচ্চেন সদ্ধিং সতি পঞ্ঞা চ ৰুত্তা, তং সুত্ৰা তপ্পহানে পঞ্ঞাসতীসু তিট্ঠন্তীসু তাসং সন্নিস্সযেন নামরূপেন ভৰিতব্বং, তথা চ সতি ৰট্টতি এৰ. কত্থ নু খো ইমাসং সনিস্সযানং পঞ্ঞাসতীনং অসেসনিরোধোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন অযং পুচ্ছা কতাতি আহ – ‘‘অযং পঞ্হে…পে… ধাতু’’ন্তি. তত্থ অনুসন্ধীযতি দেসনা এতাযাতি অনুসন্ধি.
যায পটিপদায অনুপাদিসেসং নিব্বানধাতুং অধিগচ্ছন্তি, তং চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনাসঙ্খাতং পটিপদং সহ ৰিসযেন দস্সেতুং ‘‘তীণি চ সচ্চানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সঙ্খতানীতি সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতানীতি সঙ্খতানি. নিরোধধম্মানীতি নিরুজ্ঝনসভাৰানি. দুক্খং সমুদযো মগ্গোতি তেসং সরূপদস্সনং. নিরোধো পন কথন্তি আহ ‘‘নিরোধো অসঙ্খতো’’তি. সো হি কেনচি পচ্চযেন ন সঙ্খতোতি অসঙ্খতো. সহ ৰিসযেন পহাতব্বপহাযকসভাৰেসু অরিযসচ্চেসু পহাযকৰিভাগমুখেন পহাতব্বৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ সমুদযো’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ অৰিজ্জাৰসেসাতি দস্সনমগ্গেন পহীনাৰসেসা অৰিজ্জাতি অত্থো. অযঞ্চ সেস-সদ্দো কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো মানো উদ্ধচ্চন্তি এত্থাপি যোজেতব্বো. যথা হি অৰিজ্জা, এৰং এতেপি ধম্মা অপাযগমনীযসভাৰা পঠমমগ্গেন পহীযন্তি এৰাতি. ‘‘অৰিজ্জানিরৰসেসা’’তিপি পাঠো, এত্থাপি যথাৰুত্তেসু কামচ্ছন্দাদিপদেসুপি নিরৰসেস-সদ্দো যোজেতব্বো. সাৰসেসঞ্হি পুরিমমগ্গদ্ৰযেন কামচ্ছন্দাদযো পহীযন্তি, ইতরেহি পন নিরৰসেসন্তি. তেধাতুকে ইমানি দস সংযোজনানীতি এত্থ তেধাতুকেতি সংযোজনানং ৰিসযদস্সনং. তত্থ হি তানি সংযোজনৰসেন পৰত্তন্তি.
১২. অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং অধিট্ঠাযাতি তং পহাযকং পত্ৰা. যং পনাতি এত্থ যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতো. ইদং খযে ঞাণন্তি যেন ঞাণেন হেতুভূতেন ‘‘খীণা মে জাতী’’তি অত্তনো জাতিযা খীণভাৰং জানাতি, ইদং এৰং পচ্চৰেক্খণস্স নিমিত্তভূতং অরহত্তফলঞাণং খযে ঞাণং নাম. নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি এত্থাপি যন্তি আনেতব্বং ‘‘যং নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. ইদং অনুপ্পাদে ঞাণন্তি ইধাপি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ অরহত্তফলঞাণৰসেন অত্থো যোজেতব্বো. অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. চিত্তুপ্পাদক্কণ্ড ১৩৫-১৪২) পন ‘‘খযে ঞাণং কিলেসক্খযকরে অরিযমগ্গে ঞাণন্তি ৰুত্তং. অনুপ্পাদে ঞাণং পটিসন্ধিৰসেন অনুপ্পাদভূতে তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসানং অনুপ্পাদপরিযোসানে উপ্পন্নে অরিযফলে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. ইধ পন উভযম্পি অরহত্তফলঞাণৰসেনেৰ ৰিভত্তং. তেনেৰাহ – ‘‘ইমানি দ্ৰে ঞাণানি অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিয’’ন্তি, ‘‘আরম্মণসঙ্কেতেন দ্ৰে নামানি লব্ভন্তী’’তি চ.
অঞ্ঞিন্দ্রিযং হেট্ঠিমেসু তীসু ফলেসু, উপরিমেসু চ তীসু মগ্গেসু উপ্পত্তিযা পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানম্পি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং ৰিয পঠমফলুপ্পত্তিযা অগ্গফলুপ্পত্তিযা অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুজ্ঝতীতি আহ – ‘‘যঞ্চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিয’’ন্তিআদি. এতেন পহাতব্বধম্মা ৰিয দস্সনভাৰনাহি অগ্গফলুপ্পত্তিযা তদৰসেসফলধম্মাপি অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুজ্ঝন্তি. কো পন ৰাদো তেভূমকধম্মানন্তি দস্সেতি, একা পঞ্ঞা অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযত্তা. যদি একা, কথং দ্ৰিধা ৰুত্তাতি আহ ‘‘অপি চা’’তিআদি. আরম্মণসঙ্কেতেনাতি খযে অনুপ্পাদেতি ইমায আরম্মণসমঞ্ঞায. সা পজাননট্ঠেন পঞ্ঞাতি যা পুব্বে সোতানং পিধানকিচ্চা ৰুত্তা পঞ্ঞা, সা পজাননসভাৰেন পঞ্ঞা. ইতরা পন যথাদিট্ঠং যথাগহিতং আরম্মণং অপিলাপনট্ঠেন ওগাহনট্ঠেন সতীতি.
