২. ৰিচযহারসম্পাতৰণ্ণনা
৫৩. এৰং দেসনাহারসম্পাতং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিচযহারসম্পাতং দস্সেন্তো যস্মা দেসনাহারপদত্থৰিচযো ৰিচযহারো, তস্মা দেসনাহারে ৰিপল্লাসহেতুভাৰেন নিদ্ধারিতায তণ্হায কুসলাদিৰিভাগপৰিচযমুখেন ৰিচযহারসম্পাতং দস্সেতুং ‘‘তত্থ তণ্হা দুৰিধা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ কুসলাতি কুসলধম্মারম্মণা. কুসল-সদ্দো চেত্থ বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৫৮ আদযো) ৰিয অনৰজ্জত্থে দট্ঠব্বো. কস্মা পনেত্থ তণ্হা কুসলপরিযাযেন উদ্ধটা? হেট্ঠা দেসনাহারে ৰিপল্লাসহেতুভাৰেন তণ্হং উদ্ধরিত্ৰা তস্সা ৰসেন সংকিলেসপক্খো দস্সিতো. ৰিচিত্তপটিভানতায পন ইধাপি তণ্হামুখেনেৰ ৰোদানপক্খং দস্সেতুং কুসলপরিযাযেন তণ্হা উদ্ধটা. তত্থ সংসারং গমেতীতি সংসারগামিনী, সংসারনাযিকাতি অত্থো. অপচযং নিব্বানং গমেতীতি অপচযগামিনী. কথং পন তণ্হা অপচযগামিনীতি? আহ ‘‘পহানতণ্হা’’তি. তদঙ্গাদিপ্পহানস্স হেতুভূতা তণ্হা. কথং পন একন্তসাৰজ্জায তণ্হায কুসলভাৰোতি? সেৰিতব্বভাৰতো. যথা তণ্হা, এৰং মানোপি দুৰিধো কুসলোপি অকুসলোপি, ন তণ্হা এৰাতি তণ্হায নিদস্সনভাৰেন মানো ৰুত্তো.
তত্থ মানস্স যথাধিপ্পেতং কুসলাদিভাৰং দস্সেতুং ‘‘যং মানং নিস্সাযা’’তিআদিমাহ. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘মানমহং, দেৰানমিন্দ, দুৰিধেন ৰদামি সেৰিতব্বম্পি অসেৰিতব্বম্পী’’তিআদি. যং নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সন্তিআদি ‘‘কুসলা’’তি ৰুত্ততণ্হায সরূপদস্সনত্থং ৰুত্তং. তত্থ নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং নাম –
‘‘তত্থ কতমানি ছ নেক্খম্মস্সিতানি দোমনস্সানি? রূপানংত্ৰেৰ অনিচ্চতং ৰিদিত্ৰা ৰিপরিণামৰিরাগনিরোধং ‘পুব্বে চেৰ রূপা এতরহি চ, সব্বেতে রূপা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপেতি ‘কুদাস্সু নামাহং তদাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামি, যদরিযা এতরহি আযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’তি. ইতি অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো উপ্পজ্জতি পিহা, পিহাপচ্চযা দোমনস্সং. যং এৰরূপং দোমনস্সং, ইদং ৰুচ্চতি নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্স’’ন্তি (ম. নি. ৩.৩০৭) –
এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে অনুত্তরৰিমোক্খসঙ্খাতঅরিযফলধম্মেসু পিহং উপট্ঠাপেত্ৰা তদধিগমায অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সনং উপট্ঠাপেত্ৰা উস্সুক্কাপেতুং অসক্কোন্তস্স ‘‘ইমম্পি পক্খং ইমম্পি মাসং, ইমম্পি সংৰচ্ছরং, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরিযভূমিং সম্পাপুণিতুং নাসক্খি’’ন্তি অনুসোচতো উপ্পন্নং দোমনস্সং নেক্খম্মৰসেন ৰিপস্সনাৰসেন অনুস্সতিৰসেন পঠমজ্ঝানাদিৰসেন পটিপত্তিযা হেতুভাৰেন উপ্পজ্জনতো নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং নাম. অযং তণ্হা কুসলাতি অযং ‘‘পিহা’’তি ৰুত্তা তণ্হা কুসলা. কথং? রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি, তদারম্মণা কুসলাতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি, ন সভাৰেন কুসলা, অনৰজ্জট্ঠেন কুসলা. তং উদ্দিস্স পৰত্তিযা তদারম্মণা পন তণ্হা কুসলারম্মণতায কুসলাতি. অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তি অনৰজ্জট্ঠেন কুসলা. তস্সাতি পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা. যায ৰসেন ‘‘তস্মা রক্খিতচিত্তস্সা’’তি গাথাযং ‘‘সব্বা দুগ্গতিযো জহে’’তি ৰুত্তং.
