৪. পদট্ঠানহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা

২২. তত্থ কতমো পদট্ঠানো হারোতিআদি পদট্ঠানহারৰিভঙ্গো. তত্থ যস্মা ‘‘ইদং ইমস্স পদট্ঠানং, ইদং ইমস্স পদট্ঠান’’ন্তি তেসং তেসং ধম্মানং পদট্ঠানভূতধম্মৰিভাৰনলক্খণো পদট্ঠানো হারো, তস্মা পৰত্তিযা মূলভূতং অৰিজ্জং আদিং কত্ৰা সভাৰধম্মানং পদট্ঠানং আসন্নকারণং নিদ্ধারেন্তো অৰিজ্জায সভাৰং নিদ্দিসতি ‘‘সব্বধম্মযাথাৰঅসম্পটিৰেধলক্খণা অৰিজ্জা’’তি. তস্সত্থো – সব্বেসং ধম্মানং অৰিপরীতসভাৰো ন সম্পটিৰিজ্ঝীযতি এতেনাতি সব্বধম্মযাথাৰঅসম্পটিৰেধো. সো লক্খণং এতিস্সাতি সা তথা ৰুত্তা. এতেন ধম্মসভাৰপ্পটিচ্ছাদনলক্খণা অৰিজ্জাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা সম্মা পটিৰেধো সম্পটিৰেধো. তস্স পটিপক্খো অসম্পটিৰেধো. কত্থ পন সো সম্পটিৰেধস্স পটিপক্খোতি আহ – ‘‘সব্ব…পে… লক্খণা’’তি. যস্মা পন অসুভে সুভন্তিআদিৰিপল্লাসে সতি তত্থ সম্মোহো উপরূপরি জাযতিযেৰ ন হাযতি, তস্মা ‘‘তস্সা ৰিপল্লাসা পদট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং.

পিযরূপং সাতরূপন্তি পিযাযিতব্বজাতিযং ইট্ঠজাতিযঞ্চ পদট্ঠানং. ‘‘যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৰিভ. ২০৩) হি ৰুত্তং. অদিন্নাদানন্তি অদিন্নাদানচেতনা. সা হি একৰারং উপ্পন্নাপি অনাদীনৰদস্সিতায লোভস্স উপ্পত্তিকারণং হোতীতি তস্স পদট্ঠানং ৰুত্তং. দোসস্স পাণাতিপাতো পদট্ঠানং, মোহস্স মিচ্ছাপটিপদা পদট্ঠানন্তি এত্থাপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰণ্ণসণ্ঠানব্যঞ্জনগ্গহণলক্খণাতি নিমিত্তানুব্যঞ্জনগ্গহণলক্খণা. সুখসঞ্ঞায ফস্সস্স উপগমনলক্খণতা ফস্সপচ্চযতাৰ ৰুত্তা. ‘‘ফুট্ঠো সঞ্জানাতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩) হি ৰুত্তং. অস্সাদোতি তণ্হা. সঙ্খতলক্খণানি উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তানি. যেভুয্যেন নিচ্চগ্গহণং ৰিঞ্ঞাণাধীনন্তি নিচ্চসঞ্ঞায ৰিঞ্ঞাণপদট্ঠানতা ৰুত্তা. তথা হি সো ভিক্খু তংযেৰ ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতীতি ৰিঞ্ঞাণৰিসযমেৰ অত্তনো নিচ্চগ্গাহং পৰেদেসি. পঞ্চন্নং খন্ধানং যদি অনিচ্চতা দুক্খতা চ সুদিট্ঠা, অত্তসঞ্ঞা সুখসঞ্ঞা অনৰকাসাতি আহ – ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞাদুক্খসঞ্ঞাঅসমনুপস্সনলক্খণা অত্তসঞ্ঞা’’তি. ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) হি ৰুত্তং.

