৩. যুত্তিহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা
১৮. তত্থ কতমো যুত্তিহারোতিআদি যুত্তিহারৰিভঙ্গো. তত্থ কিং যোজযতীতি যুত্তিহারস্স ৰিসযং পুচ্ছতি. কো পনেতস্স ৰিসযো? অতথাকারেন গয্হমানা সুত্তত্থা ৰিসযো, তে হি তেন সাতিসযং যাথাৰতো যুত্তিনিদ্ধারণেন যোজেতব্বা. ইতরেসুপি অযং হারো ইচ্ছিতো এৰ. তং পন ভূতকথনমত্তং হোতি. যস্মা পনাযং যুত্তিগৰেসনা নাম ন মহাপদেসেন ৰিনা, তস্মা যুত্তিহারং ৰিভজন্তো তস্স লক্খণং তাৰ উপদিসিতুং ‘‘চত্তারো মহাপদেসা’’তিআদিমাহ.
তত্থ মহাপদেসাতি মহাঅপদেসা, বুদ্ধাদযো মহন্তে অপদিসিত্ৰা ৰুত্তানি মহাকারণানীতি অত্থো. অথ ৰা মহাপদেসাতি মহাওকাসা, মহন্তানি ধম্মস্স পতিট্ঠানানীতি ৰুত্তং হোতি. তত্রাযং ৰচনত্থো – অপদিস্সতীতি অপদেসো, বুদ্ধো অপদেসো এতস্সাতি বুদ্ধাপদেসো. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘সম্মুখা মেতং ভগৰতো সুত’’ন্তিআদিনা কেনচি আভতস্স গন্থস্স ধম্মোতি ৰা অধম্মোতি ৰা ৰিনিচ্ছযনে কারণং. কিং পন তন্তি? তস্স তথা আভতস্স সুত্তোতরণাদি এৰ. যদি এৰং কথং চত্তারোতি? অপদিসিতপ্পভেদতো. ধম্মস্স হি দ্ৰে সম্পদাযো ভগৰা সাৰকা চ. তেসু সাৰকা সঙ্ঘগণপুগ্গলৰসেন তিৰিধা. ‘‘এৰমমুম্হা মযাযং ধম্মো পটিগ্গহিতো’’তি অপদিসিতব্বানং ভেদেন চত্তারো. তেনাহ – ‘‘বুদ্ধাপদেসো…পে… একত্থেরাপদেসো’’তি. তানি পদব্যঞ্জনানীতি কেনচি আভতসুত্তস্স পদানি ব্যঞ্জনানি চ, অত্থপদানি চেৰ ব্যঞ্জনপদানি চাতি অত্থো. সংৰণ্ণকেন ৰা সংৰণ্ণনাৰসেন আহরিযমানানি পদব্যঞ্জনানি. সুত্তে ওতারযিতব্বানীতি সুত্তে অনুপ্পৰেসিতব্বানি. সন্দস্সযিতব্বানীতি সংসন্দেতব্বানি. উপনিক্খিপিতব্বানীতি পক্খিপিতব্বানি.
সুত্তাদীনি দস্সেতুং ‘‘কতমস্মি’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যস্মা ভগৰতো ৰচনং একগাথামত্তম্পি সচ্চৰিনিমুত্তং নত্থি, তস্মা সুত্তেতি পদস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘চতূসু অরিযসচ্চেসূ’’তি ৰুত্তং. অট্ঠকথাযং পন তীণি পিটকানি সুত্তন্তি ৰুত্তং, তং ইমিনা নেত্তিৰচনেন অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি চেৰ সমেতি চাতি দট্ঠব্বং. যাৰদেৰ অনুপাদাপরিনিব্বানত্থা ভগৰতো দেসনা, সা একন্তেন রাগাদিকিলেসৰূপসমং ৰদতীতি ৰিনযেতিপদস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘রাগৰিনযে’’তিআদিমাহ. ৰিনযোতি হি কারণং রাগাদিৰূপসমনিমিত্তং ইধাধিপ্পেতং. যথাহ –
‘‘যে খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি, ইমে ধম্মা সরাগায সংৰত্তন্তি নো ৰিরাগায, সঞ্ঞোগায সংৰত্তন্তি নো ৰিসঞ্ঞোগায, আচযায সংৰত্তন্তি নো অপচযায, মহিচ্ছতায সংৰত্তন্তি নো অপ্পিচ্ছতায, অসন্তুট্ঠিযা সংৰত্তন্তি নো সন্তুট্ঠিযা, সঙ্গণিকায সংৰত্তন্তি নো পৰিৰেকায, কোসজ্জায সংৰত্তন্তি নো ৰীরিযারম্ভায, দুব্ভরতায সংৰত্তন্তি নো সুভরতায, একংসেন গোতমি ধারেয্যাসি ‘নেসো ধম্মো, নেসো ৰিনযো, নেতং সত্থুসাসন’ন্তি. যে চ খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি ইমে ধম্মা ৰিরাগায সংৰত্তন্তি নো সরাগায, ৰিসঞ্ঞোগায সংৰত্তন্তি নো সঞ্ঞোগায, অপচযায সংৰত্তন্তি নো আচযায, অপ্পিচ্ছতায সংৰত্তন্তি নো মহিচ্ছতায, সন্তুট্ঠিযা সংৰত্তন্তি নো অসন্তুট্ঠিযা পৰিৰেকায সংৰত্তন্তি নো সঙ্গণিকায, ৰীরিযারম্ভায সংৰত্তন্তি নো কোসজ্জায, সুভরতায সংৰত্তন্তি নো দুব্ভরতায, একংসেন গোতমি ধারেয্যাসি ‘এসো ধম্মো, এসো ৰিনযো, এতং সত্থুসাসন’’’ন্তি (চূল়ৰ. ৪০৬).
