২. ৰিচযহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা
১১. তত্থ কতমো ৰিচযো হারোতিআদি ৰিচযহারৰিভঙ্গো. তত্থাযং অপুব্বপদৰণ্ণনা – কিং ৰিচিনতীতি এত্থ ‘‘ৰিচিনতী’’তি এতেন ৰিচযসদ্দস্স কত্তুনিদ্দেসতং দস্সেতি. কিন্তি পনত্থস্স হারস্স ৰিসযো পুচ্ছিতোতি তং তস্স ৰিসযং দস্সেতুং ‘‘পদং ৰিচিনতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পদং ৰিচিনতীতি আদিতো পট্ঠায যাৰ নিগমনা সুত্তস্স সব্বং পদং ৰিচিনতি. অযঞ্চ ৰিচযো দুৰিধো সদ্দতো অত্থতো চ. তেসু ‘‘ইদং নামপদং, ইদং আখ্যাতপদং, ইদং উপসগ্গপদং, ইদং নিপাতপদং, ইদং ইত্থিলিঙ্গং, ইদং পুরিসলিঙ্গং, ইদং নপুংসকলিঙ্গং, ইদং অতীতকালং, ইদং অনাগতকালং, ইদং ৰত্তমানকালং, ইদং কত্তুসাধনং, ইদং করণসাধনং, ইদং কম্মসাধনং, ইদং অধিকরণসাধনং, ইদং পচ্চত্তৰচনং, ইদং উপযোগৰচনং, যাৰ ইদং ভুম্মৰচনং, ইদং একৰচনং, ইদং অনেকৰচন’’ন্তি এৰমাদিৰিভাগৰচনং, অযং সদ্দতো পদৰিচযো. সো পনাযং পদৰিচযো অৰিপরীতসভাৰনিরুত্তিসল্লক্খণেনেৰ সম্পজ্জতীতি দট্ঠব্বং. অত্থতো পন ৰিচযো তেন তেন পদেন ৰত্তব্বঅত্থসংৰণ্ণনা. সচে পন পদং পুচ্ছাদিৰসেন পৰত্তং, তস্স তদত্থস্স চ পুচ্ছাদিভাৰো ৰিচেতব্বোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘পঞ্হং ৰিচিনতী’’তিআদিমাহ.
যস্মা চ সব্বো দেসনাহারো ৰিচযহারস্স ৰিসযো সুত্তস্স ৰিচযোতি কত্ৰা, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘অস্সাদং ৰিচিনতী’’তিআদি. যস্মা পন অনুগীতীতি এত্থ অনুরূপা গীতি অনুগীতীতি অযম্পি অত্থো ইচ্ছিতো, তস্মা ৰিচিযমানস্স সুত্তপদস্স অনুরূপতো সুত্তন্তরপদানিপি অত্থুদ্ধারৰসেন ৰা পদুদ্ধারৰসেন ৰা আনেত্ৰা ৰিচেতব্বানীতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বে নৰ সুত্তন্তে ৰিচিনতী’’তি আহ. নৰ সুত্তন্তেতি সুত্তগেয্যাদিকে নৰ সুত্তে, যথাসম্ভৰতোতি অধিপ্পাযো. অযং ৰিচযহারস্স পদত্থনিদ্দেসো.
এৰং নিদ্দেসৰারে ৰিচযহারো সঙ্খেপতো নিদ্দিট্ঠোতি তং ৰিভাগেন নিদ্দিসিত্ৰা পটিনিদ্দেসৰসেন ৰিভজন্তো যস্মা পদৰিচযো সুত্তস্স অনুপদং পৰত্তেতব্বতায অতিভারিকো ন সুকরো চাতি তং অনামসিত্ৰা পঞ্হৰিস্সজ্জনৰিচযে তাৰ দস্সেন্তো ‘‘যথা কিং ভৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ যথা কিং ভৰেতি যেন পকারেন সো ৰিচযো পৰত্তেতব্বো, তং পকারজাতং কিং ভৰে, কীদিসং ভৰেয্যাতি অত্থো. ‘‘যথা কিং ভৰেয্যা’’তিপি পাঠো. পুন যথাতি নিপাতমত্তং. আযস্মাতি পিযৰচনং অজিতোতি বাৰরীব্রাহ্মণস্স পরিচারকভূতানং সোল়সন্নং অঞ্ঞতরো. পারাযনেতি পারং ৰুচ্চতি নিব্বানং, তস্স অধিগমূপাযদেসনত্তা কিঞ্চাপি সব্বং ভগৰতো ৰচনং ‘‘পারাযন’’ন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি, সঙ্গীতিকারেহি পন ৰত্থুগাথানুগীতিগাথাদীহি সদ্ধিং অজিতসুত্তাদীনং (সু. নি. ১০৩৮ আদযো; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৫৭ আদযো, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১ আদযো) সোল়সন্নং সুত্তানং ইদং নামং কতন্তি তেসঞ্ঞেৰ পারাযনসমঞ্ঞাতি আহ ‘‘পারাযনে’’তি. কেচি ‘‘পারাযনিকো’’তি পঠন্তি. তে কির তাপসপব্বজ্জূপগমনতো পুব্বে পারাযনং অধীযন্তা ৰিচরিংসু. তস্মা অযম্পি পারাযনং ৰত্তেতীতি পারাযনিকোতি ৰুত্তো. পুচ্ছতীতি কস্মা ৰুত্তং, ননু পুচ্ছানিব্বত্তত্তা অতীতাতি? সচ্চমেতং, পুচ্ছনাকারং পন বুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানং কত্ৰা এৰমাহ.
পুচ্ছা চ নামেসা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দনা ৰিমতিচ্ছেদনা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা একংসব্যাকরণীযা ৰিভজ্জব্যাকরণীযা পটিপুচ্ছাব্যাকরণীযা ঠপনীযা ধম্মাধিট্ঠানা সত্তাধিট্ঠানাতি অনেকৰিধা. তস্মা ‘‘কিমযং পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা’’তিআদিনা যথাসম্ভৰং পুচ্ছা ৰিচেতব্বা. যথা চেত্থ পুচ্ছাৰিভাগো, এৰং ৰিস্সজ্জনৰিভাগোপি ৰিস্সজ্জনৰিচযে যথাসম্ভৰং ৰত্তব্বো. পুচ্ছাসভাগেন হি ৰিস্সজ্জনন্তি. ইধ পন ৰিমতিচ্ছেদনং সত্তাধিট্ঠানং পুচ্ছং উদাহরিত্ৰা তত্থ ৰিচযনাকারং দস্সেতুং ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তিআদিমাহ.
তত্থ কেনাতি কত্তরি করণৰচনং. সূতি নিপাতমত্তং, সূতি ৰা সংসযে নিপাতো, তেনস্স পঞ্হস্স ৰিমতিচ্ছেদনপুচ্ছাভাৰং দস্সেতি. নিৰুতোতি পটিচ্ছাদিতো. লোকোতি সত্তলোকো. ইচ্চাযস্মা অজিতোতি সঙ্গীতিকারকৰচনং. নপ্পকাসতীতি ন পঞ্ঞাযতি. কিস্সাভিলেপনং ব্রূসীতি কিং অস্স লোকস্স অভিলেপনং ৰদসি. ‘‘কিং স্ৰাভিলেপন’’ন্তিপি পাঠো, তস্স কিং সু অভিলেপনন্তি পদৰিভাগো.
পদানীতি পজ্জতি এতেহি অত্থোতি পদানি, ৰাক্যানি. পুচ্ছিতানীতি পুচ্ছাভাৰেন ৰুত্তানীতি অত্থো. একো পঞ্হোতি যদিপি চত্তারি পদানি পুচ্ছনৰসেন ৰুত্তানি, ঞাতুং ইচ্ছিতো পন অত্থো একো এৰাতি ‘‘একো পঞ্হো’’তি ৰুত্তং. তত্থ কারণমাহ ‘‘একৰত্থুপরিগ্গহা’’তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – কিঞ্চাপি নিৰারণঅপ্পকাসনঅভিলেপনমহাভযসঙ্খাতা পুচ্ছায গহিতা চত্তারো এতে অত্থা, তে পনেকং লোকং পতিগুণভূতা, লোকো পধানভাৰেন গহিতোতি তব্বসেন একোৰাযং পঞ্হোতি. তেনেৰাহ ‘‘লোকাধিট্ঠান’’ন্তিআদি. কো পন সো লোকোতি? আহ ‘‘লোকো তিৰিধো’’তিআদি.