যেভুয্যেন অত্তাভিনিৰেসো অরূপধম্মেসূতি আহ – ‘‘তস্সা নামকাযো পদট্ঠান’’ন্তি. সব্বং নেয্যন্তি চত্তারি সচ্চানি চতুসচ্চৰিনিমুত্তস্স ঞেয্যস্স অভাৰতো. চিত্তৰিক্খেপপটিসংহরণং উদ্ধচ্চৰিক্খম্ভনং. অসুভাতি অসুভানুপস্সনা, পটিভাগনিমিত্তভূতা অসুভা এৰ ৰা, তণ্হাপটিপক্খত্তা সমথস্স অসুভা পদট্ঠানন্তি ৰুত্তং. অভিজ্ঝায তনুকরণতো অদিন্নাদানাৰেরমণী অলোভস্স পদট্ঠানন্তি ৰুত্তা. তথা ব্যাপাদস্স তনুকরণতো পাণাতিপাতাৰেরমণী অদোসস্স পদট্ঠানন্তি ৰুত্তা. ৰত্থুঅৰিপ্পটিপত্তি ৰিসযসভাৰপটিৰেধো, সম্মাপটিপত্তি সীলসমাধিসম্পদানং নিব্বিদাঞাণেন অনভিরতিঞাণমেৰ ৰা তথা পৰত্তং. সব্বাপি ৰেদনা দুক্খদুক্খতাদিভাৰতো দুক্খন্তি কত্ৰা ৰুত্তং – ‘‘দুক্খসঞ্ঞায ৰেদনা পদট্ঠান’’ন্তি. ধম্মসঞ্ঞাতি ধম্মমত্তন্তি সঞ্ঞা.

সত্তানং কাযে অৰীতরাগতা পঞ্চন্নং অজ্ঝত্তিকাযতনানং ৰসেন হোতীতি আহ – ‘‘পঞ্চিন্দ্রিযানি রূপীনি রূপরাগস্স পদট্ঠান’’ন্তি. কাযো হি ইধ রূপন্তি অধিপ্পেতো. ৰিসেসতো ঝাননিস্সযভূতে মনাযতনে চ নিকন্তি হোতীতি আহ – ‘‘ছট্ঠাযতনং ভৰরাগস্স পদট্ঠান’’ন্তি. এদিসং মা রূপং নিব্বত্ততু, মা এদিসী ৰেদনাতি এৰং পৰত্তা রূপাদিঅভিনন্দনা নিব্বত্তভৰানুপস্সিতা. ঞাণদস্সনস্সাতি কম্মস্সকতঞ্ঞাণদস্সনস্স. যোনিসোমনসিকারৰতো হি পুব্বেনিৰাসানুস্সতি কম্মস্সকতঞ্ঞাণস্স কারণং হোতি, ন অযোনিসো উম্মুজ্জন্তস্স. ইমস্স চ অত্থস্স ৰিভাৰনত্থং মহানারদকস্সপজাতকং (জা. ২.২২.১১৫৩ আদযো), ব্রহ্মজালে (দী. নি. ১.৩৮ আদযো) একচ্চসস্সতৰাদো চ উদাহরিতব্বো. ‘‘ওকপ্পনলক্খণা’’তিআদিনা সদ্ধাপসাদানং ৰিসেসং দস্সেতি. সো পন সদ্ধাযযেৰ অৰত্থাৰিসেসো দট্ঠব্বো. তত্থ ওকপ্পনং সদ্দহনৰসেন আরম্মণস্স ওগাহণং নিচ্ছযো. অনাৰিলতা অস্সদ্ধিযাপগমেন চিত্তস্স অকালুস্সিযতা. অভিপত্থিযনা সদ্দহনমেৰ. অৰেচ্চপসাদো পঞ্ঞাসহিতো আযতনগতো অভিপ্পসাদো. অপিলাপনং অসম্মোসো নিমুজ্জিত্ৰা ৰিয আরম্মণস্স ওগাহণং ৰা, এত্থ চ সদ্ধাদীনং পসাদসদ্ধাসম্মপ্পধানসতিপট্ঠানঝানঙ্গানি যথাক্কমং পদট্ঠানন্তি ৰদন্তেন অৰত্থাৰিসেসৰসেন পদট্ঠানভাৰো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. সতিসমাধীনং ৰা কাযাদযো সতিপট্ঠানাতি. ৰিতক্কাদযো চ ঝানানীতি পদট্ঠানভাৰেন ৰুত্তা.