১৩. এৰং ‘‘পঞ্ঞা চেৰ সতি চা’’তি পদস্স অত্থং ৰিৰরিত্ৰা ইদানি ‘‘নামরূপ’’ন্তি পদস্স অত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘তত্থ যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ইদং নামরূপ’’ন্তি আহ. নামরূপঞ্চ ৰিভাগেন দস্সেন্তো সুখগ্গহণত্থং পাকটনামরূপমেৰ ৰিভাৰেতুং ‘‘তত্থ যে’’তিআদিমাহ. তগ্গহণেনেৰ হি সহচরণাদিনা তদঞ্ঞে চিত্তচেতসিকা রূপধম্মা চ গহিতা হোন্তীতি. নামগ্গহণেন চেত্থ খন্ধত্তযমেৰ গহিতন্তি ‘‘নামরূপং ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তং পন রূপং সম্পযুত্তন্তি? নযিদং সম্পযুত্তপচ্চযৰসেন ৰুত্তং. পচুরজনস্স পন অৰিভাগেন গহণীযসভাৰং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
গাথায অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু পুচ্ছিতাতি তং চতুরিদ্ধিপাদমুখেন অরিযমগ্গাধিগমেন পত্তব্বন্তি দস্সেন্তো ইদ্ধিপাদভাৰনামূলভূতানি ইন্দ্রিযানি সতিপঞ্ঞাহি নিদ্ধারেতুং ‘‘তত্থ সতি চ পঞ্ঞা চ চত্তারি ইন্দ্রিযানী’’তি আহ. কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসমানা সতি সিজ্ঝন্তী একন্তেন সমাধিং নিপ্ফাদেতি. সতিগ্গহণেন চেত্থ পরিযুট্ঠানপ্পহানং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ – ‘‘সতি দ্ৰে ইন্দ্রিযানি, সতিন্দ্রিযঞ্চ সমাধিন্দ্রিযঞ্চা’’তি. তথা অনুসযসমুগ্ঘাতৰিধাযিনী পঞ্ঞা সিজ্ঝমানা ন ৰিনা চতুব্বিধসম্মপ্পধানৰীরিযং সিজ্ঝতীতি ৰুত্তং – ‘‘পঞ্ঞা দ্ৰে ইন্দ্রিযানি পঞ্ঞিন্দ্রিযঞ্চ ৰীরিযিন্দ্রিযঞ্চা’’তি.
যা ইমেসু চতূসু ইন্দ্রিযেসূতি ইমেসু সতিআদীসু চতূসু ইন্দ্রিযেসু নিস্সযপচ্চযতায অধিট্ঠানভূতেসু তংসহজাতা এৰ যা সদ্দহনা. ‘‘ইমেহি চতূহি ইন্দ্রিযেহী’’তিপি পাল়ি, তস্সা ইমেহি চতূহি ইন্দ্রিযেহি সম্পযুত্তাতি ৰচনসেসো, আরম্মণে অভিপ্পসাদলক্খণা সদ্ধা কত্তুকামতাসভাৰস্স ছন্দস্স ৰিসেসপচ্চযো হোতীতি আহ – ‘‘যা সদ্ধাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ছন্দসমাধী’’তি. সমাহিতে চিত্তেতি ৰিপস্সনাসমাধিনা সমাহিতে চিত্তে. ইদং পহানন্তি ৰিক্খম্ভনপ্পহানসাধকো সমাধি পহানন্তি ৰুত্তো পজহতি এতেনাতি কত্ৰা. ‘‘পধান’’ন্তিপি পাঠো, অগ্গোতি অত্থো. তথা হি ‘‘সমাধি একোদী’’তি ৰুচ্চতি.
‘‘অস্সাসপস্সাসা’’তিআদিনা কাযৰচীচিত্তসঙ্খারসীসেন তংসমুট্ঠাপকা ৰীরিযসঙ্খারাৰ গহিতা. তে হি যাৰ ভাৰনানিপ্ফত্তি তাৰ একরসেন সরণতো সঙ্কপ্পেতব্বতো চ সরসঙ্কপ্পা’’তি ৰুত্তা ‘‘এৰং মে ভাৰনা হোতূ’’তি যথা ইচ্ছিতা, তথা পৰত্তিযা হেতুভাৰতো. তদুভযন্তি ছন্দসমাধিসঙ্খাতঞ্চ পধানসঙ্খারসঙ্খাতঞ্চ ৰীরিযন্তি তং উভযং. উভযমেৰ হি উপচারৰসেন অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা ‘‘ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদ’’ন্তি ৰুত্তং. অভিন্নম্পি হি উপচারৰসেন ভিন্নং ৰিয কত্ৰা ৰোহরন্তি, যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্তি.
তত্থ ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৰা তায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি, পজ্জতি এতেনাতি পাদো, পঠমেন অত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেন অত্থেন ইদ্ধিযা পাদো পতিট্ঠা অধিগমূপাযোতি ইদ্ধিপাদো. তেন হি উপরূপরিৰিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি. ৰিৰেকনিস্সিতন্তি তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতঞ্চ ইদ্ধিপাদং ভাৰেতীতি অত্থো. তথা হি অযং ইদ্ধিপাদভাৰনানুযুত্তো যোগী ৰিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং. মগ্গক্খণে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং আরম্মণতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতীতি. এস নযো ৰিরাগনিস্সিতন্তিআদীসু.