ধম্মতাযন্তিপদস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদে’’তি ৰুত্তং. পটিচ্চসমুপ্পাদো হি ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতাতি (অ. নি. ৩.১৩৭) ৰুত্তো. ‘‘ধম্মতাযং উপনিক্খিপিতব্বানী’’তি ইদং পাল়িযং নত্থি, অত্থদস্সনৰসেন পন ইধ ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এত্থ চ পৰত্তিং নিৰত্তিং তদুপাযঞ্চ বাধকাদিভাৰে নিযতং পরিদীপেন্তো সুত্তে ওতরতি নাম. একন্তেন রাগাদিকিলেসৰিনযং ৰদন্তো ৰিনযে সন্দিস্সতি নাম. তথা সস্সতং উচ্ছেদঞ্চ ৰজ্জেত্ৰা একত্তনযাদিপরিদীপনেন সভাৰধম্মানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰং ৰিভাৰেন্তো ধম্মতং ন ৰিলোমেতি নাম.
এৰংৰিধো চ কামাসৰাদিকং আসৰং ন উপ্পাদেতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যদি চতূসু অরিযসচ্চেসূ’’তিআদিমাহ. ননু চ অনুলোমতো পটিচ্চসমুপ্পাদো পৰত্তি, পটিলোমতো নিৰত্তীতি সো চত্তারি অরিযসচ্চানি অনুপৰিট্ঠো কস্মা ইধ ৰিসুং গহিতোতি? সচ্চমেতং. ইধ পন ৰিসুং গহণং ধম্মানং পচ্চযাযত্তৰুত্তিদস্সনেন অনিচ্চপচ্চযলক্খণং অসমত্থপচ্চযলক্খণং নিরীহপচ্চযলক্খণঞ্চ ৰিভাৰেত্ৰা তেসং উদযৰন্ততা ততো এৰ ৰযৰন্ততা তদুভযেন অনিচ্চতা উদযব্বযপটিপীল়নেন দুক্খতা অনত্ততাতি তিলক্খণসমাযোগপরিদীপনী সব্বদিট্ঠিগতকুমতিৰিদ্ধংসনী অনঞ্ঞসাধারণা সাসনসম্পত্তি পকাসিতা হোতীতি দস্সনত্থং.
এত্থ চ সুত্তং সুত্তানুলোমং আচরিযৰাদো অত্তনোমতীতি ইদং চতুক্কং ৰেদিতব্বং – তত্থ সুত্তং নাম তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হানি তীণি পিটকানি. সুত্তানুলোমং নাম মহাপদেসা, যং ‘‘অনুলোমকপ্পিয’’ন্তি ৰুচ্চতি. আচরিযৰাদো নাম অট্ঠকথা. অত্তনোমতি নাম নযগ্গাহেন অনুবুদ্ধিযা অত্তনো পটিভানং. তত্থ সুত্তং অপ্পটিবাহিযং, তং পটিবাহন্তেন সত্থাৰ পটিবাহিতো হোতি. অনুলোমকপ্পিযং পন সুত্তেন সমেন্তমেৰ গহেতব্বং, ন ইতরং. আচরিযৰাদোপি সুত্তেন সমেন্তো এৰ গহেতব্বো, ন ইতরো. তথা অত্তনোমতি, সা পন সব্বদুব্বলাতি.
ইদানি যদত্থং ইধ চত্তারো মহাপদেসা আভতা, তং দস্সেতুং ‘‘চতূহি মহাপদেসেহী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যং যন্তি যং যং অত্থজাতঞ্চ ধম্মজাতঞ্চ. যুজ্জতীতি যথাৰুত্তেহি চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতি. যেন যেনাতি যেন যেন কারণেন. যথা যথাতি যেন যেন পকারেন. তং তং গহেতব্বন্তি সংৰণ্ণিযমানে সুত্তে আভতেন কারণেন পসঙ্গেন পকারেন চ সুত্ততো উদ্ধরিত্ৰা সংৰণ্ণনাৰসেন গহেতব্বন্তি অত্থো. তেন চতুমহাপদেসাৰিরুদ্ধায যুত্তিযা সুত্ততো অত্থে নিদ্ধারেত্ৰা যুত্তিহারযোজনা কাতব্বাতি দস্সেতি.