অস্সাদমনসিকারো সংযোজনীযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিতা. পুনব্ভৰৰিরোহণাতি পুনব্ভৰায ৰিরোহণা, পুনব্ভৰনিব্বত্তনারহতা ৰিপাকধম্মতাতি অত্থো. ওপপচ্চযিকনিব্বত্তিলক্খণন্তি উপপত্তিভৰভাৰেন নিব্বত্তনসভাৰং. নামকাযরূপকাযসঙ্ঘাতলক্খণন্তি অরূপরূপকাযানং সমূহিযভাৰং. ইন্দ্রিযৰৰত্থানন্তি চক্খাদীনং ছন্নং ইন্দ্রিযানং ৰৰত্থিতভাৰো. ওপপচ্চযিকন্তি উপপত্তিক্খন্ধনিব্বত্তকং. উপধীতি অত্তভাৰো. অত্তনো পিযস্স মরণং চিন্তেন্তস্স বালস্স যেভুয্যেন সোকো উপ্পজ্জতীতি মরণং সোকস্স পদট্ঠানন্তি ৰুত্তং. উস্সুক্কং চেতসো সন্তাপো. ওদহনন্তি অৰদহনং. অত্তনো নিস্সযস্স সন্তপনমেৰ ভৰস্সাতি ৰুত্তং ভৰং দস্সেতুং ‘‘ইমানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ভৰস্স অঙ্গানি ভৰসঙ্খাতানি চ অঙ্গানি ভৰঙ্গানি. তেসু কিলেসা ভৰস্স অঙ্গানি. কম্মৰিপাকৰট্টং ভৰসঙ্খাতানি অঙ্গানি. সমগ্গানীতি সব্বানি. খন্ধাযতনাদীনং অপরাপরুপ্পত্তিসংসরণং সংসারো. তস্স পুরিমপুরিমজাতিনিপ্ফন্নং কিলেসাদিৰট্টং কারণন্তি আহ – ‘‘ভৰো সংসারস্স পদট্ঠান’’ন্তি. সম্পাপকহেতুভাৰং সন্ধায ‘‘মগ্গো নিরোধস্স পদট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং.

কম্মট্ঠানোগাহকস্স ওতরণট্ঠানতায বহুস্সুতো তিত্থং নাম, তস্স সম্মাপযিরুপাসনা তিত্থঞ্ঞুতা. ধম্মূপসঞ্হিতং পামোজ্জং পীতং নাম, সপ্পাযধম্মস্সৰনেন তং উপ্পাদেত্ৰা কম্মট্ঠানস্স ব্রূহনা পীতঞ্ঞুতা, ভাৰনায থোকম্পি লযাপত্তিযা উদ্ধংপত্তিযা চ জাননা পত্তঞ্ঞুতা. অত্তনো পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতস্স জাননা অত্তঞ্ঞুতা, তেসু পুরিমানং পুরিমানং পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স পদট্ঠানভাৰো সুৰিঞ্ঞেয্যো এৰ. কতপুঞ্ঞস্সেৰ পতিরূপদেসৰাসো সম্ভৰতি, ন ইতরস্সাতি ‘‘পুব্বেকতপুঞ্ঞতা পতিরূপদেসৰাসস্স পদট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. যথাভূতঞাণদস্সনং সহ অধিট্ঠানেন তরুণৰিপস্সনা. নিব্বিদাতি বলৰৰিপস্সনা. ৰিরাগোতি মগ্গো. ৰিমুত্তীতি ফলং. এৰন্তি যদিদং ‘‘তস্সা ৰিপল্লাসা পদট্ঠান’’ন্তিআদিনা অৰিজ্জাদীনং পদট্ঠানং দস্সিতং, ইমিনা নযেন অথাপি যো কোচি উপনিস্সযো বলৰপচ্চযোতি যো কোচি অৰসেসপচ্চযো, সব্বো সো পদট্ঠানং কারণন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘এৰং যা কাচি উপনিসা যোগতো চ পচ্চযতো চা’’তিপি পঠন্তি. তত্থ উপনিসাতি কারণং, যোগতোতি যুত্তিতো, পচ্চযতোতি পচ্চযভাৰমত্ততোতি অত্থো ৰেদিতব্বো. যং পনেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