ইতি চিরতরং ৰিপস্সনাপরিৰাসং পরিৰসিত্ৰা দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞায অধিগতায পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা ৰসেন ৰিচযহারসম্পাতং দস্সেতুং ‘‘তস্সা কো পৰিচযো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যস্মা পঞ্ঞাৰিমুত্তি অরিযমগ্গমূলিকা, তস্মা চতুত্থজ্ঝানপাদকে অরিযমগ্গধম্মে উদ্দিসিত্ৰা তেসং আগমনপটিপদং দস্সেতুং ‘‘কত্থ দট্ঠব্বো, চতুত্থে ঝানে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পারমিতাযাতি উক্কংসগতায চতুত্থজ্ঝানভাৰনায. যেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৰুত্তং, তানি অঙ্গানি দস্সেতুং ‘‘পরিসুদ্ধ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিভাৰেন পরিসুদ্ধং. পরিসুদ্ধত্তা এৰ পরিযোদাতং, পভস্সরন্তি ৰুত্তং হোতি. সুখাদীনং পচ্চযঘাতেন ৰীতরাগাদিঅঙ্গণত্তা অনঙ্গণং. অনঙ্গণত্তা এৰ ৰিগতূপক্কিলেসং, অঙ্গণেন হি চিত্তং উপক্কিলিস্সতি, সুভাৰিতত্তা মুদুভূতং ৰসিভাৰপ্পত্তন্তি অত্থো. ৰসে ৰত্তমানঞ্হি চিত্তং ‘‘মুদূ’’তি ৰুচ্চতি. মুদুত্তা এৰ চ কম্মনিযং, কম্মক্খমং কম্মযোগ্গন্তি অত্থো. মুদুঞ্হি চিত্তং কম্মনিযং হোতি, এৰং ভাৰিতং মুদুঞ্চ হোতি কম্মনিযঞ্চ, যথযিদং, ভিক্খৰে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.২২). এতেসু পরিসুদ্ধভাৰাদীসু ঠিতত্তা ঠিতং. ঠিতত্তাযেৰ আনেঞ্জপ্পত্তং, অচলং নিরিঞ্জনন্তি অত্থো. মুদুকম্মঞ্ঞভাৰেন ৰা অত্তনো ৰসে ঠিতত্তা ঠিতং. সদ্ধাদীহি পরিগ্গহিতত্তা আনেঞ্জপ্পত্তং. সদ্ধাপরিগ্গহিতঞ্হি চিত্তং অস্সদ্ধিযেন ন ইঞ্জতি, ৰীরিযপরিগ্গহিতং কোসজ্জেন ন ইঞ্জতি, সতিপরিগ্গহিতং পমাদেন ন ইঞ্জতি, সমাধিপরিগ্গহিতং উদ্ধচ্চেন ন ইঞ্জতি, পঞ্ঞাপরিগ্গহিতং অৰিজ্জায ন ইঞ্জতি, ওভাসগতং কিলেসন্ধকারেন ন ইঞ্জতি. ইমেহি ছহি ধম্মেহি পরিগ্গহিতং আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি. এৰং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চিত্তং অভিনীহারক্খমং হোতি. অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায.
অপরো নযো – চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিতং চিত্তং নীৰরণদূরীভাৰেন পরিসুদ্ধং. ৰিতক্কাদিসমতিক্কমেন পরিযোদাতং. ঝানপটিলাভপচ্চনীকানং পাপকানং ইচ্ছাৰচরানং অভাৰেন অনঙ্গণং. ইচ্ছাৰচরানন্তি ইচ্ছায অৰচরানং ইচ্ছাৰসেন ওতিণ্ণানং পৰত্তানং নানপ্পকারানং কোপঅপচ্চযানন্তি অত্থো. অভিজ্ঝাদীনং চিত্তুপক্কিলেসানং ৰিগমেন ৰিগতূপক্কিলেসং. উভযম্পি চেতং অনঙ্গণসুত্তৰত্থসুত্তানং (ম. নি. ১.৫৭ আদযো; ৭০ আদযো) ৰসেন ৰেদিতব্বং. ৰসিপ্পত্তিযা মুদুভূতং. ইদ্ধিপাদভাৰূপগমেন কম্মনিযং. ভাৰনাপারিপূরিযা পণীতভাৰূপগমেন ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং. যথা আনেঞ্জভাৰপ্পত্তং আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি, এৰং ঠিতন্তি অত্থো. এৰম্পি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চিত্তং অভিনীহারক্খমং হোতি. অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায পাদকং পদট্ঠানভূতং. তেনেৰাহ – ‘‘সো তত্থ অট্ঠৰিধং অধিগচ্ছতি ছ অভিঞ্ঞা দ্ৰে চ ৰিসেসে’’তি.