১৯. ইদানি তং যুত্তিনিদ্ধারণং দস্সেতুং ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিতেনা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ কতি পদানীতি কিত্তকানি পদানি. পরিযোগাহিতব্বন্তি পদস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘ৰিচেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. যত্তকানি পদানি যথাধিপ্পেতং অত্থং অভিৰদন্তি, তত্তকানি পদানি তদত্থস্সেকস্স ঞাতুং ইচ্ছিতত্তা ‘‘একো পঞ্হো’’তি ৰুচ্চতি, তানি পন একগাথাযং যদি ৰা সব্বানি পদানি যাৰ যদি ৰা একং পদং একং অত্থং অভিৰদতি, একোযেৰ সো পঞ্হোতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যদি সব্বানী’’তিআদিনা. তন্তি তং পঞ্হং. অঞ্ঞাতব্বন্তি আজানিতব্বং. কিং ইমে ধম্মাতিআদি আজাননাকারদস্সনং. তত্থ ধম্মাতি পরিযত্তিধম্মা. নানত্থাতি নানা অত্থা.
পুচ্ছাগাথাযং অযং পদত্থো – কেনস্সুব্ভাহতো লোকোতি অযং সত্তলোকো চোরো ৰিয চোরঘাতকেন কেন অভিহতো ৰধীযতীতি অত্থো. কেনস্সু পরিৰারিতোতি মালুৰলতায ৰিয নিস্সিতরুক্খো কেন লোকো অজ্ঝোত্থটো. কেন সল্লেন ওতিণ্ণোতি কেন ৰিসপীতখুরপ্পেন ৰিয সরীরব্ভন্তরনিমুগ্গেন সল্লেন অনুপৰিট্ঠো. কিস্স ধূপাযিতোতি কিস্স কেন কারণেন ধূপাযিতো সন্তাপিতো লোকো. সদাতি পদং সব্বত্থ যোজেতব্বং. তেতি চত্তারি পদানি. পঞ্হসদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো. ‘‘ৰিস্সজ্জেতী’’তি এতেন ৰিস্সজ্জনতো তযো পঞ্হাতি ঞাযতীতি দস্সেতি.
২০. তত্থাতি ৰিস্সজ্জনগাথাযং দুতিযপাদে ৰুত্তা জরা চ পঠমপাদে ৰুত্তং মরণঞ্চাতি ইমানি দ্ৰে সঙ্খতস্স পঞ্চক্খন্ধস্স ‘‘সঙ্খতো’’তি লক্খীযতি এতেহীতি সঙ্খতলক্খণানি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি. কতমানি তীণি? উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৰযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭; কথা. ২১৪). তেন ৰুত্তং – ‘‘জরাযং ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং, মরণং ৰযো’’তি. এত্থ চ ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্ত’’ন্তি এতেন খন্ধপ্পবন্ধস্স পুব্বাপরৰিসেসো ইধ জরা, ন খণট্ঠিতীতি দস্সেতি. ‘‘মরণং ৰযো’’তি ইমিনা চ ‘‘তিস্সো মতো, ফুস্সো মতো’’তি এৰং লোকে ৰুত্তং সম্মুতিমরণং দস্সেতি, ন খণিকমরণং, সমুচ্ছেদমরণং ৰা.
ইদানি ‘‘তে তযো পঞ্হা’’তি ৰুত্তমত্থং যুত্তিৰসেন দস্সেতুং ‘‘জরায চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যেভুয্যেন জিণ্ণস্স মরণদস্সনতো জরামরণানং নানত্তং অসম্পটিচ্ছমানং পতি তেসং নানত্তদস্সনত্থং ‘‘গব্ভগতাপি হি মীযন্তী’’তি ৰুত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথাধিপ্পেতজরাৰিরহিতস্স মরণস্স দস্সনতো অঞ্ঞা জরা অঞ্ঞং মরণন্তি. তেনেৰাহ – ‘‘ন চ তে জিণ্ণা ভৰন্তী’’তি. কিঞ্চ ভিয্যো? কেৰলস্স মরণস্স দিট্ঠত্তা অঞ্ঞাৰ জরা অঞ্ঞং মরণং, যথা তং দেৰানন্তি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘অত্থি চ দেৰান’’ন্তিআদিনা. অনুত্তরিমনুস্সধম্মেন চ তিকিচ্ছনেন সক্কা জরায পটিকারং কাতুং, ন তথা মরণস্সাতি এৰম্পি জরামরণানং অত্থতো নানত্তং সম্পটিচ্ছিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘সক্কতেৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সক্কতেতি সক্যতে, সক্কাতি অত্থো. পটিকম্মন্তি পটিকরণং. ননু চ মরণস্সাপি পটিকারং কাতুং সক্কা ইদ্ধিপাদভাৰনায ৰসিভাৰে সতীতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ – ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ ইদ্ধিমন্তানং ইদ্ধিৰিসযা’’তি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, সো আকঙ্খমানো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা’’তি (দী. নি. ২.১৬৬, ১৮২; সং. নি. ৫.৮২২; কথা. ৬২৩; উদা. ৫১).