তত্থ রাগাদিকিলেসবহুলতায কামাৰচরসত্তা কিলেসলোকো. ঝানাভিঞ্ঞাপরিবুদ্ধিযা রূপাৰচরসত্তা ভৰলোকো. আনেঞ্জসমাধিবহুলতায ৰিসদিন্দ্রিযত্তা অরূপাৰচরসত্তা ইন্দ্রিযলোকো. অথ ৰা কিলিস্সনং কিলেসো, ৰিপাকদুক্খন্তি অত্থো. তস্মা দুক্খবহুলতায অপাযেসু সত্তা কিলেসলোকো. তদঞ্ঞে সত্তা সম্পত্তিভৰভাৰতো ভৰলোকো. তত্থ যে ৰিমুত্তিপরিপাচকেহি ইন্দ্রিযেহি সমন্নাগতা সত্তা, সো ইন্দ্রিযলোকোতি ৰেদিতব্বং. পরিযাপন্নধম্মৰসেন লোকসমঞ্ঞাতি অরিযপুগ্গলা ইধ ন সঙ্গয্হন্তি.
অৰিজ্জায নিৰুতো লোকোতি চতুরঙ্গসমন্নাগতেন অন্ধকারেন ৰিয রথঘটাদিধম্মসভাৰপ্পটিচ্ছাদনলক্খণায অৰিজ্জায নিৰুতো পটিচ্ছাদিতো লোকো. ৰিৰিচ্ছাতি ৰিচিকিচ্ছাহেতু. ‘‘ৰিৰিচ্ছা মচ্ছরিয’’ন্তি সঙ্গহে ৰুত্তং. পমাদাতি পমাদহেতু. জপ্পাভিলেপনন্তি জপ্পা তণ্হা অস্স লোকস্স মক্কটালেপো ৰিয মক্কটস্স অভিলেপনং সিলেসোতি ব্রূমি. দুক্খন্তি জাতিআদিকং ৰট্টদুক্খন্তি অযং পদত্থো. সেসং পাল়িযা এৰ ৰিঞ্ঞাযতি. ইমানি চত্তারি পদানি পুচ্ছাগাথাযং ৰুত্তানি ‘‘ইমেহী’’তি ৰিস্সজ্জনগাথাযং ৰুত্তেহি ইমেহি চতূহি পদেহি ৰিস্সজ্জিতানি. কথন্তি আহ ‘‘পঠম’’ন্তিআদিং. তেন যথাক্কমং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি ৰেদিতব্বানীতি দস্সেতি.
ইদানি তং যথাক্কমং পুচ্ছং ৰিস্সজ্জনঞ্চ সরূপতো দস্সেতুং গাথায চ অত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘কেনস্সূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘নীৰরণেহী’’তি পদেন ৰুত্তমেৰত্থং পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অৰিজ্জানীৰরণা হি সব্বে সত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ ‘‘যথাহা’’তিআদিনা সুত্তন্তরদস্সনেন ইমস্মিং পঞ্হৰিস্সজ্জনৰিচযে অনুগীতিৰিচযং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. তত্থ পরিযাযতোতি কারণতো. নীৰরণসঙ্খাতানং কামচ্ছন্দাদীনম্পি কারণভাৰতো পটিচ্ছাদনভাৰতো চ একংযেৰ নীৰরণং ৰদামি, ন পন অঞ্ঞেসং নীৰরণসভাৰানং অভাৰাতি অত্থো. যথা চ অৰিজ্জায সতি নীৰরণানং ভাৰো, এৰং অৰিজ্জায অসতি ন সন্তি নীৰরণানীতি দস্সেতুং ‘‘সব্বসো’’তিআদি ৰুত্তং.
তেনাতি ‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো লোকো’’তি পদেন. পঠমস্স পদস্সাতি ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তি পদস্স. যুত্তাতি যোজিতা, অনুরূপাতি ৰা অত্থো. এতেন পুচ্ছানুরূপতা ৰিস্সজ্জনস্স দস্সিতাতি পুব্বাপরৰিচযো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বং. ‘‘যো পুগ্গলো নীৰরণেহি নিৰুতো’’তিআদিনা ৰিৰিচ্ছাপমাদানং অৰিজ্জায পচ্চযভাৰং দস্সেতি. নিৰুতো এৰ হি নপ্পকাসতি. ৰিৰিচ্ছাতি ৰিচিকিচ্ছা. তেনেৰাহ – ‘‘ৰিৰিচ্ছা নাম ৰুচ্চতি ৰিচিকিচ্ছা’’তি. তত্রাযং পদসিদ্ধি – যথা মিচ্ছাদিট্ঠিসম্মাদিট্ঠিযো ‘‘নিচ্চং অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা একংসগ্গাহভাৰেন পৰত্তন্তি, ন এৰমযং. অযং পন অনেকংসগ্গাহভাৰতো ‘‘নিচ্চং নু খো অনিচ্চং নু খো’’তিআদিনা ৰিৰিধং ৰিরুদ্ধং ৰা ইচ্ছতি এসতীতি ৰিৰিচ্ছাতি. ‘‘সো ৰিচিকিচ্ছন্তো’’তিআদিনা অপ্পকাসনস্স ৰিৰিচ্ছাপমাদানং কারণভাৰং ৰিৰরতি. সুক্কে ধম্মে ন উপ্পাদিযতীতি ন সমাদায ৰত্ততি. নপ্পকাসন্তীতি তে অত্তনো সন্তানে অনুপ্পাদিযমানা কুসলা ধম্মা তং পুগ্গলং পকাসং লোকে অভিঞ্ঞাতং ন করোন্তীতি অত্থো. অভিলিম্পতীতি মক্কটালেপো ৰিয মক্কটং দারুসিলাদীসু পুরিসং রূপাদিৰিসযে অল্লীযাপেতীতি অত্থো. আসত্তিবহুলস্সাতি আসঙ্গবহুলস্স. এৰং অভিজপ্পাতি করিত্ৰাতি এৰং পরিযুট্ঠানট্ঠাযিনীতি ইমিনা কারণেন. তত্থাতি তায তণ্হায. লোকো অভিলিত্তো সিলেসেন মক্খিতো ৰিয হোতীতি অত্থো.
ভাযতি এতস্মাতি ভযং. মহন্তং ভযং মহব্ভযং. তেনেৰাহ – ‘‘দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি. দুক্খং দোমনস্সন্তি দুক্খমেৰ ৰিভত্তন্তি সব্বং দুক্খং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তিস্সো দুক্খতা’’তিআদি ৰুত্তং. ওধসোতি কদাচি অত্তূপক্কমমূলায কদাচি পরূপক্কমমূলাযাতিআদিনা ৰিভাগেন দুক্খদুক্খতায মুচ্চনকা ৰিসেসেন রূপাৰচরা. তথাতি ওধসো কদাচি করহচীতি এৰং আকড্ঢতি. ৰিপরিণামদুক্খতায মুচ্চনকা উপেক্খাসমাপত্তিবহুলা ৰিসেসেন অরূপাৰচরসত্তা. অপ্পাবাধাতি পদং দুক্খদুক্খতায মুচ্চনস্স কারণৰচনং. দীঘাযুকাতি ৰিপরিণামদুক্খতায. অরূপদেৰা হি লোকে ৰিসেসতো দীঘাযুকাতি. ইদঞ্চ মুচ্চনমচ্চন্তিকং. যস্মা চ দুক্খা ৰেদনাপি সঙ্খতত্তা অনিচ্চতাদিসঙ্খারদুক্খসভাৰা এৰ, তস্মা যতো মুচ্চনমচ্চন্তিকং, তং অনৰসেসপরিযাদানৰসেন সঙ্গণ্হিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সঙ্খারদুক্খতায পনা’’তিআদিমাহ.
তত্থ উপাদিযতীতি উপাদি, ৰিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ রূপং. উপাদিস্স সেসং উপাদিসেসং, তং নত্থি এতিস্সাতি অনুপাদিসেসা, নিব্বানধাতু, তায অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা, ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং করণনিদ্দেসো. নিব্বানধাতূতি চ নিব্বাযনমত্তং. তস্মাতি যস্মা সকললোকব্যাপিনী সব্বসঙ্গাহিনী চ সঙ্খারদুক্খতা, তস্মা. লোকস্সাতি সম্বন্ধে সামিৰচনং. তেন ‘‘দুক্খমস্সা’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতি. এৰমেত্থ লোকস্স নীৰরণাদীনি অজানন্তেন, সমযন্তরপরিচযেন ৰা তত্থ সংসযপক্খন্দেন একংসেনেৰ ব্যাকাতব্বত্তা সত্তাধিট্ঠানা পুচ্ছা কতা, সা চ অজাননস্স, সংসযস্স ৰা নীৰরণাদিৰিসযতায চতুব্বিধা. পাল়িযং পন নীৰরণাদীনং লোকো আধারভাৰেন গাথাযং ৰুত্তোতি একো পঞ্হোতি দস্সিতন্তি. অযমেত্থ পুচ্ছাৰিচযো. ৰিস্সজ্জনৰিচযোপি অদিট্ঠজোতিনী ৰিস্সজ্জনা ৰিমতিচ্ছেদিনী চাতিআদিনা পুচ্ছাৰিচযে ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো.