পদট্ঠানহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. লক্খণহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা

২৩. তত্থ কতমো লক্খণো হারোতিআদি লক্খণহারৰিভঙ্গো. তত্থ কিং লক্খযতীতি লক্খণহারস্স ৰিসযং পুচ্ছতি. ‘‘যে ধম্মা’’তিআদিনা লক্খণহারং সঙ্খেপতো দস্সেত্ৰা তং উদাহরণেহি ৰিভজিতুং ‘‘চক্খু’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ ‘‘ৰধকট্ঠেন একলক্খণানী’’তি ইমিনা অনৰট্ঠিতভাৰাদিনাপি একলক্খণতা ৰুত্তা এৰাতি দট্ঠব্বং.

এৰং আযতনৰসেন একলক্খণতং দস্সেত্ৰা ইদানি খন্ধাদিৰসেন দস্সেতুং ‘‘অতীতে, রাধ, রূপে অনপেক্খো হোতী’’তিআদি সুত্তং আভতং. যমকোৰাদসুত্তে (সং. নি. ৩.৮৫) ৰধকট্ঠেন একলক্খণা ৰুত্তাতি তস্মিং সুত্তে ‘‘ৰধকং রূপং ৰধকং রূপন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতী’’তিআদিনা আগতত্তা ৰুত্তং. ইতীতি এৰং, ইমিস্সং গাথাযং কাযগতায সতিযা ৰুত্তায সতি ৰেদনাগতা সতি চিত্তগতা সতি ধম্মগতা চ সতি ৰুত্তা ভৰতি সতিপট্ঠানভাৰেন একলক্খণত্তাতি অধিপ্পাযো. দিট্ঠন্তিআদীনং অত্থং পরতো ৰণ্ণযিস্সাম.

কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরাহীতি এত্থ কাযেতি রূপকাযে. রূপকাযো হি ইধ অঙ্গপচ্চঙ্গানং কেসাদীনঞ্চ সমূহট্ঠেন কাযোতি অধিপ্পেতো. যথা চ সমূহট্ঠেন, এৰং কুচ্ছিতানং আযট্ঠেন. কুচ্ছিতানঞ্হি পরমজেগুচ্ছানং সো আযোতিপি কাযো, আযোতি উপ্পত্তিদেসো. তত্রাযং ৰচনত্থো – আযন্তি ততোতি আযো. কে আযন্তি? কুচ্ছিতা কেসাদযো, ইতি কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো.

কাযানুপস্সীতি কাযং অনুপস্সনসীলো, কাযং ৰা অনুপস্সমানো. ‘‘কাযে’’তি চ ৰত্ৰা পুন ‘‘কাযানুপস্সী’’তি দুতিযং কাযগ্গহণং অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানঘনৰিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থং. তেন ন কাযে ৰেদনানুপস্সী চিত্তধম্মানুপস্সী ৰা, অথ খো কাযানুপস্সী এৰাতি কাযসঙ্খাতে ৰত্থুস্মিং কাযানুপস্সনাকারস্সেৰ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ন কাযে অঙ্গপচ্চঙ্গৰিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, নাপি কেসলোমাদিৰিনিমুত্তইত্থিপুরিসানুপস্সী.