কো পনেত্থ কপ্পো, কো ৰা কপ্পাৰসেসোতি? কপ্পোতি আযুকপ্পো, যস্মিং তস্মিঞ্হি কালে যং মনুস্সানং আযুপ্পমাণং, তং পরিপুণ্ণং করোন্তো কপ্পং তিট্ঠতি নাম. ‘‘অপ্পং ৰা ভিয্যো’’তি (দী. নি. ২.৭; অ. নি. ৭.৭৪) ৰুত্তং পন ৰস্সসতাদিতো অতিরেকং তিট্ঠন্তো কপ্পাৰসেসং তিট্ঠতি নাম. যদি এৰং কস্মা ইদ্ধিমন্তো চেতোৰসিপ্পত্তা খীণাসৰা লোকহিতত্থং তথা ন তিট্ঠন্তীতি? খন্ধসঙ্খাতস্স দুক্খভারস্স পরিঞ্ঞাতত্তা অনুস্সুক্কতায চ. পটিপ্পস্সদ্ধসব্বুস্সুক্কা হি তে উত্তমপুরিসাতি. ৰুত্তঞ্হেতং ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘নাভিনন্দামি মরণং, নাভিকঙ্খামি জীৰিতং;
কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, ৰেতনং ভতকো যথা’’তি. (থেরগা. ৬৫৪; মি. প. ২.২.৪);
যথা জরামরণানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অত্থতো নানত্তং, এৰং তেহি তণ্হায চ নানত্তে দস্সিতে ‘‘তযো পঞ্হা’’তি ইদং সিজ্ঝতীতি তং দস্সেতুং ‘‘যং পনা’’তিআদিমাহ.
তত্থ যস্মা তণ্হায অভাৰেপি সতি জরামরণং লব্ভতি খীণাসৰসন্তানে, তস্মা অঞ্ঞং জরামরণং অঞ্ঞা তণ্হাতি ইমমত্থমাহ ‘‘দিস্সন্তি ৰীতরাগা জীরন্তাপি মীযন্তাপী’’তি. ননু চ তণ্হাপি জীরণভিজ্জনসভাৰাতি? সচ্চং, ন ইদং জরামরণং ইধাধিপ্পেতন্তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. ‘‘যদি চা’’তিআদিনা জরামরণতো তণ্হায অনঞ্ঞত্তে দোসং দস্সেতি. যোব্বনট্ঠাপি ৰিগততণ্হা সিযুং, ন ইদং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো. জরামরণম্পি সিযা দুক্খস্স সমুদযো তণ্হায অনঞ্ঞত্তে সতীতি অধিপ্পাযো. ন চ সিযা তণ্হা দুক্খস্স সমুদযো জরামরণতো অনঞ্ঞত্তে সতীতি ভাৰো. ন হি জরামরণং দুক্খস্স সমুদযো, তণ্হা দুক্খস্স সমুদযো, তস্মা ৰেদিতব্বং এতেসমত্থতো নানত্তন্তি অধিপ্পাযো. যথা চ তণ্হা মগ্গৰজ্ঝা, এৰং জরামরণম্পি সিযা মগ্গৰজ্ঝং তণ্হায অনঞ্ঞত্তে সতি. যথা চ জরামরণং ন মগ্গৰজ্ঝং, তথা তণ্হাপি সিযাতি অযম্পি নযো ৰুত্তো এৰাতি দট্ঠব্বং. ইমায যুত্তিযাতি ইমায যথাৰুত্তায উপপত্তিযা. অঞ্ঞমঞ্ঞেহীতি অঞ্ঞাহি অঞ্ঞাহি কারণূপপত্তীহি অত্থতো চে অঞ্ঞত্তং, তদঞ্ঞম্পি ব্যঞ্জনতো গৰেসিতব্বন্তি অত্থো.