এৰং একাধারং পুচ্ছং দস্সেত্ৰা ইদানি অনেকাধারং দস্সেতুং ‘‘সৰন্তি সব্বধী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সৰন্তীতি সন্দন্তি. সব্বধীতি সব্বেসু রূপাদীসু আযতনেসু. সোতাতি তণ্হাদিসোতা. কিং নিৰারণন্তি তেসং কিং আৰরণং কা রক্খা. সংৰরং ব্রূহীতি তং নেসং নীৰরণসঙ্খাতং সংৰরং কথেহি. কেন সোতা পিধীযরেতি কেন ধম্মেন তণ্হাদিসোতা পিধিয্যন্তি পচ্ছিজ্জন্তীতি অযমেত্থ পদত্থো. সেসং পাল়িৰসেনেৰ আৰি ভৰিস্সতি.
তে দ্ৰে পঞ্হাতি যদিপি ইমিস্সা গাথায পুচ্ছাৰসেন পৰত্তায চত্তারি পদানি চত্তারি ৰাক্যানি. ঞাতুং ইচ্ছিতস্স পন অত্থস্স দুৰিধত্তা তে দ্ৰে পঞ্হা. কস্মাতি চে? ‘‘ইমেহি বহ্ৰাধিৰচনেন পুচ্ছিতা’’তি আহ. তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – ইমে এতায গাথায গহিতা অত্থা যস্মা বহূনি অধিকিচ্চ পৰত্তৰচনেন পুচ্ছিতা, তস্মা তে দ্ৰে পঞ্হাতি. একতো উপরি বহূতি হি সাসনৰোহারো, তমেৰ পুচ্ছায দুৰিধত্থৰিসযতং ৰিৰরিতুং ‘‘এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – যাহি ঞাতিব্যসনাদিসঙ্খাতাহি পাণৰধাদীহি এৰ ৰা দুগ্গতিহেতুভূতাহি আপদাহি সমং সহ, সব্বথা ৰা অযং লোকো আপন্নো অজ্ঝোত্থটো. তংনিমিত্তেহি দসহি কিলেসৰত্থূহি সংকিলিট্ঠো চ, তস্স তং আপন্নাকারং সংকিলিট্ঠাকারঞ্চ বুদ্ধিযং কত্ৰা আহ – ‘‘এৰং সমাপন্নস্স এৰং সংকিলিট্ঠস্সা’’তি. ৰোদাযতি সুজ্ঝতি এতেনাতি ৰোদানং, সমথৰিপস্সনা. ৰুট্ঠাতি এতেন নিমিত্ততো পৰত্ততো চাতি ৰুট্ঠানং, অরিযমগ্গো.
অসমাহিতস্সাতি নানারম্মণেসু ৰিক্খিত্তচিত্তস্স. সৰন্তীতি পৰত্তন্তি. অভিজ্ঝাতিআদি অসমাধানহেতুদস্সনং. তেনেৰাহ – ‘‘এৰং অসমাহিতস্সা’’তি. ‘‘যথাহ ভগৰা’’তিআদিনা ইধাপি অনুগীতিৰিচযং দস্সেতি. সোতানং সৰনং যেভুয্যেন অনুরোধৰসেনেৰাতি আহ – ‘‘সৰতি মনাপিকেসু রূপেসূ’’তি. এত্থ চ চক্খাদযো সোতানং দ্ৰারভাৰেন পৰত্তমানা উপচারৰসেন সযং সৰন্তা ৰিয ৰুত্তা. ইতীতি এৰং. সব্বাতি সব্বস্মা. সব্বথাতি সব্বপ্পকারেন. ইদং ৰোদানন্তি ইদং ‘‘পরিযুট্ঠানৰিঘাত’’ন্তি ৰুত্তং পরিযুট্ঠানপ্পহানং ৰোদানং.
ৰিস্সজ্জনগাথায সতি তেসং নিৰারণন্তি ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসমানা তেসং সোতানং নিৰারণন্তি. সোতানং সংৰরং ব্রূমীতি তমেৰ সতিং সোতানং সংৰরং ব্রূমি. পঞ্ঞাযেতে পিধীযরেতি রূপাদীসু অনিচ্চতাদিপটিৰেধসাধিকায মগ্গপঞ্ঞায এতে সোতা সব্বসো পিধিয্যন্তি, উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানৰসেন সমুচ্ছিজ্জন্তীতি অত্থো.
নাৰিঞ্ছতীতি অভিজ্ঝাদিপ্পৰত্তিদ্ৰারভাৰেন চিত্তসন্তানং, পুগ্গলং ৰা নাকড্ঢতি. অনুসযপ্পহানং ইধ পিধানং অধিপ্পেতন্তি আহ – ‘‘পঞ্ঞায অনুসযা পহীযন্তী’’তি. যস্মা অনুসযনিমিত্তং পরিযুট্ঠানং অনুসযাভাৰে ন হোতীতি আহ ‘‘অনুসযেসূ’’তিআদি. ইদানি তমেৰত্থং উপমায ৰিভাৰেন্তো ‘‘তং যথা খন্ধৰন্তস্সা’’তিআদিমাহ. এত্থাপি সোতানং নিৰারণসঙ্খাতং সংৰরং পিধানঞ্চ অজানন্তেন তত্থ ৰা সংসযিতেন একংসিকত্তা ধম্মাধিট্ঠানা পুচ্ছা কতাতি ইধ পুচ্ছাৰিচযো ৰুত্তনযেনেৰ ৰিস্সজ্জনৰিচযো চ ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ যেন অধিপ্পাযেন ‘‘কেনস্সু নিৰুতো লোকো’’তি গাথায (সু. নি. ১০৩৮; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৫৭, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১; নেত্তি. ৪৫) সতিপি নিৰারণাদীনং চতুন্নং পুচ্ছিতব্বভাৰে একো পঞ্হোতি ৰুত্তং. তেন তাৰ সোতানংযেৰ সংৰরো পিধানঞ্চ পুচ্ছিতন্তি সোতে একত্থৰসেন গহেত্ৰা পুচ্ছায একাধিট্ঠানভাৰতো একো পঞ্হোতি ৰত্তব্বং সিযা. সোতানং ৰা বহুভাৰতো বহূতি যত্তকা সোতা, তত্তকা পঞ্হাতি. যেন পন অধিপ্পাযেন ‘‘সৰন্তি সব্বধি সোতা’’তি গাথাযং (সু. নি. ১০৪০; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৫৯, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩; নেত্তি. ৪৫) সোতে অনামসিত্ৰা সংৰরপিধানানং ৰসেন ‘‘দ্ৰে পঞ্হা’’তি ৰুত্তং. তেন পঠমগাথাযং সতিপি নিৰারণাদীনং লোকাধারভাৰে লোকং অনামসিত্ৰা নিৰারণাদীনং ৰিভাগেন চত্তারো পঞ্হাতিপি ৰত্তব্বন্তি অযং নযো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.
ইদানি যস্মা পুচ্ছন্তো ন কেৰলং পুব্বে অত্তনা রচিতনিযামেনেৰ পুচ্ছতি, অথ খো দেসনাকালে ৰুত্তধম্মস্স অনুসন্ধিং গহেত্ৰাপি পুচ্ছতি, তস্মা তস্স অনুসন্ধিং পুচ্ছায ৰিচেতব্বাকারং দস্সেন্তো ‘‘যানি সোতানী’’তি গাথায অনন্তরং ‘‘পঞ্ঞা চেৰ সতি চা’’তি গাথমাহ. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – যাযং ভগৰতা ৰুত্তা পঞ্ঞা, যা চ সতি যঞ্চ তদৰসেসং নামরূপং, এতং সব্বম্পি কত্থ নিরুজ্ঝতি, এতং মে পুট্ঠো পব্রূহীতি.
ৰিস্সজ্জনগাথাযং পনস্স যস্মা পঞ্ঞাসতিযো নামেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তস্মা তা ৰিসুং ন ৰুত্তা. অযঞ্চেত্থ সঙ্খেপত্থো – যং মং ত্ৰং, অজিত, এতং পঞ্হং অপুচ্ছি – ‘‘কত্থেতং উপরুজ্ঝতী’’তি অনন্তরগাথাযং (সু. নি. ১০৪২; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৬১, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৫; নেত্তি. ১১, ৪৫), যত্থ তং অসেসং উপরুজ্ঝতি, তং তে ৰদামি. তস্স তস্স হি ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন সহেৰ অপুব্বং অচরিমং এত্থেতং উপরুজ্ঝতি, এত্থেৰ ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন নিরুজ্ঝতি, এতং ৰিঞ্ঞাণনিরোধং তস্স নিরোধো নাতিৰত্ততীতি ৰুত্তং হোতীতি. অযং পঞ্হে অনুসন্ধিং পুচ্ছতীতি অনন্তরগাথাযং সোতানং পরিযুট্ঠানানুসযপ্পহানকিচ্চেন সদ্ধিং সতি পঞ্ঞা চ ৰুত্তা, তং সুত্ৰা তপ্পহানে পঞ্ঞাসতীসু তিট্ঠন্তীসু তাসং সন্নিস্সযেন নামরূপেন ভৰিতব্বং, তথা চ সতি ৰট্টতি এৰ. কত্থ নু খো ইমাসং সনিস্সযানং পঞ্ঞাসতীনং অসেসনিরোধোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন অযং পুচ্ছা কতাতি আহ – ‘‘অযং পঞ্হে…পে… ধাতু’’ন্তি. তত্থ অনুসন্ধীযতি দেসনা এতাযাতি অনুসন্ধি.