যোপি চেত্থ কেসলোমাদিকো ভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতো কাযো, তত্থপি ন ভূতুপাদাযৰিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, অথ খো রথসম্ভারানুপস্সকো ৰিয অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহানুপস্সী, নগরাৰযৰানুপস্সকো ৰিয কেসলোমাদিসমূহানুপস্সী, কদলিক্খন্ধপত্তৰট্টিৰিনিব্ভুজ্জকো ৰিয রিত্তমুট্ঠিৰিনিৰেঠকো ৰিয চ ভূতুপাদাযসমূহানুপস্সী এৰাতি নানপ্পকারতো সমূহৰসেনেৰ কাযসঙ্খাতস্স ৰত্থুনো দস্সনেন ঘনৰিনিব্ভোগো দস্সিতো হোতি. ন হেত্থ যথাৰুত্তসমূহৰিনিমুত্তো কাযো ৰা অঞ্ঞো ৰা কোচি ধম্মো দিস্সতি, যথাৰুত্তধম্মসমূহমত্তে এৰ পন তথা তথা সত্তা মিচ্ছাভিনিৰেসং করোন্তি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘যং পস্সতি ন তং দিট্ঠং, যং দিট্ঠং তং ন পস্সতি;

অপস্সং বজ্ঝতে মূল়্হো, বজ্ঝমানো ন মুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩৬; মহানি. অট্ঠ. ৩);

ঘনৰিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থন্তি আদিসদ্দেন অযমত্থো ৰেদিতব্বো. অযঞ্হি এতস্মিং কাযে কাযানুপস্সীযেৰ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সী.

ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা অনুদকভূতাযপি মরীচিযা উদকানুপস্সিনো হোন্তি, ন এৰং অনিচ্চদুক্খানত্তঅসুভভূতে এৰ ইমস্মিং কাযে নিচ্চসুখঅত্তসুভভাৰানুপস্সী, অথ খো কাযানুপস্সী অনিচ্চদুক্খঅনত্তঅসুভাকারসমূহানুপস্সীতি অত্থো. অথ ৰা য্ৰাযং মহাসতিপট্ঠানে (দী. নি. ২.৩৭৪ আদযো) অস্সাসপস্সাসাদিচুণ্ণিকজাতঅট্ঠিকপরিযোসানো কাযো ৰুত্তো, যো চ ‘‘ইধেকচ্চো পথৰীকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, আপোকাযং তেজোকাযং ৰাযোকাযং কেসকাযং…পে… অট্ঠিমিঞ্জকায’’ন্তি পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ৩.৩৪ আদযো) কাযো ৰুত্তো, তস্স সব্বস্স ইমস্মিংযেৰ কাযে অনুপস্সনতো কাযে কাযানুপস্সীতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

অথ ৰা কাযে অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা গহেতব্বস্স কস্সচি অননুপস্সনতো, তস্স পন কেসলোমাদিকস্স নানাধম্মসমূহস্স অনুপস্সনতো কাযে কেসাদিধম্মসমূহসঙ্খাতে কাযানুপস্সীতি অত্থো দট্ঠব্বো. অপি চ ‘‘ইমস্মিং কাযে অনিচ্চতো অনুপস্সতি নো নিচ্চতো’’তিআদিনা অনুক্কমেন পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ৩.৩৪ আদযো) আগতনযস্স সব্বস্সেৰ অনিচ্চলক্খণাদিকস্স আকারসমূহসঙ্খাতস্স কাযস্স অনুপস্সনতো কাযে কাযানুপস্সীতি অত্থো.

ৰিহরাহীতি ৰত্তাহি. আতাপীতি তীসু ভৰেসু কিলেসে আতাপেতীতি আতাপো, সো অস্স অত্থীতি আতাপী. সম্পজানোতি সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন ঞাণেন সমন্নাগতো. সতিমাতি কাযপরিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. অযং পন যস্মা সতিযা আরম্মণং পরিগ্গহেত্ৰা পঞ্ঞায অনুপস্সতি, ন হি সতিৰিরহিতা অনুপস্সনা অত্থি, তেনেৰাহ – ‘‘সতিঞ্চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সব্বত্থিকং ৰদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). অনাতাপিনো চ অন্তো সঙ্কোচো অন্তরাযকরো হোতি, কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি. তস্মা যেসং ধম্মানং আনুভাৰেন তং সম্পজ্জতি, তং দস্সনত্থং ‘‘আতাপী’’তিআদি ৰুত্তং.