তত্থ সোতি অধিগতচতুত্থজ্ঝানো যোগী. তত্থাতি তস্মিং চতুত্থজ্ঝানে অধিট্ঠানভূতে. অট্ঠৰিধং অধিগচ্ছতীতি অট্ঠৰিধং গুণং অধিগচ্ছতি. কো পন সো অট্ঠৰিধো গুণোতি? আহ ‘‘ছ অভিঞ্ঞা দ্ৰে চ ৰিসেসে’’তি. মনোমযিদ্ধি ৰিপস্সনাঞাণঞ্চ. তং চিত্তন্তি চতুত্থজ্ঝানচিত্তং. ‘‘যতো পরিসুদ্ধং, ততো পরিযোদাত’’ন্তিআদিনা পুরিমং পুরিমং পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স কারণৰচনন্তি দস্সেতি. তদুভযন্তি যেসং রাগাদিঅঙ্গণানং অভিজ্ঝাদিউপক্কিলেসানঞ্চ অভাৰেন ‘‘অনঙ্গণং ৰিগতূপক্কিলেস’’ন্তি চ ৰুত্তং. তানি অঙ্গণানি উপক্কিলেসা চাতি তং উভযং. তদুভযং তণ্হাসভাৰত্তা তণ্হায অনুলোমনতো চ তণ্হাপক্খো. যা চ ইঞ্জনাতি যা চ চিত্তস্স অসমাদানেন ফন্দনা. অট্ঠিতীতি অনৰট্ঠানং. অযং দিট্ঠিপক্খোতি যা ইঞ্জনা অট্ঠিতি চ, অযং মিচ্ছাভিনিৰেসহেতুতায দিট্ঠিপক্খো.
‘‘চত্তারি ইন্দ্রিযানী’’তিআদিনা ৰেদনাতোপি চতুত্থজ্ঝানং ৰিভাৰেতি. এৰং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং উপরি অভিঞ্ঞাধিগমায অভিনীহারক্খমং হোতি. সা চ অভিনীহারক্খমতা চুদ্দসহি আকারেহি চিণ্ণৰসিভাৰস্সেৰ হোতি. সো চ ৰসিভাৰো অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো, ন রূপাৰচরজ্ঝানমত্তলাভিনোতি আরুপ্পসমাপত্তিযা মনসিকারৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘সো উপরিমং সমাপত্তিং সন্ততো মনসিকরোতী’’তিআদিমাহ. তত্থ উপরিমং সমাপত্তিন্তি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং. সন্ততো মনসিকরোতীতি অঙ্গসন্ততাযপি আরম্মণসন্ততাযপি ‘‘সন্তা’’তি মনসিকরোতি. যতো যতো হি আরুপ্পসমাপত্তিং সন্ততো মনসিকরোতি, ততো ততো রূপাৰচরজ্ঝানং অৰূপসন্তং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. তেনেৰাহ – ‘‘তস্স উপরিমং…পে… সণ্ঠহতী’’তি. উক্কণ্ঠা চ পটিঘসঞ্ঞাতি পটিঘসঞ্ঞাসঙ্খাতাসু পঞ্চৰিঞ্ঞাণসঞ্ঞাসু অনভিরতি সণ্ঠহতি. ‘‘সো সব্বসো’’তিআদিনা একদেসেন আরুপ্পসমাপত্তিং দস্সেতি. অভিঞ্ঞাভিনীহারো রূপসঞ্ঞাতি রূপাৰচরসঞ্ঞা নামেতা যাৰদেৰ অভিঞ্ঞত্থাভিনীহারমত্তং, ন পন অরূপাৰচরসমাপত্তিযো ৰিয সন্তাতি অধিপ্পাযো. ৰোকারো নানত্তসঞ্ঞাতি নানত্তসঞ্ঞা নামেতা নানারম্মণেসু ৰোকারো, তত্থ চিত্তস্স আকুলপ্পৰত্তীতি অত্থো. সমতিক্কমতীতি এৰং তত্থ আদীনৰদস্সী হুত্ৰা তা সমতিক্কমতি. পটিঘসঞ্ঞা চস্স অব্ভত্থং গচ্ছতীতি অস্স আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং অধিগচ্ছন্তস্স যোগিনো দসপি পটিঘসঞ্ঞা ৰিগচ্ছন্তি. ইমিনা পঠমারুপ্পসমাপত্তিমাহ.