যায পটিপদায অনুপাদিসেসং নিব্বানধাতুং অধিগচ্ছন্তি, তং চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনাসঙ্খাতং পটিপদং সহ ৰিসযেন দস্সেতুং ‘‘তীণি চ সচ্চানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সঙ্খতানীতি সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতানীতি সঙ্খতানি. নিরোধধম্মানীতি নিরুজ্ঝনসভাৰানি. দুক্খং সমুদযো মগ্গোতি তেসং সরূপদস্সনং. নিরোধো পন কথন্তি আহ ‘‘নিরোধো অসঙ্খতো’’তি. সো হি কেনচি পচ্চযেন ন সঙ্খতোতি অসঙ্খতো. সহ ৰিসযেন পহাতব্বপহাযকসভাৰেসু অরিযসচ্চেসু পহাযকৰিভাগমুখেন পহাতব্বৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ সমুদযো’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ অৰিজ্জাৰসেসাতি দস্সনমগ্গেন পহীনাৰসেসা অৰিজ্জাতি অত্থো. অযঞ্চ সেস-সদ্দো কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো মানো উদ্ধচ্চন্তি এত্থাপি যোজেতব্বো. যথা হি অৰিজ্জা, এৰং এতেপি ধম্মা অপাযগমনীযসভাৰা পঠমমগ্গেন পহীযন্তি এৰাতি. ‘‘অৰিজ্জানিরৰসেসা’’তিপি পাঠো, এত্থাপি যথাৰুত্তেসু কামচ্ছন্দাদিপদেসুপি নিরৰসেস-সদ্দো যোজেতব্বো. সাৰসেসঞ্হি পুরিমমগ্গদ্ৰযেন কামচ্ছন্দাদযো পহীযন্তি, ইতরেহি পন নিরৰসেসন্তি. তেধাতুকে ইমানি দস সংযোজনানীতি এত্থ তেধাতুকেতি সংযোজনানং ৰিসযদস্সনং. তত্থ হি তানি সংযোজনৰসেন পৰত্তন্তি.
১২. অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং অধিট্ঠাযাতি তং পহাযকং পত্ৰা. যং পনাতি এত্থ যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতো. ইদং খযে ঞাণন্তি যেন ঞাণেন হেতুভূতেন ‘‘খীণা মে জাতী’’তি অত্তনো জাতিযা খীণভাৰং জানাতি, ইদং এৰং পচ্চৰেক্খণস্স নিমিত্তভূতং অরহত্তফলঞাণং খযে ঞাণং নাম. নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি এত্থাপি যন্তি আনেতব্বং ‘‘যং নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. ইদং অনুপ্পাদে ঞাণন্তি ইধাপি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ অরহত্তফলঞাণৰসেন অত্থো যোজেতব্বো. অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. চিত্তুপ্পাদক্কণ্ড ১৩৫-১৪২) পন ‘‘খযে ঞাণং কিলেসক্খযকরে অরিযমগ্গে ঞাণন্তি ৰুত্তং. অনুপ্পাদে ঞাণং পটিসন্ধিৰসেন অনুপ্পাদভূতে তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসানং অনুপ্পাদপরিযোসানে উপ্পন্নে অরিযফলে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. ইধ পন উভযম্পি অরহত্তফলঞাণৰসেনেৰ ৰিভত্তং. তেনেৰাহ – ‘‘ইমানি দ্ৰে ঞাণানি অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিয’’ন্তি, ‘‘আরম্মণসঙ্কেতেন দ্ৰে নামানি লব্ভন্তী’’তি চ.
অঞ্ঞিন্দ্রিযং হেট্ঠিমেসু তীসু ফলেসু, উপরিমেসু চ তীসু মগ্গেসু উপ্পত্তিযা পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানম্পি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং ৰিয পঠমফলুপ্পত্তিযা অগ্গফলুপ্পত্তিযা অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুজ্ঝতীতি আহ – ‘‘যঞ্চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিয’’ন্তিআদি. এতেন পহাতব্বধম্মা ৰিয দস্সনভাৰনাহি অগ্গফলুপ্পত্তিযা তদৰসেসফলধম্মাপি অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুজ্ঝন্তি. কো পন ৰাদো তেভূমকধম্মানন্তি দস্সেতি, একা পঞ্ঞা অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযত্তা. যদি একা, কথং দ্ৰিধা ৰুত্তাতি আহ ‘‘অপি চা’’তিআদি. আরম্মণসঙ্কেতেনাতি খযে অনুপ্পাদেতি ইমায আরম্মণসমঞ্ঞায. সা পজাননট্ঠেন পঞ্ঞাতি যা পুব্বে সোতানং পিধানকিচ্চা ৰুত্তা পঞ্ঞা, সা পজাননসভাৰেন পঞ্ঞা. ইতরা পন যথাদিট্ঠং যথাগহিতং আরম্মণং অপিলাপনট্ঠেন ওগাহনট্ঠেন সতীতি.
১৩. এৰং ‘‘পঞ্ঞা চেৰ সতি চা’’তি পদস্স অত্থং ৰিৰরিত্ৰা ইদানি ‘‘নামরূপ’’ন্তি পদস্স অত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘তত্থ যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ইদং নামরূপ’’ন্তি আহ. নামরূপঞ্চ ৰিভাগেন দস্সেন্তো সুখগ্গহণত্থং পাকটনামরূপমেৰ ৰিভাৰেতুং ‘‘তত্থ যে’’তিআদিমাহ. তগ্গহণেনেৰ হি সহচরণাদিনা তদঞ্ঞে চিত্তচেতসিকা রূপধম্মা চ গহিতা হোন্তীতি. নামগ্গহণেন চেত্থ খন্ধত্তযমেৰ গহিতন্তি ‘‘নামরূপং ৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তং পন রূপং সম্পযুত্তন্তি? নযিদং সম্পযুত্তপচ্চযৰসেন ৰুত্তং. পচুরজনস্স পন অৰিভাগেন গহণীযসভাৰং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
গাথায অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু পুচ্ছিতাতি তং চতুরিদ্ধিপাদমুখেন অরিযমগ্গাধিগমেন পত্তব্বন্তি দস্সেন্তো ইদ্ধিপাদভাৰনামূলভূতানি ইন্দ্রিযানি সতিপঞ্ঞাহি নিদ্ধারেতুং ‘‘তত্থ সতি চ পঞ্ঞা চ চত্তারি ইন্দ্রিযানী’’তি আহ. কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসমানা সতি সিজ্ঝন্তী একন্তেন সমাধিং নিপ্ফাদেতি. সতিগ্গহণেন চেত্থ পরিযুট্ঠানপ্পহানং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ – ‘‘সতি দ্ৰে ইন্দ্রিযানি, সতিন্দ্রিযঞ্চ সমাধিন্দ্রিযঞ্চা’’তি. তথা অনুসযসমুগ্ঘাতৰিধাযিনী পঞ্ঞা সিজ্ঝমানা ন ৰিনা চতুব্বিধসম্মপ্পধানৰীরিযং সিজ্ঝতীতি ৰুত্তং – ‘‘পঞ্ঞা দ্ৰে ইন্দ্রিযানি পঞ্ঞিন্দ্রিযঞ্চ ৰীরিযিন্দ্রিযঞ্চা’’তি.
যা ইমেসু চতূসু ইন্দ্রিযেসূতি ইমেসু সতিআদীসু চতূসু ইন্দ্রিযেসু নিস্সযপচ্চযতায অধিট্ঠানভূতেসু তংসহজাতা এৰ যা সদ্দহনা. ‘‘ইমেহি চতূহি ইন্দ্রিযেহী’’তিপি পাল়ি, তস্সা ইমেহি চতূহি ইন্দ্রিযেহি সম্পযুত্তাতি ৰচনসেসো, আরম্মণে অভিপ্পসাদলক্খণা সদ্ধা কত্তুকামতাসভাৰস্স ছন্দস্স ৰিসেসপচ্চযো হোতীতি আহ – ‘‘যা সদ্ধাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ছন্দসমাধী’’তি. সমাহিতে চিত্তেতি ৰিপস্সনাসমাধিনা সমাহিতে চিত্তে. ইদং পহানন্তি ৰিক্খম্ভনপ্পহানসাধকো সমাধি পহানন্তি ৰুত্তো পজহতি এতেনাতি কত্ৰা. ‘‘পধান’’ন্তিপি পাঠো, অগ্গোতি অত্থো. তথা হি ‘‘সমাধি একোদী’’তি ৰুচ্চতি.