তত্থ ৰিনেয্যাতি তদঙ্গৰিনযেন ৰা ৰিক্খম্ভনৰিনযেন ৰা ৰিনযিত্ৰা. লোকেতি তস্মিংযেৰ কাযে. কাযো হি ইধ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অধিপ্পেতো. অভিজ্ঝাগ্গহণেন চেত্থ কামচ্ছন্দো, দোমনস্সগ্গহণেন ব্যাপাদো গহিতোতি নীৰরণেসু বলৰধম্মদ্ৰযপ্পহানদস্সনেন নীৰরণপ্পহানং ৰুত্তন্তি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানস্স পহানঙ্গং দস্সিতং. ‘‘আতাপী’’তিআদিনা পন সম্পযোগঙ্গং দস্সিতন্তি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘আতাপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অভিজ্ঝাদোমনস্সানং সমথো উজুপটিপক্খোতি অভিজ্ঝাদোমনস্সৰিনযো ৰুচ্চমানো সমাধিন্দ্রিযং দীপেতীতি আহ – ‘‘ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি সমাধিন্দ্রিয’’ন্তি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৩৬৭). একলক্খণত্তা চতুন্নং ইন্দ্রিযানন্তি যথা ৰীরিযপঞ্ঞাসমাধিন্দ্রিযেহি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ইজ্ঝতি, এৰং ৰেদনাচিত্তধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানানিপি তেহি ইজ্ঝন্তীতি চতুসতিপট্ঠানসাধনে ইমেসং ইন্দ্রিযানং সভাৰভেদাভাৰতো সমানলক্খণত্তা ইতরানি সতিপট্ঠানানিপি ৰুত্তানি এৰ হোন্তীতি অত্থো.

২৪. ইদানি সতিপট্ঠানেসু গহিতেসু সব্বেসং বোধিপক্খিযধম্মানং গহিতভাৰং দস্সেতুং ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ বোধঙ্গমাতি বোধং অরিযমগ্গঞাণং গচ্ছন্তীতি বোধঙ্গমা. যথাৰুত্তস্স বোধস্স পক্খে ভৰাতি বোধিপক্খিযা. নেয্যানিকলক্খণেনাতি এত্থ নিমিত্ততো পৰত্ততো চ ৰুট্ঠানং নিয্যানং, নিয্যানে নিযুত্তাতি নেয্যানিকা, যথা দোৰারিকোতি. নিয্যানসঙ্খাতং ৰা ফলং অরহন্তীতি নেয্যানিকা. নিয্যানং পযোজনং এতেসন্তি ৰা নেয্যানিকা. ‘‘নিয্যানিকা’’তিপি পাঠো, তত্থ নিয্যানং এতেসং অত্থীতি নিয্যানিকাতি অত্থো. ‘‘নিয্যানিযা’’তিপি পাঠো, তস্স নিয্যন্তীতি নিয্যানিযাতি অত্থো দট্ঠব্বো. নিয্যানিকলক্খণেনাতি নিয্যানিকসভাৰেন.

এৰং অকুসলাপি ধম্মাতি যথা কুসলা ধম্মা একলক্খণভাৰেন নিদ্ধারিতা, এৰং অকুসলাপি ধম্মা একলক্খণট্ঠেন নিদ্ধারেতব্বা. কথং? পহানেকট্ঠতাৰসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘পহানং অব্ভত্থং গচ্ছন্তী’’তি আহ. ইদানি তং পহানং দস্সেতুং ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কাযানুপস্সনাদীসু চতূসু সতিপট্ঠানেসু ভাৰিযমানেসু অসুভে সুভন্তিআদযো চত্তারো ৰিপল্লাসা পহীযন্তি, কবল়ীকারাহারাদযো চত্তারো আহারা চস্স পরিঞ্ঞং গচ্ছন্তি, তেসং পরিজাননস্স পরিবন্ধিনো কামরাগাদযো ব্যন্তীকতা হোন্তীতি অত্থো, কস্মা? তেহি পহাতব্বভাৰেন একলক্খণত্তাতি. এৰং সব্বত্থ অত্থো যোজেতব্বো. তেনেৰাহ – ‘‘এৰং অকুসলাপি ধম্মা একলক্খণত্তা পহানং অব্ভত্থং গচ্ছন্তী’’তি.