ৰিৰেকত্তা এৰ হি ৰিরাগাদযো, কেৰলঞ্চেত্থ ৰোস্সগ্গো দুৰিধো পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো চ পক্খন্দনৰোস্সগ্গো চাতি. তত্থ পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো ৰিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৰসেন, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসপ্পহানং. পক্খন্দনৰোস্সগ্গো ৰিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৰেন, মগ্গক্খণে আরম্মণকরণৰসেন নিব্বানপক্খন্দনং. তদুভযম্পি ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তরমিস্সকে অত্থসংৰণ্ণনানযে যুজ্জতি. তথা হি অযং পঠমিদ্ধিপাদো যথাৰুত্তেন পকারেন কিলেসে পরিচ্চজতি নিব্বানঞ্চ পক্খন্দতি. ৰোস্সগ্গপরিণামিন্তি ইমিনা পন ৰচনেন ৰোস্সগ্গত্থং পরিণমন্তং পরিণতঞ্চ পরিপচ্চন্তং পরিপক্কঞ্চাতি অত্থো. অযঞ্হি ইদ্ধিপাদভাৰনানুযুত্তো যোগী যথা পঠমো ইদ্ধিপাদো কিলেসপরিচ্চাগৰোস্সগ্গত্থং নিব্বানপক্খন্দনৰোস্সগ্গত্থঞ্চ পরিপচ্চতি, যথা চ পরিপক্কো হোতি, তথা নং ভাৰেতীতি. সেসিদ্ধিপাদেসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – যথা ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৰা পৰত্তিতো সমাধি ছন্দসমাধি. এৰং ৰীরিযং চিত্তং ৰীমংসং জেট্ঠকং কত্ৰা পৰত্তিতো সমাধি ৰীমংসাসমাধীতি.
১৪. ন কেৰলং চতুত্থইদ্ধিপাদো এৰ সমাধিঞাণমূলকো, অথ খো সব্বোপীতি দস্সেতুং ‘‘সব্বো সমাধি ঞাণমূলকো ঞাণপুব্বঙ্গমো ঞাণানুপরিৰত্তী’’তি ৰুত্তং. যদি এৰং কস্মা সো এৰ ৰীমংসাসমাধীতি ৰুত্তোতি? ৰীমংসং জেট্ঠকং কত্ৰা পৰত্তিতত্তাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. তত্থ পুব্বভাগপঞ্ঞায ঞাণমূলকো. অধিগমপঞ্ঞায ঞাণপুব্বঙ্গমো. পচ্চৰেক্খণপঞ্ঞায ঞাণানুপরিৰত্তি. অথ ৰা পুব্বভাগপঞ্ঞায ঞাণমূলকো. উপচারপঞ্ঞায ঞাণপুব্বঙ্গমো. অপ্পনাপঞ্ঞায ঞাণানুপরিৰত্তি. উপচারপঞ্ঞায ৰা ঞাণমূলকো. অপ্পনাপঞ্ঞায ঞাণপুব্বঙ্গমো. অভিঞ্ঞাপঞ্ঞায ঞাণানুপরিৰত্তীতি ৰেদিতব্বং.
যথা পুরেতি যথা সমাধিস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন পুরে পুব্বে অতীতাসু জাতীসু অসঙ্খ্যেয্যেসুপি সংৰট্টৰিৰট্টেসু অত্তনো পরেসঞ্চ খন্ধং খন্ধূপনিবদ্ধঞ্চ দুপ্পটিৰিজ্ঝং নাম নত্থি, তথা পচ্ছা সমাধিস্স অনাগতংসঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন অনাগতাসু জাতীসু অসঙ্খ্যেয্যেসুপি সংৰট্টৰিৰট্টেসু অত্তনো পরেসঞ্চ খন্ধং খন্ধূপনিবদ্ধঞ্চ দুপ্পটিৰিজ্ঝং নাম নত্থীতি অত্থো.
যথা পচ্ছাতি যথা সমাধিস্স চেতোপরিযঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন অনাগতেসু সত্তসু দিৰসেসু পরসত্তানং চিত্তং দুপ্পটিৰিজ্ঝং নাম নত্থি, তথা পুরে অতীতেসু সত্তসু দিৰসেসু পরসত্তানং চিত্তং দুপ্পটিৰিজ্ঝং নাম নত্থীতি অত্থো. যথা দিৰাতি যথা দিৰসভাগে সূরিযালোকেন অন্ধকারস্স ৰিধমিতত্তা চক্খুমন্তানং সত্তানং আপাথগতং চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং রূপং সুৰিঞ্ঞেয্যং. তথা রত্তিন্তি তথা রত্তিভাগে চতুরঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকারে ৰত্তমানে সমাধিস্স দিব্বচক্খুঞাণানুপরিৰত্তিতায দুপ্পটিৰিজ্ঝং রূপাযতনং নত্থি.
যথা রত্তিং তথা দিৰাতি যথা চ রত্তিযং তথা দিৰাপি অতিসুখুমং কেনচি তিরোহিতং যঞ্চ অতিদূরে, তং সব্বরূপং দুপ্পটিৰিজ্ঝং নাম নত্থি. যথা চ রূপাযতনে ৰুত্তং, তথা সমাধিস্স দিব্বসোতঞাণানুপরিৰত্তিতায সদ্দাযতনে চ নেতব্বং. তেনেৰাহ ‘‘ইতি ৰিৰটেন চেতসা’’তিআদি. তত্থ অপরিযোনদ্ধেনাতি অভিঞ্ঞাঞাণস্স পারিবন্ধককিলেসেহি অনজ্ঝোত্থটেন, অপরিযোনদ্ধত্তা এৰ সপ্পভাসং চিত্তং. এতেনেৰ সমাধিস্স ইদ্ধিৰিধঞাণানুপরিৰত্তিতাপি ৰুত্তা এৰাতি দট্ঠব্বং. পঞ্চিন্দ্রিযানীতি ইদ্ধিপাদসম্পযুত্তানি সেক্খস্স পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিপ্পেতানীতি আহ ‘‘কুসলানী’’তি. চিত্তসহভূনীতিআদি তেসং ৰিঞ্ঞাণনিরোধেন নিরোধদস্সনত্থং আরদ্ধং. তথা ‘‘নামরূপঞ্চা’’তিআদি. তেনেতং দস্সেতি ‘‘ন কেৰলং পঞ্চিন্দ্রিযানি এৰ, অথ খো নামরূপঞ্চ ৰিঞ্ঞাণহেতুকং ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধা নিরুজ্ঝতী’’তি.