ইমেসং ধম্মানং অত্থতো একত্তন্তি ইমমেৰত্থং ‘‘ন হি যুজ্জতী’’তিআদিনা ৰিৰরতি. তণ্হায অধিপ্পাযে অপরিপূরমানেতি ইচ্ছিতালাভমাহ. তেন ইচ্ছাতণ্হানং অত্থতো একত্তং ৰুত্তং হোতীতি. এতেন ন হি যুজ্জতি ইচ্ছায চ তণ্হায চ অত্থতো অঞ্ঞত্তন্তি. যথা ইদং ৰচনং সমত্থনং হোতি, এৰং ইচ্ছাৰিপরিযাযে আঘাতৰত্থূসু কোধো চ উপনাহো চ উপ্পজ্জতীতি ইদম্পি সমত্থনং হোতি, ন তথা জরামরণৰিপরিযাযেতি জরামরণতণ্হানং অত্থতো অঞ্ঞত্তম্পি সমত্থিতং হোতীতি এতমত্থং দস্সেতি ‘‘ইমায যুত্তিযা’’তিআদিনা.
যদি ইচ্ছাতণ্হানং অত্থতো অনঞ্ঞত্তং, অথ কস্মা ভগৰতা ইমিস্সা গাথায দ্ৰিধা ৰুত্তাতি? তত্থ পরিহারমাহ ‘‘যং পনিদ’’ন্তিআদিনা. তত্থ যন্তি কিরিযাপরামসনং. অভিলপিতন্তি ৰুত্তং যং ইদং অভিলপনং, ইদং বাহিরানং রূপাদীনং ৰত্থূনং আরম্মণৰসেন, আরম্মণকরণৰসেন ৰা যোজেতব্বং. দ্ৰীহি ধম্মেহীতি দ্ৰীহি পকতীহি. কা পন তা পকতিযোতি? অপ্পত্তস্স ৰিসযস্স এসনৰসেন ইচ্ছা, পত্তস্স অপ্পত্তস্স ৰা পাতুকামতাৰসেন তণ্হা, অযমেতাসং ৰিসেসো. যদিপি এৰং, তথাপি সব্বা তণ্হা রূপাদিৰিসযং গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা গহণেন একসভাৰা এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বা হি তণ্হা অজ্ঝোসানলক্খণেন একলক্খণা’’তি আহ. ইদানি তমত্থং উপমায পকাসেন্তো ‘‘সব্বো অগ্গী’’তিআদিমাহ, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
অযং পন ন কেৰলং তণ্হা আরম্মণে পৰত্তিৰিসেসেন দ্ৰীহি এৰ নামেহি ৰুত্তা, অথ খো অনেকেহিপি পরিযাযেহীতি দস্সনত্থং ‘‘ইচ্ছাইতিপী’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ ইচ্ছন্তি তায আরম্মণানীতি ইচ্ছা. তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা. পীল়াজননতো দুরুদ্ধারণতো চ ৰিসপীতং সল্লং ৰিযাতি সল্লং. সন্তাপনট্ঠেন ধূপাযনা. আকড্ঢনট্ঠেন সীঘসোতা সরিতা ৰিযাতি সরিতা, অল্লট্ঠেন ৰা সরিতা, ‘‘সরিতানি সিনেহিতানি চ, সোমনস্সানি ভৰন্তি জন্তুনো’’তি (ধ. প. ৩৪১) হি ৰুত্তং. অল্লানি চেৰ সিনিদ্ধানি চাতি অযমেত্থ অত্থো. ৰিসত্তিকাতি ৰিসতাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসটাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসমাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসালাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসক্কতীতি ৰিসত্তিকা. ৰিসংৰাদিকাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসংহরতীতি ৰিসত্তিকা. ৰিসমূলাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসফলাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসপরিভোগাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসতা ৰা পন সা তণ্হা রূপে সদ্দে গন্ধে রসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে কুলে গণে ৰিসতা ৰিত্থতাতি ৰিসত্তিকা.
সিনেহনৰসেন সিনেহো. নানাগতীসু কিলমথুপ্পাদনেন কিলমথো. পলিৰেঠনট্ঠেন লতা ৰিযাতি লতা. ‘‘লতা উপ্পজ্জ তিট্ঠতী’’তি (ধ. প. ৩৪০) হি ৰুত্তং. মমন্তি মঞ্ঞনৰসেন মঞ্ঞনা. দূরগতম্পি আকড্ঢিত্ৰা বন্ধনট্ঠেন বন্ধো. আসীসনট্ঠেন আসা. আরম্মণরসং পাতুকামতাৰসেন পিপাসা. অভিনন্দনট্ঠেন অভিনন্দনা. ইতীতি এৰং আরম্মণে পৰত্তিৰিসেসেন অনেকেহি নামেহি গয্হমানাপি সব্বা তণ্হা অজ্ঝোসানলক্খণেন একলক্খণাতি যথাৰুত্তমত্থং নিগমেতি.