‘‘অস্সাসপস্সাসা’’তিআদিনা কাযৰচীচিত্তসঙ্খারসীসেন তংসমুট্ঠাপকা ৰীরিযসঙ্খারাৰ গহিতা. তে হি যাৰ ভাৰনানিপ্ফত্তি তাৰ একরসেন সরণতো সঙ্কপ্পেতব্বতো চ সরসঙ্কপ্পা’’তি ৰুত্তা ‘‘এৰং মে ভাৰনা হোতূ’’তি যথা ইচ্ছিতা, তথা পৰত্তিযা হেতুভাৰতো. তদুভযন্তি ছন্দসমাধিসঙ্খাতঞ্চ পধানসঙ্খারসঙ্খাতঞ্চ ৰীরিযন্তি তং উভযং. উভযমেৰ হি উপচারৰসেন অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা ‘‘ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদ’’ন্তি ৰুত্তং. অভিন্নম্পি হি উপচারৰসেন ভিন্নং ৰিয কত্ৰা ৰোহরন্তি, যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্তি.
তত্থ ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৰা তায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি, পজ্জতি এতেনাতি পাদো, পঠমেন অত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেন অত্থেন ইদ্ধিযা পাদো পতিট্ঠা অধিগমূপাযোতি ইদ্ধিপাদো. তেন হি উপরূপরিৰিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি. ৰিৰেকনিস্সিতন্তি তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতঞ্চ ইদ্ধিপাদং ভাৰেতীতি অত্থো. তথা হি অযং ইদ্ধিপাদভাৰনানুযুত্তো যোগী ৰিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং. মগ্গক্খণে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং আরম্মণতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতীতি. এস নযো ৰিরাগনিস্সিতন্তিআদীসু.
ৰিৰেকত্তা এৰ হি ৰিরাগাদযো, কেৰলঞ্চেত্থ ৰোস্সগ্গো দুৰিধো পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো চ পক্খন্দনৰোস্সগ্গো চাতি. তত্থ পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো ৰিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৰসেন, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসপ্পহানং. পক্খন্দনৰোস্সগ্গো ৰিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৰেন, মগ্গক্খণে আরম্মণকরণৰসেন নিব্বানপক্খন্দনং. তদুভযম্পি ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তরমিস্সকে অত্থসংৰণ্ণনানযে যুজ্জতি. তথা হি অযং পঠমিদ্ধিপাদো যথাৰুত্তেন পকারেন কিলেসে পরিচ্চজতি নিব্বানঞ্চ পক্খন্দতি. ৰোস্সগ্গপরিণামিন্তি ইমিনা পন ৰচনেন ৰোস্সগ্গত্থং পরিণমন্তং পরিণতঞ্চ পরিপচ্চন্তং পরিপক্কঞ্চাতি অত্থো. অযঞ্হি ইদ্ধিপাদভাৰনানুযুত্তো যোগী যথা পঠমো ইদ্ধিপাদো কিলেসপরিচ্চাগৰোস্সগ্গত্থং নিব্বানপক্খন্দনৰোস্সগ্গত্থঞ্চ পরিপচ্চতি, যথা চ পরিপক্কো হোতি, তথা নং ভাৰেতীতি. সেসিদ্ধিপাদেসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – যথা ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৰা পৰত্তিতো সমাধি ছন্দসমাধি. এৰং ৰীরিযং চিত্তং ৰীমংসং জেট্ঠকং কত্ৰা পৰত্তিতো সমাধি ৰীমংসাসমাধীতি.
১৪. ন কেৰলং চতুত্থইদ্ধিপাদো এৰ সমাধিঞাণমূলকো, অথ খো সব্বোপীতি দস্সেতুং ‘‘সব্বো সমাধি ঞাণমূলকো ঞাণপুব্বঙ্গমো ঞাণানুপরিৰত্তী’’তি ৰুত্তং. যদি এৰং কস্মা সো এৰ ৰীমংসাসমাধীতি ৰুত্তোতি? ৰীমংসং জেট্ঠকং কত্ৰা পৰত্তিতত্তাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. তত্থ পুব্বভাগপঞ্ঞায ঞাণমূলকো. অধিগমপঞ্ঞায ঞাণপুব্বঙ্গমো. পচ্চৰেক্খণপঞ্ঞায ঞাণানুপরিৰত্তি. অথ ৰা পুব্বভাগপঞ্ঞায ঞাণমূলকো. উপচারপঞ্ঞায ঞাণপুব্বঙ্গমো. অপ্পনাপঞ্ঞায ঞাণানুপরিৰত্তি. উপচারপঞ্ঞায ৰা ঞাণমূলকো. অপ্পনাপঞ্ঞায ঞাণপুব্বঙ্গমো. অভিঞ্ঞাপঞ্ঞায ঞাণানুপরিৰত্তীতি ৰেদিতব্বং.
যথা পুরেতি যথা সমাধিস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন পুরে পুব্বে অতীতাসু জাতীসু অসঙ্খ্যেয্যেসুপি সংৰট্টৰিৰট্টেসু অত্তনো পরেসঞ্চ খন্ধং খন্ধূপনিবদ্ধঞ্চ দুপ্পটিৰিজ্ঝং নাম নত্থি, তথা পচ্ছা সমাধিস্স অনাগতংসঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন অনাগতাসু জাতীসু অসঙ্খ্যেয্যেসুপি সংৰট্টৰিৰট্টেসু অত্তনো পরেসঞ্চ খন্ধং খন্ধূপনিবদ্ধঞ্চ দুপ্পটিৰিজ্ঝং নাম নত্থীতি অত্থো.
যথা পচ্ছাতি যথা সমাধিস্স চেতোপরিযঞাণানুপরিৰত্তিভাৰেন অনাগতেসু সত্তসু দিৰসেসু পরসত্তানং চিত্তং দুপ্পটিৰিজ্ঝং নাম নত্থি, তথা পুরে অতীতেসু সত্তসু দিৰসেসু পরসত্তানং চিত্তং দুপ্পটিৰিজ্ঝং নাম নত্থীতি অত্থো. যথা দিৰাতি যথা দিৰসভাগে সূরিযালোকেন অন্ধকারস্স ৰিধমিতত্তা চক্খুমন্তানং সত্তানং আপাথগতং চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং রূপং সুৰিঞ্ঞেয্যং. তথা রত্তিন্তি তথা রত্তিভাগে চতুরঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকারে ৰত্তমানে সমাধিস্স দিব্বচক্খুঞাণানুপরিৰত্তিতায দুপ্পটিৰিজ্ঝং রূপাযতনং নত্থি.
যথা রত্তিং তথা দিৰাতি যথা চ রত্তিযং তথা দিৰাপি অতিসুখুমং কেনচি তিরোহিতং যঞ্চ অতিদূরে, তং সব্বরূপং দুপ্পটিৰিজ্ঝং নাম নত্থি. যথা চ রূপাযতনে ৰুত্তং, তথা সমাধিস্স দিব্বসোতঞাণানুপরিৰত্তিতায সদ্দাযতনে চ নেতব্বং. তেনেৰাহ ‘‘ইতি ৰিৰটেন চেতসা’’তিআদি. তত্থ অপরিযোনদ্ধেনাতি অভিঞ্ঞাঞাণস্স পারিবন্ধককিলেসেহি অনজ্ঝোত্থটেন, অপরিযোনদ্ধত্তা এৰ সপ্পভাসং চিত্তং. এতেনেৰ সমাধিস্স ইদ্ধিৰিধঞাণানুপরিৰত্তিতাপি ৰুত্তা এৰাতি দট্ঠব্বং. পঞ্চিন্দ্রিযানীতি ইদ্ধিপাদসম্পযুত্তানি সেক্খস্স পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিপ্পেতানীতি আহ ‘‘কুসলানী’’তি. চিত্তসহভূনীতিআদি তেসং ৰিঞ্ঞাণনিরোধেন নিরোধদস্সনত্থং আরদ্ধং. তথা ‘‘নামরূপঞ্চা’’তিআদি. তেনেতং দস্সেতি ‘‘ন কেৰলং পঞ্চিন্দ্রিযানি এৰ, অথ খো নামরূপঞ্চ ৰিঞ্ঞাণহেতুকং ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধা নিরুজ্ঝতী’’তি.