তস্সাতি ৰিঞ্ঞাণস্স. হেতূতি তণ্হাঅৰিজ্জাদিকো. অনাহারন্তি পদস্স অত্থৰিৰরণং. অনভিনন্দিতন্তি অভিনন্দনভূতায তণ্হায পহীনত্তা এৰ অপত্থিতং. ততো এৰ অপ্পটিসন্ধিকং ৰিঞ্ঞাণং তং নিরুজ্ঝতি. যথা চ ৰিঞ্ঞাণং, এৰং নামরূপম্পি ৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতস্স হেতুনো পচ্চযস্স চ অভাৰা তপ্পচ্চযানং সঙ্খারাদীনং অভাৰা অহেতু অপ্পচ্চযং. সেসং পাকটমেৰ. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযোপি ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো.
এৰং অনুসন্ধিপুচ্ছম্পি দস্সেত্ৰা হেট্ঠা সত্তাধিট্ঠানা ধম্মাধিট্ঠানা চ পুচ্ছা ৰিসুং ৰিসুং দস্সিতাতি ইদানি তা সহ দস্সেতুং ‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থাযং পদত্থো – সঙ্খাতধম্মাতি অনিচ্চাদিৰসেন পরিৰীমংসিতধম্মা, অরহতং এতং অধিৰচনং. সেক্খাতি সীলাদীনি সিক্খমানা অৰসেসা অরিযপুগ্গলা. পুথূতি বহূ সত্তজনা. তেসং মে নিপকো ইরিযং, পুট্ঠো পব্রূহীতি তেসং সেখাসেখানং নিপকো পণ্ডিতো ত্ৰং ভগৰা পটিপত্তিং পুট্ঠো মে ব্রূহীতি. সেসং পাল়িৰসেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতি.
১৫. কিস্সাতি কিস্স হেতু, কেন কারণেনাতি অত্থো. সেখাসেখৰিপস্সনা পুব্বঙ্গমপ্পহানযোগেনাতি সেখে অসেখে ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমপ্পহানে চ পুচ্ছনযোগেন, পুচ্ছাৰিধিনাতি অত্থো.
ৰিস্সজ্জনগাথাযং কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্যাতি ৰত্থুকামেসু কিলেসকামেন ন অভিগিজ্ঝেয্য. মনসানাৰিলো সিযাতি ব্যাপাদৰিতক্কাদযো কাযদুচ্চরিতাদযো চ মনসো আৰিলভাৰকরে ধম্মে পজহন্তো চিত্তেন অনাৰিলো ভৰেয্য. যস্মা পন অসেক্খো অনিচ্চতাদিৰসেন সব্বধম্মানং পরিতুলিতত্তা কুসলো সব্বধম্মেসু কাযানুপস্সনাসতিআদীহি চ সতো সব্বকিলেসানং ভিন্নত্তা উত্তমভিক্খুভাৰং পত্তো চ হুত্ৰা সব্বইরিযাপথেসু পৰত্ততি, তস্মা ‘‘কুসলো…পে… পরিব্বজে’’তি আহাতি অযং সঙ্খেপত্থো.
তত্থ যং পুচ্ছাগাথাযং ‘‘নিপকো’’তি পদং ৰুত্তং, তং ভগৰন্তং সন্ধায ৰুত্তং, ভগৰতো চ নেপক্কং উক্কংসপারমিপ্পত্তং অনাৰরণঞাণদস্সনেন দীপেতব্বন্তি অনাৰরণঞাণং তাৰ কম্মদ্ৰারভেদেহি ৰিভজিত্ৰা সেখাসেখপটিপদং দস্সেতুং ‘‘ভগৰতো সব্বং কাযকম্ম’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তেন সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণদস্সনেন তথাগতস্স সেখাসেখপটিপত্তিদেসনাকোসল্লমেৰ ৰিভাৰেতি. তত্থ কো চাতি ক্ৰ চ, কস্মিং ৰিসযেতি অত্থো. তং ৰিসযং দস্সেতি ‘‘যং অনিচ্চে দুক্খে অনত্তনি চা’’তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – ঞাণদস্সনং নাম উপ্পজ্জমানং ‘‘সব্বং সঙ্খতং অনিচ্চং দুক্খং সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি উপ্পজ্জতি, তস্স পন তস্মিং ৰিসযে যেন অপ্পৰত্তি, সো পটিঘাতোতি, এতেন লক্খণত্তযপ্পটিৰেধস্স দুরভিসম্ভৰতং অনঞ্ঞসাধারণতঞ্চ দস্সেতি. লক্খণত্তযৰিভাৰনেন হি ভগৰতো চতুসচ্চপ্পটিৰেধং সম্মাসম্বোধিঞ্চ পণ্ডিতা পটিজানন্তি.