পুন তণ্হায অনেকেহি নামেহি গহিতভাৰমেৰ ‘‘যথা চা’’তিআদিনা উপচযেন দস্সেতি. তত্থ ৰেৰচনেতি ৰেৰচনহারৰিভঙ্গে. ‘‘আসা চ পিহা’’তি গাথায (নেত্তি. ৩৭; পেটকো. ১১) অত্থং তত্থেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. অৰিগতরাগস্সাতিআদীসু রঞ্জনট্ঠেন রাগো, ছন্দনট্ঠেন ছন্দো, পিযাযনট্ঠেন পেমং, পরিদহনট্ঠেন পরিদাহোতি তণ্হাৰ ৰুত্তা. তেনেৰাহ – ‘‘তণ্হাযেতং ৰেৰচন’’ন্তি. এৰং যুজ্জতীতি এৰং ইচ্ছাতণ্হানং অত্থতো অনঞ্ঞত্তা ‘‘তযো পঞ্হা’’তি যং ৰুত্তং, তং যুজ্জতি যুত্তিযা সঙ্গচ্ছতীতি অত্থো.
২১. এৰং ‘‘কেনস্সুব্ভাহতো লোকো’’তি (সং. নি. ১.৬৬) গাথায ‘‘তযো পঞ্হা’’তি পঞ্হত্তযভাৰে যুত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি অঞ্ঞেহি পকারেহি যুত্তিগৰেসনং দস্সেন্তো ‘‘সব্বো দুক্খূপচারো’’তিআদিমাহ. তত্থ দুক্খূপচারোতি দুক্খপ্পৰত্তি. কামতণ্হাসঙ্খারমূলকোতি কামতণ্হাপচ্চযসঙ্খারহেতুকোতি যুজ্জতীতি অধিপ্পাযো. নিব্বিদূপচারোতি নিব্বিদাপৰত্তি কামানং ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জমানা অনভিরতি ঞাণনিব্বিদা চ. কামতণ্হাপরিক্খারমূলকোতি কামতণ্হায পরিক্খারভূতৰত্থুকামহেতুকো. তত্থ অনভিরতিসঙ্খাতা নিব্বিদা কামতণ্হাপরিক্খারমূলিকা, ন ঞাণনিব্বিদাতি সব্বো নিব্বিদূপচারো কামতণ্হাপরিক্খারমূলকোতি ন পন যুজ্জতীতি ৰুত্তং. ইমায যুত্তিযাতি নযং দস্সেতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা পঞ্হত্তযভাৰে যুত্তি ৰুত্তা, যথা চ দুক্খূপচারনিব্বিদূপচারেসু, এৰং ইমায যুত্তিযা ইমিনা যোগেন নযেন অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কারণেহি তংতংপাল়িপ্পদেসে অনুরূপেহি অঞ্ঞথা অঞ্ঞেহি হেতূহি যুত্তি গৰেসিতব্বাতি.
ইদানি তং নযদস্সনং সংখিত্তন্তি ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যথা হি ভগৰা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – রাগদোসমোহচরিতানং যথাক্কমং অসুভমেত্তাপচ্চযাকারকথা রাগাদিৰিনযনতো সপ্পাযাতি অযং সাসনযুত্তি. এৰমৰট্ঠিতে যদি রাগচরিতস্স মেত্তাচেতোৰিমুত্তিং দেসেয্য, সা দেসনা ন যুজ্জতি অসপ্পাযভাৰতো. তথা সুখাপটিপদাদযোতি. ননু চ সুখাপটিপদাদযো পটিপত্তিযা সম্ভৰন্তি, ন দেসনাযাতি? সচ্চমেতং, ইধ পন রাগচরিতোতি তিব্বকিলেসো রাগচরিতোতি অধিপ্পেতো. তস্স দুক্খায পটিপদায ভাৰনা সমিজ্ঝতি. যস্স চ দুক্খায পটিপদায ভাৰনা সমিজ্ঝতি, তস্স গরুতরা অসুভদেসনা সপ্পাযা, যস্স গরুতরা অসুভদেসনা সপ্পাযা, ন তস্স মন্দকিলেসস্স ৰিয লহুকতরাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ – ‘‘সুখং ৰা পটিপদং…পে… দেসেয্য ন যুজ্জতি দেসনা’’তি. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি যথাসম্ভৰং অত্থো ৰত্তব্বো. এত্থ চ অযুত্তপরিহারেন যুত্তিসমধিগমোতি যুত্তিৰিচারণায অযুত্তিপি গৰেসিতব্বাতি ৰুত্তং – ‘‘যদি হি…পে… ন যুজ্জতি দেসনা’’তি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. এৰং যং কিঞ্চীতিআদি যুত্তিহারযোজনায নযদস্সনমেৰ.