তস্সাতি ৰিঞ্ঞাণস্স. হেতূতি তণ্হাঅৰিজ্জাদিকো. অনাহারন্তি পদস্স অত্থৰিৰরণং. অনভিনন্দিতন্তি অভিনন্দনভূতায তণ্হায পহীনত্তা এৰ অপত্থিতং. ততো এৰ অপ্পটিসন্ধিকং ৰিঞ্ঞাণং তং নিরুজ্ঝতি. যথা চ ৰিঞ্ঞাণং, এৰং নামরূপম্পি ৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতস্স হেতুনো পচ্চযস্স চ অভাৰা তপ্পচ্চযানং সঙ্খারাদীনং অভাৰা অহেতু অপ্পচ্চযং. সেসং পাকটমেৰ. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযোপি ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো.
এৰং অনুসন্ধিপুচ্ছম্পি দস্সেত্ৰা হেট্ঠা সত্তাধিট্ঠানা ধম্মাধিট্ঠানা চ পুচ্ছা ৰিসুং ৰিসুং দস্সিতাতি ইদানি তা সহ দস্সেতুং ‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থাযং পদত্থো – সঙ্খাতধম্মাতি অনিচ্চাদিৰসেন পরিৰীমংসিতধম্মা, অরহতং এতং অধিৰচনং. সেক্খাতি সীলাদীনি সিক্খমানা অৰসেসা অরিযপুগ্গলা. পুথূতি বহূ সত্তজনা. তেসং মে নিপকো ইরিযং, পুট্ঠো পব্রূহীতি তেসং সেখাসেখানং নিপকো পণ্ডিতো ত্ৰং ভগৰা পটিপত্তিং পুট্ঠো মে ব্রূহীতি. সেসং পাল়িৰসেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতি.
১৫. কিস্সাতি কিস্স হেতু, কেন কারণেনাতি অত্থো. সেখাসেখৰিপস্সনা পুব্বঙ্গমপ্পহানযোগেনাতি সেখে অসেখে ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমপ্পহানে চ পুচ্ছনযোগেন, পুচ্ছাৰিধিনাতি অত্থো.
ৰিস্সজ্জনগাথাযং কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্যাতি ৰত্থুকামেসু কিলেসকামেন ন অভিগিজ্ঝেয্য. মনসানাৰিলো সিযাতি ব্যাপাদৰিতক্কাদযো কাযদুচ্চরিতাদযো চ মনসো আৰিলভাৰকরে ধম্মে পজহন্তো চিত্তেন অনাৰিলো ভৰেয্য. যস্মা পন অসেক্খো অনিচ্চতাদিৰসেন সব্বধম্মানং পরিতুলিতত্তা কুসলো সব্বধম্মেসু কাযানুপস্সনাসতিআদীহি চ সতো সব্বকিলেসানং ভিন্নত্তা উত্তমভিক্খুভাৰং পত্তো চ হুত্ৰা সব্বইরিযাপথেসু পৰত্ততি, তস্মা ‘‘কুসলো…পে… পরিব্বজে’’তি আহাতি অযং সঙ্খেপত্থো.
তত্থ যং পুচ্ছাগাথাযং ‘‘নিপকো’’তি পদং ৰুত্তং, তং ভগৰন্তং সন্ধায ৰুত্তং, ভগৰতো চ নেপক্কং উক্কংসপারমিপ্পত্তং অনাৰরণঞাণদস্সনেন দীপেতব্বন্তি অনাৰরণঞাণং তাৰ কম্মদ্ৰারভেদেহি ৰিভজিত্ৰা সেখাসেখপটিপদং দস্সেতুং ‘‘ভগৰতো সব্বং কাযকম্ম’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তেন সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণদস্সনেন তথাগতস্স সেখাসেখপটিপত্তিদেসনাকোসল্লমেৰ ৰিভাৰেতি. তত্থ কো চাতি ক্ৰ চ, কস্মিং ৰিসযেতি অত্থো. তং ৰিসযং দস্সেতি ‘‘যং অনিচ্চে দুক্খে অনত্তনি চা’’তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – ঞাণদস্সনং নাম উপ্পজ্জমানং ‘‘সব্বং সঙ্খতং অনিচ্চং দুক্খং সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি উপ্পজ্জতি, তস্স পন তস্মিং ৰিসযে যেন অপ্পৰত্তি, সো পটিঘাতোতি, এতেন লক্খণত্তযপ্পটিৰেধস্স দুরভিসম্ভৰতং অনঞ্ঞসাধারণতঞ্চ দস্সেতি. লক্খণত্তযৰিভাৰনেন হি ভগৰতো চতুসচ্চপ্পটিৰেধং সম্মাসম্বোধিঞ্চ পণ্ডিতা পটিজানন্তি.
অঞ্ঞাণং অদস্সনন্তি তং পটিঘাতং সরূপতো দস্সেতি. ছল়ারম্মণসভাৰপ্পটিচ্ছাদকো হি সম্মোহো ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতোতি. যস্মিং ৰিসযে ঞাণদস্সনং উপ্পত্তিরহং, তত্থেৰ তস্স পটিঘাতেন ভৰিতব্বন্তি আহ – ‘‘যং অনিচ্চে দুক্খে অনত্তনি চা’’তি. যথা ইধ পুরিসোতিআদি উপমাদস্সনং. তত্রিদং ওপম্মসংসন্দনং – পুরিসো ৰিয সব্বো লোকো, তারকরূপানি ৰিয ছ আরম্মণানি, তস্স পুরিসস্স তারকরূপানং দস্সনং ৰিয লোকস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি যথারহং ছল়ারম্মণজাননং, তস্স পুরিসস্স তারকরূপানি পস্সন্তস্সাপি ‘‘এত্তকানি সতানি, এত্তকানি সহস্সানী’’তিআদিনা গণনসঙ্কেতেন অজাননং ৰিয লোকস্স রূপাদিআরম্মণং কথঞ্চি জানন্তস্সাপি অনিচ্চাদিলক্খণত্তযানৰবোধোতি. সেসং পাকটমেৰ.
ইদানি যেহি পদেহি ভগৰতা আযস্মতো অজিতস্স সেখাসেখপটিপদা ৰুত্তা, তেসং পদানং অত্থং ৰিভজিতুং ‘‘তত্থ সেখেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি নিপাতমত্তং, তস্মিং ৰা ৰিস্সজ্জনে. সেখেনাতি সিক্খা এতস্স সীলন্তি সেখো, তেন সেখেন. দ্ৰীসু ধম্মেসূতি দুৰিধেসু ধম্মেসূতি অধিপ্পাযো. পরিযুট্ঠানীযেসূতি দোসেন পরিযুট্ঠিতেন যত্থ পরিৰত্তিতব্বং, তেসু আঘাতৰত্থূসূতি অত্থো. ‘‘পটিঘট্ঠানীযেসূ’’তিপি পাঠো, সোযেৰত্থো.
এত্থ চ গেধপটিসেধচোদনাযং গেধনিমিত্তো দোসো গেধে সতি হোতীতি ততোপি চিত্তস্স রক্খিতব্বতা নিদ্ধারেত্ৰা ৰুত্তা. যস্মা পন ভগৰতা ‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্যা’’তি (সু. নি. ১০৪৫; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৬৪, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮; নেত্তি. ১৫-১৭) ৰুত্তং, তস্মা ‘‘তত্থ যা ইচ্ছা’’তিআদিনা গেধৰসেন নিদ্দেসো কতো. অথ ৰা দোসতো চিত্তস্স রক্খিতব্বতা গাথায দুতিযপাদেন ৰুত্তাযেৰাতি দট্ঠব্বা. দুতিযপাদেন হি সেসকিলেসৰোদানধম্মা দস্সিতা. তথা হি উপ্পন্নানুপ্পন্নভেদতো সম্মাৰাযামস্স ৰিসযভাৰেন সব্বে সংকিলেসৰোদানধম্মে চতুধা ৰিভজিত্ৰা সম্মপ্পধানমুখেন সেখপটিপদং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সেখো অভিগিজ্ঝন্তো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অনাৰিলসঙ্কপ্পোতি আৰিলানং কামসঙ্কপ্পাদীনং অভাৰেন অনাৰিলসঙ্কপ্পো. ততো এৰ চ অনভিগিজ্ঝন্তো ৰাযমতি, ৰীরিযং পৰত্তেতি. কথং ৰাযমতীতি আহ – ‘‘সো অনুপ্পন্নান’’ন্তিআদি.