অঞ্ঞাণং অদস্সনন্তি তং পটিঘাতং সরূপতো দস্সেতি. ছল়ারম্মণসভাৰপ্পটিচ্ছাদকো হি সম্মোহো ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতোতি. যস্মিং ৰিসযে ঞাণদস্সনং উপ্পত্তিরহং, তত্থেৰ তস্স পটিঘাতেন ভৰিতব্বন্তি আহ – ‘‘যং অনিচ্চে দুক্খে অনত্তনি চা’’তি. যথা ইধ পুরিসোতিআদি উপমাদস্সনং. তত্রিদং ওপম্মসংসন্দনং – পুরিসো ৰিয সব্বো লোকো, তারকরূপানি ৰিয ছ আরম্মণানি, তস্স পুরিসস্স তারকরূপানং দস্সনং ৰিয লোকস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি যথারহং ছল়ারম্মণজাননং, তস্স পুরিসস্স তারকরূপানি পস্সন্তস্সাপি ‘‘এত্তকানি সতানি, এত্তকানি সহস্সানী’’তিআদিনা গণনসঙ্কেতেন অজাননং ৰিয লোকস্স রূপাদিআরম্মণং কথঞ্চি জানন্তস্সাপি অনিচ্চাদিলক্খণত্তযানৰবোধোতি. সেসং পাকটমেৰ.
ইদানি যেহি পদেহি ভগৰতা আযস্মতো অজিতস্স সেখাসেখপটিপদা ৰুত্তা, তেসং পদানং অত্থং ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ সেখেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি নিপাতমত্তং, তস্মিং ৰা ৰিস্সজ্জনে. সেখেনাতি সিক্খা এতস্স সীলন্তি সেখো, তেন সেখেন. দ্ৰীসু ধম্মেসূতি দুৰিধেসু ধম্মেসূতি অধিপ্পাযো. পরিযুট্ঠানীযেসূতি দোসেন পরিযুট্ঠিতেন যত্থ পরিৰত্তিতব্বং, তেসু আঘাতৰত্থূসূতি অত্থো. ‘‘পটিঘট্ঠানীযেসূ’’তিপি পাঠো, সোযেৰত্থো.
এত্থ চ গেধপটিসেধচোদনাযং গেধনিমিত্তো দোসো গেধে সতি হোতীতি ততোপি চিত্তস্স রক্খিতব্বতা নিদ্ধারেত্ৰা ৰুত্তা. যস্মা পন ভগৰতা ‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্যা’’তি (সু. নি. ১০৪৫; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৬৪, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮; নেত্তি. ১৫-১৭) ৰুত্তং, তস্মা ‘‘তত্থ যা ইচ্ছা’’তিআদিনা গেধৰসেন নিদ্দেসো কতো. অথ ৰা দোসতো চিত্তস্স রক্খিতব্বতা গাথায দুতিযপাদেন ৰুত্তাযেৰাতি দট্ঠব্বা. দুতিযপাদেন হি সেসকিলেসৰোদানধম্মা দস্সিতা. তথা হি উপ্পন্নানুপ্পন্নভেদতো সম্মাৰাযামস্স ৰিসযভাৰেন সব্বে সংকিলেসৰোদানধম্মে চতুধা ৰিভজিত্ৰা সম্মপ্পধানমুখেন সেখপটিপদং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সেখো অভিগিজ্ঝন্তো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অনাৰিলসঙ্কপ্পোতি আৰিলানং কামসঙ্কপ্পাদীনং অভাৰেন অনাৰিলসঙ্কপ্পো. ততো এৰ চ অনভিগিজ্ঝন্তো ৰাযমতি, ৰীরিযং পৰত্তেতি. কথং ৰাযমতীতি আহ – ‘‘সো অনুপ্পন্নান’’ন্তিআদি.
তত্থ সোতি উত্তরিৰিসেসত্থায পটিপজ্জমানো সেক্খো. অনুপ্পন্নানন্তি অনিব্বত্তানং. পাপকানন্তি লামকানং. অকুসলানং ধম্মানন্তি অকোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. অনুপ্পাদাযাতি ন উপ্পাদনত্থায. ছন্দং জনেতীতি কত্তুকম্যতাসঙ্খাতং কুসলচ্ছন্দং উপ্পাদেতি. ৰাযমতীতি পযোগপরক্কমং করোতি. ৰীরিযং আরভতীতি কাযিকচেতসিকৰীরিযং করোতি. চিত্তং পগ্গণ্হাতীতি তেনেৰ সহজাতৰীরিযেন চিত্তং উক্খিপতি. পদহতীতি পধানৰীরিযং করোতি. ৰাযমতীতিআদীনি পন চত্তারি পদানি আসেৰনাভাৰনাবহুলীকম্মসাতচ্চকিরিযাহি যোজেতব্বানি. উপ্পন্নানং পাপকানন্তি অনুপ্পন্নাতি অৰত্তব্বতং আপন্নানং পাপধম্মানং. পহানাযাতি পজহনত্থায. অনুপ্পন্নানং কুসলানন্তি অনিব্বত্তানং কোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. উপ্পাদাযাতি উপ্পাদনত্থায. উপ্পন্নানন্তি নিব্বত্তানং. ঠিতিযাতি ঠিতত্থং. অসম্মোসাযাতি অনস্সনত্থং. ভিয্যোভাৰাযাতি পুনপ্পুনং ভাৰায. ৰেপুল্লাযাতি ৰিপুলভাৰায. ভাৰনাযাতি ৰড্ঢিযা. পারিপূরিযাতি পরিপূরণত্থাযাতি অযং তাৰ পদত্থো.