তত্থ এৰন্তি ইমিনা নযেন. যং কিঞ্চীতি অঞ্ঞম্পি যং কিঞ্চি. অনুলোমপ্পহানন্তি পহানস্স অনুরূপং, পহানসমত্থন্তি অত্থো. সুত্তে অনৰসেসানং পদত্থানং অনুপদৰিচারণা ৰিচযো হারো, ৰিচযহারসংৰণ্ণনায নিদ্ধারিতেসু অত্থেসু যুত্তিগৰেসনং সুকরন্তি আহ – ‘‘সব্বং তং ৰিচযেন হারেন ৰিচিনিত্ৰা যুত্তিহারেন যোজেতব্ব’’ন্তি. যাৰতিকা ঞাণস্স ভূমীতি সংৰণ্ণেন্তস্স আচরিযস্স যং ঞাণং যং পটিভানং, তস্স যত্তকো ৰিসযো, তত্তকো যুত্তিহারৰিচারোতি অত্থো. তং কিস্স হেতু? অনন্তনযো সমন্তভদ্দকো ৰিমদ্দক্খমো ৰিচিত্তদেসনো চ সদ্ধম্মোতি.
এৰং নযদস্সনৰসেনেৰ যুত্তিহারযোজনা দস্সিতাতি তং ব্রহ্মৰিহারফলসমাপত্তিনৰানুপুব্বসমাপত্তিৰসিভাৰেহি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘মেত্তাৰিহারিস্স সতো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ মেত্তাৰিহারিস্সাতি মেত্তাৰিহারলাভিনো. সতোতি সমানস্স, তথাভূতস্সাতি অত্থো. ব্যাপাদোতি পদোসো. চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি চিত্তং অভিভৰিস্সতি. যস্মা পন কুসলাকুসলানং ধম্মানং অপুব্বং অচরিমং পৰত্তি নাম নত্থি, তস্মা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠানস্স অপরভাগেতি দস্সনত্থং ‘‘ঠস্সতী’’তি ৰুত্তং. ন যুজ্জতি দেসনাতি ব্যাপাদপটিপক্খত্তা মেত্তায তাদিসী কথা ন যুত্তাতি অত্থো. ব্যাপাদো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি যুজ্জতি দেসনাতি যথাৰুত্তকারণতো এৰ অযং কথা যুত্তাতি. সেসৰারেসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অনুত্তানং এৰ ৰণ্ণযিস্সাম.
অনিমিত্তৰিহারিস্সাতি অনিচ্চানুপস্সনামুখেন পটিলদ্ধফলসমাপত্তিৰিহারস্স. নিমিত্তানুসারীতি সঙ্খারনিমিত্তানুসারী. তেন তেনেৰাতি নিচ্চাদীসু যং যং পহীনং, তেন তেনেৰ নিমিত্তেন. অস্মীতি ৰিগতন্তি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু দিট্ঠিমানৰসেন যং অস্মীতি মঞ্ঞিতং, তং ৰিগতং. তমেৰত্থং ৰিৰরতি ‘‘অযমহমস্মীতি ন সমনুপস্সামী’’তি. ৰিচিকিচ্ছাকথংকথাসল্লন্তি ৰিনযকুক্কুচ্চস্সাপি কথং কথন্তি পৰত্তিসব্ভাৰতো ৰিচিকিচ্ছাপদেন ৰিসেসিতং. ন যুজ্জতি দেসনাতি ৰিচিকিচ্ছায পহানেকট্ঠভাৰতো ন যুত্তাযং কথা.
পঠমং ঝানং সমাপন্নস্সাতি পঠমজ্ঝানসমঙ্গিনো. কামরাগব্যাপাদা ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি ন যুজ্জতীতি যস্মা নীৰরণেসু অপ্পহীনেসু পঠমজ্ঝানস্স উপচারম্পি ন সম্পজ্জতি, পগেৰ ঝানং, তস্মা কামরাগব্যাপাদা ৰিসেসায দুতিযজ্ঝানায সংৰত্তন্তীতি ন যুত্তাযং কথা. যথালদ্ধস্স পন পঠমজ্ঝানস্স কামরাগব্যাপাদা পরিযুট্ঠানপ্পত্তা হানায সংৰত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা যুত্তা কথাতি, এৰং সব্বত্থ যোজেতব্বং. অৰিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা নাম সহ উপচারেন দুতিযজ্ঝানধম্মা, আরম্মণকরণত্থো হেত্থ সহগত-সদ্দো. হানাযাতি পঠমজ্ঝানতো পরিহানায. ৰিসেসাযাতি দুতিযজ্ঝানায. ইমিনা নযেন তত্থ তত্থ হানন্তি, ৰিসেসোতি চ ৰুত্তধম্মা ৰেদিতব্বা. ৰিতক্কৰিচারসহগতাতি পঠমজ্ঝানধম্মা, কামাৰচরধম্মা এৰ ৰা. উপেক্খাসুখসহগতাতি উপচারেন সদ্ধিং দুতিযজ্ঝানধম্মা, তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা হি ইধ উপেক্খাতি অধিপ্পেতা. পীতিসুখসহগতাতি সহ উপচারেন ততিযজ্ঝানধম্মা. উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিসহগতাতি চতুত্থজ্ঝানধম্মা.