তত্থ সোতি উত্তরিৰিসেসত্থায পটিপজ্জমানো সেক্খো. অনুপ্পন্নানন্তি অনিব্বত্তানং. পাপকানন্তি লামকানং. অকুসলানং ধম্মানন্তি অকোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. অনুপ্পাদাযাতি ন উপ্পাদনত্থায. ছন্দং জনেতীতি কত্তুকম্যতাসঙ্খাতং কুসলচ্ছন্দং উপ্পাদেতি. ৰাযমতীতি পযোগপরক্কমং করোতি. ৰীরিযং আরভতীতি কাযিকচেতসিকৰীরিযং করোতি. চিত্তং পগ্গণ্হাতীতি তেনেৰ সহজাতৰীরিযেন চিত্তং উক্খিপতি. পদহতীতি পধানৰীরিযং করোতি. ৰাযমতীতিআদীনি পন চত্তারি পদানি আসেৰনাভাৰনাবহুলীকম্মসাতচ্চকিরিযাহি যোজেতব্বানি. উপ্পন্নানং পাপকানন্তি অনুপ্পন্নাতি অৰত্তব্বতং আপন্নানং পাপধম্মানং. পহানাযাতি পজহনত্থায. অনুপ্পন্নানং কুসলানন্তি অনিব্বত্তানং কোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. উপ্পাদাযাতি উপ্পাদনত্থায. উপ্পন্নানন্তি নিব্বত্তানং. ঠিতিযাতি ঠিতত্থং. অসম্মোসাযাতি অনস্সনত্থং. ভিয্যোভাৰাযাতি পুনপ্পুনং ভাৰায. ৰেপুল্লাযাতি ৰিপুলভাৰায. ভাৰনাযাতি ৰড্ঢিযা. পারিপূরিযাতি পরিপূরণত্থাযাতি অযং তাৰ পদত্থো.
১৬. ‘‘কতমে অনুপ্পন্না’’তিআদি অকুসলধম্মা কুসলধম্মা চ যাদিসা অনুপ্পন্না যাদিসা চ উপ্পন্না, তে দস্সেতুং আরদ্ধং. তত্থ ইমে অনুপ্পন্নাতি ইমে কামৰিতক্কাদযো অসমুদাচারৰসেন ৰা অননুভূতারম্মণৰসেন ৰা অনুপ্পন্না নাম. অঞ্ঞথা হি অনমতগ্গে সংসারে অনুপ্পন্না নাম অকুসলা ধম্মা নত্থি. ৰিতক্কত্তযগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. অকুসলমূলানীতি অনুসযা এৰ সব্বেসং অকুসলানং মূলভাৰতো এৰং ৰুত্তা, ন লোভাদযো এৰ. ইমে উপ্পন্না অনুসযা ভূমিলদ্ধুপ্পন্না অসমুগ্ঘাটিতুপ্পন্নাতিআদিউপ্পন্নপরিযাযসব্ভাৰতো নামৰসেন উপ্পন্না নাম, ন ৰত্তমানভাৰেনাতি অত্থো. ইমে অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি ইমে সোতাপন্নস্স সদ্ধাদযো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা নাম, কো পন ৰাদো পুথুজ্জনানন্তি দস্সেতি. কুসলসদ্দো চেত্থ বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৫৮ আদযো) ৰিয অনৰজ্জপরিযাযো দট্ঠব্বো. ইমে উপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি ইমে পঠমমগ্গে সদ্ধাদযো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স উপ্পন্না কুসলা ধম্মা নাম.
সতিপট্ঠানভাৰনায সুনিগ্গহিতো কামৰিতক্কোতি আহ – ‘‘যেন কামৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং সতিন্দ্রিয’’ন্তি. অনৰজ্জসুখপদট্ঠানেন অৰিক্খেপেন চেতোদুক্খসন্নিস্সযো ৰিক্খেপপচ্চযো ব্যাপাদৰিতক্কো সুনিগ্গহিতোতি ৰুত্তং – ‘‘যেন ব্যাপাদৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং সমাধিন্দ্রিয’’ন্তি. কুসলেসু ধম্মেসু আরদ্ধৰীরিযো পরাপরাধং সুখেন সহতীতি ৰীরিযেন ৰিহিংসাৰিতক্কো সুনিগ্গহিতোতি আহ – ‘‘যেন ৰিহিংসাৰিতক্কং ৰারেতি, ইদং ৰীরিযিন্দ্রিয’’ন্তি. সমাধিআদীনম্পি যথাসকংপটিপক্খপ্পহানং পঞ্ঞৰন্তস্সেৰ ইজ্ঝতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ – ‘‘যেন উপ্পন্নুপ্পন্নে’’তিআদি.
এতেসং যথানিদ্ধারিতানং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং সৰিসযে জেট্ঠকভাৰং দস্সেতুং ‘‘সদ্ধিন্দ্রিযং কত্থ দট্ঠব্ব’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. ইমেসঞ্চ সদ্ধাদীনং সেখানং ইন্দ্রিযানং নিব্বত্তিযা সব্বেপি সেখা ধম্মা মত্থকপ্পত্তা হোন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘এৰং সেখো’’তিআদিনা সেখপটিপদং নিগমেতি.
১৭. এৰং সেখপটিপদং ৰিভজিত্ৰা ইদানি অসেখপটিপদং ৰিভজিতুং ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সব্বধম্মানন্তি ইমিনা পদেন ৰুত্তধম্মে তাৰ ৰিভজিত্ৰা তত্থ অসেক্খস্স কোসল্লং দস্সেতুং ‘‘লোকো নামা’’তিআদি ৰুত্তং. তং ৰুত্তত্থমেৰ. কিলেসলোকেন ভৰলোকো সমুদাগচ্ছতীতি কামাৰচরধম্মং নিস্সায রূপারূপাৰচরধম্মে সমুদাগমেতীতি অত্থো. সোতি সো মহগ্গতধম্মেসু, পরিত্তমহগ্গতধম্মেসু ৰা ঠিতো. ইন্দ্রিযানি নিব্বত্তেতীতি সীলসমাধযো নিব্বেধভাগিযে কত্ৰা ৰিমুত্তিপরিপাচনীযানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি উপ্পাদেতি. ইন্দ্রিযেসু ভাৰিযমানেসূতি যথাৰুত্তইন্দ্রিযেসু ৰড্ঢিযমানেসু রূপারূপপরিগ্গহাদিৰসেন নেয্যস্স পরিঞ্ঞা ভৰতি.
দস্সনপরিঞ্ঞাতি ঞাতপরিঞ্ঞা. ভাৰনাপরিঞ্ঞাতি তীরণপরিঞ্ঞা পহানপরিঞ্ঞা চ. ‘‘সা দুৰিধেনা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ‘‘যদা হি সেখো’’তিআদিনা ৰিৰরতি. তত্থ ‘‘নিব্বিদাসহগতেহি সঞ্ঞামনসিকারেহী’’তি ইমিনা বলৰৰিপস্সনং দস্সেতি. যদা হি সেখোতি চেত্থ সিক্খনসীলতায কল্যাণপুথুজ্জনোপি সেখপদেন সঙ্গহিতোতি কত্ৰা ‘‘দ্ৰে ধম্মা কোসল্লং গচ্ছন্তি দস্সনকোসল্লঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – যদা কল্যাণপুথুজ্জনো পুব্বভাগসিক্খং সিক্খন্তো নিব্বিদাসহগতেহি সঞ্ঞামনসিকারেহি ঞেয্যং পরিজানাতি, তদা তস্স তে ৰিপস্সনাধম্মা দস্সনকোসল্লং পঠমমগ্গঞাণং গচ্ছন্তি সম্পাপুণন্তি তেন সদ্ধিং ঘটেন্তি. যদা পন সোতাপন্নাদিসেখো ৰুত্তনযেন নেয্যং পরিজানাতি, তদা তস্স তে ৰিপস্সনাধম্মা ভাৰনাকোসল্লং গচ্ছন্তীতি.
তং ঞাণন্তি যা পুব্বে নেয্যস্স পরিঞ্ঞা ৰুত্তা, তং নেয্যপরিজাননঞাণং. পঞ্চৰিধেন ৰেদিতব্বন্তি ৰিসযভেদেন তস্স ভেদং দস্সেতি. ধম্মানং সলক্খণে ঞাণন্তি রূপারূপধম্মানং কক্খল়ফুসনাদিসলক্খণে ঞাণং. তং পন যস্মা সব্বং নেয্যং হেতুহেতুফলভেদতো দুৰিধমেৰ হোতি, তস্মা ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা চ অত্থপটিসম্ভিদা চা’’তি নিদ্দিট্ঠং.