১৬. ‘‘কতমে অনুপ্পন্না’’তিআদি অকুসলধম্মা কুসলধম্মা চ যাদিসা অনুপ্পন্না যাদিসা চ উপ্পন্না, তে দস্সেতুং আরদ্ধং. তত্থ ইমে অনুপ্পন্নাতি ইমে কামৰিতক্কাদযো অসমুদাচারৰসেন ৰা অননুভূতারম্মণৰসেন ৰা অনুপ্পন্না নাম. অঞ্ঞথা হি অনমতগ্গে সংসারে অনুপ্পন্না নাম অকুসলা ধম্মা নত্থি. ৰিতক্কত্তযগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. অকুসলমূলানীতি অনুসযা এৰ সব্বেসং অকুসলানং মূলভাৰতো এৰং ৰুত্তা, ন লোভাদযো এৰ. ইমে উপ্পন্না অনুসযা ভূমিলদ্ধুপ্পন্না অসমুগ্ঘাটিতুপ্পন্নাতিআদিউপ্পন্নপরিযাযসব্ভাৰতো নামৰসেন উপ্পন্না নাম, ন ৰত্তমানভাৰেনাতি অত্থো. ইমে অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি ইমে সোতাপন্নস্স সদ্ধাদযো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা নাম, কো পন ৰাদো পুথুজ্জনানন্তি দস্সেতি. কুসলসদ্দো চেত্থ বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৫৮ আদযো) ৰিয অনৰজ্জপরিযাযো দট্ঠব্বো. ইমে উপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি ইমে পঠমমগ্গে সদ্ধাদযো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স উপ্পন্না কুসলা ধম্মা নাম.
সতিপট্ঠানভাৰনায সুনিগ্গহিতো কামৰিতক্কোতি আহ – ‘‘যেন কামৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং সতিন্দ্রিয’’ন্তি. অনৰজ্জসুখপদট্ঠানেন অৰিক্খেপেন চেতোদুক্খসন্নিস্সযো ৰিক্খেপপচ্চযো ব্যাপাদৰিতক্কো সুনিগ্গহিতোতি ৰুত্তং – ‘‘যেন ব্যাপাদৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং সমাধিন্দ্রিয’’ন্তি. কুসলেসু ধম্মেসু আরদ্ধৰীরিযো পরাপরাধং সুখেন সহতীতি ৰীরিযেন ৰিহিংসাৰিতক্কো সুনিগ্গহিতোতি আহ – ‘‘যেন ৰিহিংসাৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং ৰীরিযিন্দ্রিয’’ন্তি. সমাধিআদীনম্পি যথাসকংপটিপক্খপ্পহানং পঞ্ঞৰন্তস্সেৰ ইজ্ঝতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ – ‘‘যেন উপ্পন্নুপ্পন্নে’’তিআদি.
এতেসং যথানিদ্ধারিতানং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং সৰিসযে জেট্ঠকভাৰং দস্সেতুং ‘‘সদ্ধিন্দ্রিযং কত্থ দট্ঠব্ব’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. ইমেসঞ্চ সদ্ধাদীনং সেখানং ইন্দ্রিযানং নিব্বত্তিযা সব্বেপি সেখা ধম্মা মত্থকপ্পত্তা হোন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘এৰং সেখো’’তিআদিনা সেখপটিপদং নিগমেতি.
১৭. এৰং সেখপটিপদং ৰিভজিত্ৰা ইদানি অসেখপটিপদং ৰিভজিতুং ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সব্বধম্মানন্তি ইমিনা পদেন ৰুত্তধম্মে তাৰ ৰিভজিত্ৰা তত্থ অসেক্খস্স কোসল্লং দস্সেতুং ‘‘লোকো নামা’’তিআদি ৰুত্তং. তং ৰুত্তত্থমেৰ. কিলেসলোকেন ভৰলোকো সমুদাগচ্ছতীতি কামাৰচরধম্মং নিস্সায রূপারূপাৰচরধম্মে সমুদাগমেতীতি অত্থো. সোতি সো মহগ্গতধম্মেসু, পরিত্তমহগ্গতধম্মেসু ৰা ঠিতো. ইন্দ্রিযানি নিব্বত্তেতীতি সীলসমাধযো নিব্বেধভাগিযে কত্ৰা ৰিমুত্তিপরিপাচনীযানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি উপ্পাদেতি. ইন্দ্রিযেসু ভাৰিযমানেসূতি যথাৰুত্তইন্দ্রিযেসু ৰড্ঢিযমানেসু রূপারূপপরিগ্গহাদিৰসেন নেয্যস্স পরিঞ্ঞা ভৰতি.
দস্সনপরিঞ্ঞাতি ঞাতপরিঞ্ঞা. ভাৰনাপরিঞ্ঞাতি তীরণপরিঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞা চ. ‘‘সা দুৰিধেনা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ‘‘যদা হি সেখো’’তিআদিনা ৰিৰরতি. তত্থ ‘‘নিব্বিদাসহগতেহি সঞ্ঞামনসিকারেহী’’তি ইমিনা বলৰৰিপস্সনং দস্সেতি. যদা হি সেখোতি চেত্থ সিক্খনসীলতায কল্যাণপুথুজ্জনোপি সেখপদেন সঙ্গহিতোতি কত্ৰা ‘‘দ্ৰে ধম্মা কোসল্লং গচ্ছন্তি দস্সনকোসল্লঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – যদা কল্যাণপুথুজ্জনো পুব্বভাগসিক্খং সিক্খন্তো নিব্বিদাসহগতেহি সঞ্ঞামনসিকারেহি ঞেয্যং পরিজানাতি, তদা তস্স তে ৰিপস্সনাধম্মা দস্সনকোসল্লং পঠমমগ্গঞাণং গচ্ছন্তি সম্পাপুণন্তি তেন সদ্ধিং ঘটেন্তি. যদা পন সোতাপন্নাদিসেখো ৰুত্তনযেন নেয্যং পরিজানাতি, তদা তস্স তে ৰিপস্সনাধম্মা ভাৰনাকোসল্লং গচ্ছন্তীতি.