এৰং সমাহিতস্সাতি এৰং ইমিনা ৰুত্তনযেন রূপাৰচরজ্ঝানে চিত্তেকগ্গতাযপি সমতিক্কমেন সমাহিতস্স. সমাহিতস্সাতি আরুপ্পসমাধিনা সন্তৰুত্তিনা সমাহিতস্স. ওভাসোতি যো পুরে রূপাৰচরজ্ঝানোভাসো. অন্তরধাযতীতি সো রূপাৰচরজ্ঝানোভাসো অরূপাৰচরজ্ঝানসমাপজ্জনকালে ৰিগচ্ছতি. দস্সনঞ্চাতি রূপাৰচরজ্ঝানচক্খুনা দস্সনঞ্চ অন্তরধাযতি. সো সমাধীতি সো যথাৰুত্তো রূপারূপসমাধি. ছল়ঙ্গসমন্নাগতোতি উপকারকপরিক্খারসভাৰভূতেহি ছহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো. পচ্চৰেক্খিতব্বোতি পতি অৰেক্খিতব্বো, পুনপ্পুনং চিন্তেতব্বোতি অত্থো. পচ্চৰেক্খণাকারং সহ ৰিসযেন দস্সেতুং ‘‘অনভিজ্ঝাসহগত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সব্বলোকেতি সব্বস্মিং পিযরূপে সাতরূপে সত্তলোকে সঙ্খারলোকে চ. তেন কামচ্ছন্দস্স পহানমাহ. তথা ‘‘অব্যাপন্ন’’ন্তিআদিনা ব্যাপাদকোসজ্জসারম্ভসাঠেয্যৰিক্খেপসম্মোসানং পহানং. পুন তানি ছ অঙ্গানি সমথৰিপস্সনাৰসেন ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যঞ্চ অনভিজ্ঝাসহগত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তং সব্বং সুৰিঞ্ঞেয্যং.
৫৪. এত্তাৰতা ‘‘পঞ্ঞাৰিমুত্তী’’তি ৰুত্তস্স অরহত্তফলস্স সমাধিমুখেন পুব্বভাগপটিপদং দস্সেত্ৰা ইদানি অরহত্তফলসমাধিং দস্সেতুং ‘‘সো সমাধী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সো সমাধীতি যো সো সম্মাসমাধি. পুব্বে ৰুত্তস্স অরিযমগ্গসমাধিস্স ফলভূতো সমাধি পঞ্চৰিধেন ৰেদিতব্বো ইদানি ৰুচ্চমানেহি পঞ্চহি পচ্চৰেক্খণঞাণেহি অত্তনো পচ্চৰেক্খিতব্বাকারসঙ্খাতেন পঞ্চৰিধেন ৰেদিতব্বো. ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো’’তিআদীসু অরহত্তফলসমাধি অপ্পিতপ্পিতক্খণে সুখত্তা পচ্চুপ্পন্নসুখো. পুরিমো পুরিমো পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স সমাধিসুখস্স পচ্চযত্তা আযতিং সুখৰিপাকো. কিলেসেহি আরকত্তা অরিযো. কামামিসৰট্টামিসলোকামিসানং অভাৰা নিরামিসো. বুদ্ধাদীহি মহাপুরিসেহি সেৰিতত্তা অকাপুরিসসেৰিতো. অঙ্গসন্ততায সব্বকিলেসদরথসন্ততায চ সন্তো. অতিত্তিকরট্ঠেন পণীতো. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিযা লদ্ধত্তা, কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিভাৰেন ৰা লদ্ধত্তা পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধো. পস্সদ্ধং পস্সদ্ধীতি হি ইদং অত্থতো একং. পটিপ্পস্সদ্ধিকিলেসেন ৰা অরহতা লদ্ধত্তাপি পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধো. একোদিভাৰেন অধিগতত্তা, একোদিভাৰমেৰ ৰা অধিগতত্তা একোদিভাৰাধিগতো. অপ্পগুণসাসৰসমাধি ৰিয সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন পচ্চনীকধম্মে নিগ্গয্হ কিলেসে ৰারেত্ৰা অনধিগতত্তা নসসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিতগতোতি.