সঞ্ঞূপচারাতি পটুসঞ্ঞাকিচ্চং করোন্তা এৰ যে কেচি চিত্তুপ্পাদা, ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনধম্মা’’তিপি ৰদন্তি. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসহগতাতি ‘‘সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামী’’তি তস্স পরিকম্মৰসেন পৰত্তধম্মা. তে পন যস্মা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযং ঠিতেনেৰ সক্কা সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুং, ন ততো পরিহীনেন, তস্মা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা হানায সংৰত্তন্তীতি ন যুত্তা কথা. ৰিসেসায সংৰত্তন্তীতি পন যুত্তা কথাতি আহ – ‘‘হানায…পে… দেসনা’’তি. কল্লতাপরিচিতন্তি সমত্থভাৰেন পরিচিতং, যথাৰুত্তসমাপত্তীসু ৰসিভাৰেন পরিচিতন্তি অত্থো. তেনেৰাহ – ‘‘অভিনীহারং খমতী’’তি. সেসং সব্বং উত্তানমেৰ.
অপি চেত্থ অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞামুখেন কামচ্ছন্দো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. পটিক্কূলসঞ্ঞাপতিরূপতায ব্যাপাদো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সমাধিমুখেন থিনমিদ্ধং ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ৰীরিযারম্ভমুখেন উদ্ধচ্চং ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সিক্খাকামতামুখেন কুক্কুচ্চং ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. উভযপক্খসন্তীরণমুখেন ৰিচিকিচ্ছা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ইট্ঠানিট্ঠসমুপেক্খনমুখেন সম্মোহো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অত্তঞ্ঞুতামুখেন অত্তনি অপরিভৰনে মানো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ৰীমংসামুখেন হেতুপতিরূপকপরিগ্গহেন মিচ্ছাদিট্ঠি ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ৰিরত্ততাপতিরূপকেন সত্তেসু অদযাপন্নতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অনুঞ্ঞাতপটিসেৰনপতিরূপতায কামসুখল্লিকানুযোগো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. আজীৰপারিসুদ্ধিপতিরূপতায অসংৰিভাগসীলতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সংৰিভাগসীলতাপতিরূপতায মিচ্ছাজীৰো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অসংসগ্গৰিহারিতাপতিরূপতায অসঙ্গহসীলতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সঙ্গহসীলতাপতিরূপতায অননুলোমিকসংসগ্গো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সচ্চৰাদিতাপতিরূপতায পিসুণৰাচা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অপিসুণৰাদিতাপতিরূপতায অনত্থকামতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. পিযৰাদিতাপতিরূপতায চাটুকম্যতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. মিতভাণিতাপতিরূপতায অসম্মোদনসীলতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সম্মোদনসীলতাপতিরূপতায মাযা সাঠেয্যঞ্চ ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. নিগ্গয্হৰাদিতাপতিরূপতায ফরুসৰাচতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. পাপগরহিতাপতিরূপতায পরৰজ্জানুপস্সিতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. কুলানুদ্ধযতাপতিরূপতায কুলমচ্ছরিযং ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. আৰাসচিরট্ঠিতিকামতামুখেন আৰাসমচ্ছরিযং ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ধম্মপরিবন্ধপরিহরণমুখেন ধম্মমচ্ছরিযং ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ধম্মদেসনাভিরতিমুখেন ভস্সারামতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অফরুসৰাচতাগণানুগ্গহকরণমুখেন সঙ্গণিকারামতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. পুঞ্ঞকামতাপতিরূপতায কম্মারামতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সংৰেগপতিরূপেন চিত্তসন্তাপো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সদ্ধালুতাপতিরূপতায অপরিক্খতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ৰীমংসনাপতিরূপেন অস্সদ্ধিযং ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অত্তাধিপতেয্যপতিরূপেন গরূনং অনুসাসনিযা অপ্পদক্খিণগ্গাহিতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ধম্মাধিপতেয্যপতিরূপেন সব্রহ্মচারীসু অগারৰং ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. লোকাধিপতেয্যপতিরূপেন অত্তনি ধম্মে চ পরিভৰো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. মেত্তাযনামুখেন রাগো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. করুণাযনাপতিরূপেন সোকো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. মুদিতাৰিহারপতিরূপেন পহাসো ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. উপেক্খাৰিহারপতিরূপেন কুসলেসু ধম্মেসু নিক্খিত্তছন্দতা ৰঞ্চেতীতি যুজ্জতি. এৰং আগমপতিরূপকঅধিগমপতিরূপকাদীনম্পি তথা তথা ৰঞ্চনসভাৰো যুত্তিতো ৰেদিতব্বো. এৰং আগমানুসারেন যুত্তিগৰেসনা কাতব্বাতি.
যুত্তিহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.