তং ঞাণন্তি যা পুব্বে নেয্যস্স পরিঞ্ঞা ৰুত্তা, তং নেয্যপরিজাননঞাণং. পঞ্চৰিধেন ৰেদিতব্বন্তি ৰিসযভেদেন তস্স ভেদং দস্সেতি. ধম্মানং সলক্খণে ঞাণন্তি রূপারূপধম্মানং কক্খল়ফুসনাদিসলক্খণে ঞাণং. তং পন যস্মা সব্বং নেয্যং হেতুহেতুফলভেদতো দুৰিধমেৰ হোতি, তস্মা ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা চ অত্থপটিসম্ভিদা চা’’তি নিদ্দিট্ঠং.
পরিঞ্ঞাতি তীরণপরিঞ্ঞা অধিপ্পেতা. যস্মা পনস্স রূপারূপধম্মে সলক্খণতো পচ্চযতো চ অভিজানিত্ৰা কুসলাদিৰিভাগেহি তে পরিগ্গহেত্ৰা অনিচ্চাদিৰসেন জাননা হোতি, তস্মা ‘‘এৰং অভিজানিত্ৰা যা পরিজাননা, ইদং কুসল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ এৰংগহিতাতি এৰং অনিচ্চাদিতো কলাপসম্মসনাদিৰসেন গহিতা সম্মসিতা. ইদং ফলং নিব্বত্তেন্তীতি ইদং উদযব্বযঞাণাদিকং ফলং পটিপাটিযা উপ্পাদেন্তি, নিমিত্তস্স কত্তুভাৰেন উপচরণতো যথা অরিযভাৰকরানি সচ্চানি অরিযসচ্চানীতি. তেসন্তি উদযব্বযঞাণাদীনং. এৰংগহিতানন্তি এৰংপৰত্তিতানং. অযং অত্থোতি অযং সচ্চানং অনুবোধপটিৰেধো অত্থো. যথা হি পরিঞ্ঞাপঞ্ঞা সম্মসিতব্বধম্মে সম্মসনধম্মে তত্থ সম্মসনাকারং পরিজানাতি, এৰং সম্মসনফলম্পি পরিজানাতীতি কত্ৰা অযং নযো দস্সিতো.
যে অকুসলাতি সমুদযসচ্চমাহ. সব্বে হি অকুসলা সমুদযপক্খিযাতি. যে কুসলাতি মগ্গধম্মা সম্মাদিট্ঠিআদযো. যদিপি ফলধম্মাপি সচ্ছিকাতব্বা, চতুসচ্চপ্পটিৰেধস্স পন অধিপ্পেতত্তা ‘‘কতমে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা, যং অসঙ্খত’’ন্তি ৰুত্তং. অত্থকুসলোতি পচ্চযুপ্পন্নেসু অত্থেসু কুসলো. ধম্মকুসলোতি পচ্চযধম্মেসু কুসলো. পাল়িঅত্থপাল়িধম্মা ৰা অত্থধম্মা. কল্যাণতাকুসলোতি যুত্ততাকুসলো, চতুনযকোৰিদোতি অত্থো, দেসনাযুত্তিকুসলো ৰা. ফলতাকুসলোতি খীণাসৰফলকুসলো. ‘‘আযকুসলো’’তিআদীসু আযোতি ৰড্ঢি. সা অনত্থহানিতো অট্ঠুপ্পত্তিতো চ দুৰিধা. অপাযাতি অৰড্ঢি. সাপি অত্থহানিতো অনট্ঠুপ্পত্তিতো চ দুৰিধা. উপাযোতি সত্তানং অচ্চাযিকে কিচ্চে ৰা ভযে ৰা উপ্পন্নে তস্স তিকিচ্ছনসমত্থং ঠানুপ্পত্তিকারণং, তত্থ কুসলোতি অত্থো. খীণাসৰো হি সব্বসো অৰিজ্জায পহীনত্তা পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তো এতেসু আযাদীসু কুসলোতি. এৰং অসেখস্স কোসল্লং একদেসেন ৰিভাৰেত্ৰা পুন অনৰসেসতো দস্সেন্তো ‘‘মহতা কোসল্লেন সমন্নাগতো’’তি আহ.
পরিনিট্ঠিতসিক্খস্স অসেখস্স সতোকারিতায অঞ্ঞং পযোজনং নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থ’’ন্তি. ইদানি যথানিদ্দিট্ঠং সেখাসেখপটিপদং নিগমেন্তো ‘‘ইমা দ্ৰে চরিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ বোজ্ঝন্তি বুজ্ঝিতব্বং. তং চতুব্বিধন্তি তং বোজ্ঝং চতুব্বিধং, চতুসচ্চভাৰতো. এৰং জানাতীতি এৰং পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন যো জানাতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং অসেখো সতিৰেপুল্লপ্পত্তো নিপ্পরিযাযেন ‘‘সতো অভিক্কমতী’’তিআদিনা ৰুচ্চতীতি. সেসং উত্তানত্থমেৰ. ইধাপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযা পুব্বে ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বা.