পরিঞ্ঞাতি তীরণপরিঞ্ঞা অধিপ্পেতা. যস্মা পনস্স রূপারূপধম্মে সলক্খণতো পচ্চযতো চ অভিজানিত্ৰা কুসলাদিৰিভাগেহি তে পরিগ্গহেত্ৰা অনিচ্চাদিৰসেন জাননা হোতি, তস্মা ‘‘এৰং অভিজানিত্ৰা যা পরিজাননা, ইদং কুসল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ এৰংগহিতাতি এৰং অনিচ্চাদিতো কলাপসম্মসনাদিৰসেন গহিতা সম্মসিতা. ইদং ফলং নিব্বত্তেন্তীতি ইদং উদযব্বযঞাণাদিকং ফলং পটিপাটিযা উপ্পাদেন্তি, নিমিত্তস্স কত্তুভাৰেন উপচরণতো যথা অরিযভাৰকরানি সচ্চানি অরিযসচ্চানীতি. তেসন্তি উদযব্বযঞাণাদীনং. এৰংগহিতানন্তি এৰংপৰত্তিতানং. অযং অত্থোতি অযং সচ্চানং অনুবোধপটিৰেধো অত্থো. যথা হি পরিঞ্ঞাপঞ্ঞা সম্মসিতব্বধম্মে সম্মসনধম্মে তত্থ সম্মসনাকারং পরিজানাতি, এৰং সম্মসনফলম্পি পরিজানাতীতি কত্ৰা অযং নযো দস্সিতো.
যে অকুসলাতি সমুদযসচ্চমাহ. সব্বে হি অকুসলা সমুদযপক্খিযাতি. যে কুসলাতি মগ্গধম্মা সম্মাদিট্ঠিআদযো. যদিপি ফলধম্মাপি সচ্ছিকাতব্বা, চতুসচ্চপ্পটিৰেধস্স পন অধিপ্পেতত্তা ‘‘কতমে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা, যং অসঙ্খত’’ন্তি ৰুত্তং. অত্থকুসলোতি পচ্চযুপ্পন্নেসু অত্থেসু কুসলো. ধম্মকুসলোতি পচ্চযধম্মেসু কুসলো. পাল়িঅত্থপাল়িধম্মা ৰা অত্থধম্মা. কল্যাণতাকুসলোতি যুত্ততাকুসলো, চতুনযকোৰিদোতি অত্থো, দেসনাযুত্তিকুসলো ৰা. ফলতাকুসলোতি খীণাসৰফলকুসলো. ‘‘আযকুসলো’’তিআদীসু আযোতি ৰড্ঢি. সা অনত্থহানিতো অট্ঠুপ্পত্তিতো চ দুৰিধা. অপাযাতি অৰড্ঢি. সাপি অত্থহানিতো অনট্ঠুপ্পত্তিতো চ দুৰিধা. উপাযোতি সত্তানং অচ্চাযিকে কিচ্চে ৰা ভযে ৰা উপ্পন্নে তস্স তিকিচ্ছনসমত্থং ঠানুপ্পত্তিকারণং, তত্থ কুসলোতি অত্থো. খীণাসৰো হি সব্বসো অৰিজ্জায পহীনত্তা পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তো এতেসু আযাদীসু কুসলোতি. এৰং অসেখস্স কোসল্লং একদেসেন ৰিভাৰেত্ৰা পুন অনৰসেসতো দস্সেন্তো ‘‘মহতা কোসল্লেন সমন্নাগতো’’তি আহ.
পরিনিট্ঠিতসিক্খস্স অসেখস্স সতোকারিতায অঞ্ঞং পযোজনং নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থ’’ন্তি. ইদানি যথানিদ্দিট্ঠং সেখাসেখপটিপদং নিগমেন্তো ‘‘ইমা দ্ৰে চরিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ বোজ্ঝন্তি বুজ্ঝিতব্বং. তং চতুব্বিধন্তি তং বোজ্ঝং চতুব্বিধং, চতুসচ্চভাৰতো. এৰং জানাতীতি এৰং পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন যো জানাতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং অসেখো সতিৰেপুল্লপ্পত্তো নিপ্পরিযাযেন ‘‘সতো অভিক্কমতী’’তিআদিনা ৰুচ্চতীতি. সেসং উত্তানত্থমেৰ. ইধাপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযা পুব্বে ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বা.
এত্তাৰতা চ মহাথেরো ৰিচযহারং ৰিভজন্তো অজিতসুত্তৰসেন (সু. নি. ১০৩ আদযো; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছা ৫৭ আদযো, অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১ আদযো) পুচ্ছাৰিচযং ৰিস্সজ্জনৰিচযঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি সুত্তন্তরেসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰিচযানং নযং দস্সেন্তো ‘‘এৰং পুচ্ছিতব্বং, এৰং ৰিস্সজ্জিতব্ব’’ন্তি আহ. তত্থ এৰন্তি ইমিনা নযেন. পুচ্ছিতব্বন্তি পুচ্ছা কাতব্বা, আচিক্খিতব্বা ৰা, ৰিৰেচেতব্বাতি অত্থো. এৰং ৰিস্সজ্জিতন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. সুত্তস্স চাতিআদি অনুগীতিৰিচযনিদস্সনং. অনুগীতি অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ সমানেতব্বাতি সুত্তন্তরদেসনাসঙ্খাতা অনুগীতি অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ সংৰণ্ণিযমানেন সুত্তেন সমানা সদিসী কাতব্বা, তস্মিং ৰা সুত্তে সম্মা আনেতব্বা. অত্থাপগতন্তি অত্থতো অপেতং, অসম্বন্ধত্থং ৰা দসদাল়িমাদিৰচনং ৰিয. তেনেৰাহ ‘‘সম্ফপ্পলাপং ভৰতী’’তি. এতেন অত্থস্স সমানেতব্বতায কারণমাহ. দুন্নিক্খিত্তস্সাতি অসম্মাৰুত্তস্স. দুন্নযোতি দুক্খেন নেতব্বো, নেতুং ৰা অসক্কুণেয্যো. ব্যঞ্জনুপেতন্তি সভাৰনিরুত্তিসমুপেতং.
এৰং অনুগীতিৰিচযং দস্সেত্ৰা নিদ্দেসৰারে ‘‘সুত্তস্স যো পৰিচযো’’তি সংখিত্তেন ৰুত্তমত্থং ৰিভজিতুং ‘‘সুত্তঞ্চ পৰিচিনিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা তস্স ৰিচিননাকারং দস্সেন্তো ‘‘কিং ইদং সুত্তং আহচ্চৰচন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ আহচ্চৰচনন্তি ভগৰতো ঠানকরণানি আহচ্চ অভিহন্ত্ৰা পৰত্তৰচনং, সম্মাসম্বুদ্ধেন সামং দেসিতসুত্তন্তি অত্থো. অনুসন্ধিৰচনন্তি সাৰকভাসিতং. তঞ্হি ভগৰতো ৰচনং অনুসন্ধেত্ৰা পৰত্তনতো ‘‘অনুসন্ধিৰচন’’ন্তি ৰুত্তন্তি. নীতত্থন্তি যথারুতৰসেন ঞাতব্বত্থং. নেয্যত্থন্তি নিদ্ধারেত্ৰা গহেতব্বত্থং. সংকিলেসভাগিযন্তিআদীনং পদানং অত্থো পট্ঠানৰারৰণ্ণনাযং আৰি ভৰিস্সতি. যস্মা পন ভগৰতো দেসনা সোল়সৰিধে সাসনপট্ঠানে একং ভাগং অভজন্তী নাম নত্থি, তস্মা সোপি নযো ৰিচেতব্বভাৰেন ইধ নিক্খিত্তো.
কুহিং ইমস্স সুত্তস্সাতি ইমস্স সুত্তস্স কস্মিং পদেসে আদিমজ্ঝপরিযোসানেসু. সব্বানি সচ্চানি পস্সিতব্বানীতি দুক্খসচ্চং সুত্তস্স ‘‘কুহিং কস্মিং পদেসে কস্মিং ৰা পদে পস্সিতব্বং নিদ্ধারেত্ৰা ৰিচেতুং, সমুদযসচ্চং নিরোধসচ্চং মগ্গসচ্চং কুহিং পস্সিতব্বং দট্ঠব্বং নিদ্ধারেত্ৰা ৰিচেতু’’ন্তি এৰং সব্বানি সচ্চানি উদ্ধরিত্ৰা ৰিচেতব্বানীতি অধিপ্পাযো. আদিমজ্ঝপরিযোসানেতি এৰং সুত্তং পৰিচেতব্বন্তি আদিতো মজ্ঝতো পরিযোসানতো চ এৰং ইমিনা পুচ্ছাৰিচযাদিনযেন সুত্তং পৰিচিতব্বন্তি অত্থো. এত্থ চ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনপুব্বাপরানুগীতিৰিচযা পাল়িযং সরূপেনেৰ দস্সিতা. অস্সাদাদিৰিচযো পন সচ্চনিদ্ধারণমুখেন নযতো দস্সিতো, সো নিদ্দেসৰারে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. তব্বিচযেনেৰ চ পদৰিচযো সিদ্ধোতি.
ৰিচযহারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.