ইদানি অঞ্ঞেনপি পরিযাযেন লক্খণহারস্স উদাহরণানি দস্সেতুং ‘‘যত্থ ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যত্থাতি যস্সং দেসনাযং. ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পত্থো. পনাতি পদপূরণো. রূপিন্দ্রিযন্তি রুপ্পনসভাৰং অট্ঠৰিধং ইন্দ্রিযং. তত্থাতি তস্সং দেসনাযং. রূপধাতূতি রুপ্পনসভাৰা দস ধাতুযো. রূপাযতনন্তি রুপ্পনসভাৰং দসাযতনং, রূপীনি দসাযতনানীতি অত্থো. রুপ্পনলক্খণেন একলক্খণত্তা ইমানি দেসিতানীতি অধিপ্পাযো. দেসিতং তত্থ সুখিন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং সুখৰেদনাভাৰেন একলক্খণত্তাতি অধিপ্পাযো.

দুক্খসমুদযো চ অরিযসচ্চন্তি ইদং অকুসলস্স সোমনস্সস্স ৰসেন ৰুত্তং, সাসৰকুসলস্সাপি ৰসেন যুজ্জতি এৰ. সব্বো চ পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতোতি সম্বন্ধো. অৰিজ্জানুসযিতত্তা অদুক্খমসুখায ৰেদনায. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘অদুক্খমসুখায ৰেদনায অৰিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). তথা চ ৰুত্তং ‘‘অদুক্খমসুখায হি ৰেদনায অৰিজ্জা অনুসেতী’’তি. এতেন অদুক্খমসুখাৰেদনাগ্গহণেন অৰিজ্জা গহিতাতি দস্সেতি. সতি চ অৰিজ্জাগ্গহণে সব্বো পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতোতি দস্সেতুং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদি ৰুত্তং. সো চাতি এত্থ চ-সদ্দো ব্যতিরেকত্থো, তেন সো পটিচ্চসমুপ্পাদো অনুলোমপটিলোমৰসেন দুৰিধোতি ইমং ৰক্খমানৰিসেসং জোতেতি. তেসু অনুলোমতো পটিচ্চসমুপ্পাদো যথাদস্সিতো সরাগসদোসসমোহসংকিলেসপক্খেন হাতব্বোতি ৰুত্তো, পটিলোমতো পন পটিচ্চসমুপ্পাদো যো ‘‘অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা’’তিআদিনা পাল়িযং (ম. নি. ৩.১২৬; মহাৰ. ১) ৰুত্তো, তং সন্ধায ‘‘ৰীতরাগৰীতদোসৰীতমোহঅরিযধম্মেহি হাতব্বো’’তি ৰুত্তং.

ইদানি একলক্খণতাৰিভাৰনেন লক্খণহারযোজনায নযং দস্সেতুং ‘‘এৰং যে ধম্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কিচ্চতোতি পথৰীআদীনং ফস্সাদীনঞ্চ রূপারূপধম্মানং সন্ধারণসঙ্ঘট্টনাদিকিচ্চতো, তেসং তেসং ৰা পচ্চযধম্মানং তংতংপচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স পচ্চযভাৰসঙ্খাতকিচ্চতো. লক্খণতোতি কক্খল়ফুসনাদিসভাৰতো. সামঞ্ঞতোতি রুপ্পননমনাদিতো অনিচ্চতাদিতো খন্ধাযতনাদিতো চ. চুতূপপাততোতি সঙ্খতধম্মানং ভঙ্গতো উপ্পাদতো চ, সমাননিরোধতো সমানুপ্পাদতো চাতি অত্থো. এত্থ চ সহচরণং সমানহেতুতা সমানফলতা সমানভূমিতা সমানৰিসযতা সমানারম্মণতাতি এৰমাদযোপি চ-সদ্দেন সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং. সেসং উত্তানত্থমেৰ.

লক্খণহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.