এত্তাৰতা চ মহাথেরো ৰিচযহারং ৰিভজন্তো অজিতসুত্তৰসেন (সু. নি. ১০৩ আদযো; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৫৭ আদযো, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১ আদযো) পুচ্ছাৰিচযং ৰিস্সজ্জনৰিচযঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি সুত্তন্তরেসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযানং নযং দস্সেন্তো ‘‘এৰং পুচ্ছিতব্বং, এৰং ৰিস্সজ্জিতব্ব’’ন্তি আহ. তত্থ এৰন্তি ইমিনা নযেন. পুচ্ছিতব্বন্তি পুচ্ছা কাতব্বা, আচিক্খিতব্বা ৰা, ৰিৰেচেতব্বাতি অত্থো. এৰং ৰিস্সজ্জিতন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. সুত্তস্স চাতিআদি অনুগীতিৰিচযনিদস্সনং. অনুগীতি অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ সমানেতব্বাতি সুত্তন্তরদেসনাসঙ্খাতা অনুগীতি অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ সংৰণ্ণিযমানেন সুত্তেন সমানা সদিসী কাতব্বা, তস্মিং ৰা সুত্তে সম্মা আনেতব্বা. অত্থাপগতন্তি অত্থতো অপেতং, অসম্বন্ধত্থং ৰা দসদাল়িমাদিৰচনং ৰিয. তেনেৰাহ ‘‘সম্ফপ্পলাপং ভৰতী’’তি. এতেন অত্থস্স সমানেতব্বতায কারণমাহ. দুন্নিক্খিত্তস্সাতি অসম্মাৰুত্তস্স. দুন্নযোতি দুক্খেন নেতব্বো, নেতুং ৰা অসক্কুণেয্যো. ব্যঞ্জনুপেতন্তি সভাৰনিরুত্তিসমুপেতং.
এৰং অনুগীতিৰিচযং দস্সেত্ৰা নিদ্দেসৰারে ‘‘সুত্তস্স যো পৰিচযো’’তি সংখিত্তেন ৰুত্তমত্থং ৰিভজিতুং ‘‘সুত্তঞ্চ পৰিচিনিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা তস্স ৰিচিননাকারং দস্সেন্তো ‘‘কিং ইদং সুত্তং আহচ্চৰচন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ আহচ্চৰচনন্তি ভগৰতো ঠানকরণানি আহচ্চ অভিহন্ত্ৰা পৰত্তৰচনং, সম্মাসম্বুদ্ধেন সামং দেসিতসুত্তন্তি অত্থো. অনুসন্ধিৰচনন্তি সাৰকভাসিতং. তঞ্হি ভগৰতো ৰচনং অনুসন্ধেত্ৰা পৰত্তনতো ‘‘অনুসন্ধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তন্তি. নীতত্থন্তি যথারুতৰসেন ঞাতব্বত্থং. নেয্যত্থন্তি নিদ্ধারেত্ৰা গহেতব্বত্থং. সংকিলেসভাগিযন্তিআদীনং পদানং অত্থো পট্ঠানৰারৰণ্ণনাযং আৰি ভৰিস্সতি. যস্মা পন ভগৰতো দেসনা সোল়সৰিধে সাসনপট্ঠানে একং ভাগং অভজন্তী নাম নত্থি, তস্মা সোপি নযো ৰিচেতব্বভাৰেন ইধ নিক্খিত্তো.
কুহিং ইমস্স সুত্তস্সাতি ইমস্স সুত্তস্স কস্মিং পদেসে আদিমজ্ঝপরিযোসানেসু. সব্বানি সচ্চানি পস্সিতব্বানীতি দুক্খসচ্চং সুত্তস্স ‘‘কুহিং কস্মিং পদেসে কস্মিং ৰা পদে পস্সিতব্বং নিদ্ধারেত্ৰা ৰিচেতুং, সমুদযসচ্চং নিরোধসচ্চং মগ্গসচ্চং কুহিং পস্সিতব্বং দট্ঠব্বং নিদ্ধারেত্ৰা ৰিচেতু’’ন্তি এৰং সব্বানি সচ্চানি উদ্ধরিত্ৰা ৰিচেতব্বানীতি অধিপ্পাযো. আদিমজ্ঝপরিযোসানেতি এৰং সুত্তং পৰিচেতব্বন্তি আদিতো মজ্ঝতো পরিযোসানতো চ এৰং ইমিনা পুচ্ছাৰিচযাদিনযেন সুত্তং পৰিচিতব্বন্তি অত্থো. এত্থ চ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনপুব্বাপরানুগীতিৰিচযা পাল়িযং সরূপেনেৰ দস্সিতা. অস্সাদাদিৰিচযো পন সচ্চনিদ্ধারণমুখেন নযতো দস্সিতো, সো নিদ্দেসৰারে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. তব্বিচযেনেৰ চ পদৰিচযো সিদ্ধোতি.
ৰিচযহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. যুত্তিহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা
১৮. তত্থ কতমো যুত্তিহারোতিআদি যুত্তিহারৰিভঙ্গো. তত্থ কিং যোজযতীতি যুত্তিহারস্স ৰিসযং পুচ্ছতি. কো পনেতস্স ৰিসযো? অতথাকারেন গয্হমানা সুত্তত্থা ৰিসযো, তে হি তেন সাতিসযং যাথাৰতো যুত্তিনিদ্ধারণেন যোজেতব্বা. ইতরেসুপি অযং হারো ইচ্ছিতো এৰ. তং পন ভূতকথনমত্তং হোতি. যস্মা পনাযং যুত্তিগৰেসনা নাম ন মহাপদেসেন ৰিনা, তস্মা যুত্তিহারং ৰিভজন্তো তস্স লক্খণং তাৰ উপদিসিতুং ‘‘চত্তারো মহাপদেসা’’তিআদিমাহ.