যতো যতো ভাগতো তঞ্চ সমাধিং সমাপজ্জন্তো, ততো ৰা ৰুট্ঠহন্তো সতিৰেপুল্লপ্পত্তো সতোৰ সমাপজ্জতি সতোৰ ৰুট্ঠহতি, যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেন ৰা সতো সমাপজ্জতি সতো ৰুট্ঠহতি. তস্মা যদেত্থ ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৰ আযতিঞ্চ সুখৰিপাকো’’তি এৰং পচ্চৰেক্খন্তস্স পচ্চত্তমেৰ অপরপ্পচ্চযঞাণং উপ্পজ্জতি, অযমেকো আকারো. এস নযো সেসেসুপি. এৰমেতেসং পঞ্চন্নং পচ্চৰেক্খিতব্বাকারানং ৰসেন সমাধি পঞ্চৰিধেন ৰেদিতব্বো.
পুন ‘‘যো চ সমাধী’’তিআদিনা অরহত্তফলে সমথৰিপস্সনাৰিভাগং দস্সেতি. তত্থ সমাধিসুখস্স ‘‘সুখ’’ন্তি অধিপ্পেতত্তা ‘‘যো চ সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো, যো চ সমাধি আযতিং সুখৰিপাকো, অযং সমথো’’তি ৰুত্তং. অরিযনিরামিসাদিভাৰো পন পঞ্ঞানুভাৰেন নিপ্ফজ্জতীতি আহ – ‘‘যো চ সমাধি অরিযো…পে… অযং ৰিপস্সনা’’তি.
এৰং অরহত্তফলসমাধিং ৰিভাগেন দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স পুব্বভাগপটিপদং সমাধিৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সো সমাধী’’তি ৰুত্তং. তত্থ সো সমাধীতি যো সো অরহত্তফলসমাধিস্স পুব্বভাগপটিপদাযং ৰুত্তো রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানসমাধি, সো সমাধি. পঞ্চৰিধেনাতি ৰক্খমানেন পঞ্চপ্পকারেন ৰেদিতব্বো. ‘‘পীতিফরণতা’’তিআদীসু পীতিং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি দ্ৰীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফরণতা নাম. সুখং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফরণতা নাম. পরেসং চেতো ফরমানা উপ্পজ্জতীতি চেতোপরিযপঞ্ঞা চেতোফরণতা নাম. আলোকফরণে উপ্পজ্জতীতি দিব্বচক্খুপঞ্ঞা আলোকফরণতা নাম. পচ্চৰেক্খণঞাণং পচ্চৰেক্খণানিমিত্তং নাম. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘দ্ৰীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফরণতা, তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফরণতা, পরচিত্তে ঞাণং চেতোফরণতা, দিব্বচক্খু আলোকফরণতা, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠিতস্স পচ্চৰেক্খণঞাণং পচ্চৰেক্খণনিমিত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৮০৪).
ইধ সমথৰিপস্সনাৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘যো চ পীতিফরণো’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ পঞ্ঞাসীসেন দেসনা কতাতি পঞ্ঞাৰসেন সংৰণ্ণনা কতা. পঞ্ঞা পীতিফরণতাতিআদীসু সমাধিসহগতা এৰাতি তত্থ সমাধিৰসেন সমথো উদ্ধটো. তস্মা পীতিসুখচেতোফরণতা ৰিসেসতো সমাধিৰিপ্ফারৰসেন ইজ্ঝন্তীতি তা ‘‘সমথো’’তি ৰুত্তা. ইতরানি ঞাণৰিপ্ফারৰসেনাতি তানি ‘‘ৰিপস্সনা’’তি ৰুত্তানি.
৫৫. ইদানি তং সমাধিং আরম্মণৰসেন ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘দস কসিণাযতনানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ কসিণজ্ঝানসঙ্খাতানি কসিণানি চ তানি যোগিনো সুখৰিসেসানং অধিট্ঠানভাৰতো, মনাযতনধম্মাযতনভাৰতো চ আযতনানি চাতি কসিণাযতনানি. পথৰীকসিণন্তি কতপরিকম্মং পথৰীমণ্ডলম্পি, তত্থ পৰত্তং উগ্গহপটিভাগনিমিত্তম্পি, তস্মিং নিমিত্তে উপ্পন্নজ্ঝানম্পি ৰুচ্চতি. তেসু ঝানং ইধাধিপ্পেতং. আকাসকসিণন্তি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তপঠমারুপ্পজ্ঝানং. ৰিঞ্ঞাণকসিণন্তি পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণারম্মণং দুতিযারুপ্পজ্ঝানং. পথৰীকসিণাদিকে সুদ্ধসমথভাৰনাৰসেন পৰত্তিতে সন্ধায ‘‘ইমানি অট্ঠ কসিণানি সমথো’’তি ৰুত্তং. সেসকসিণদ্ৰযং ৰিপস্সনাধিট্ঠানভাৰেন পৰত্তং ‘‘ৰিপস্সনা’’তি ৰুত্তং.
এৰন্তি ইমিনা নযেন. সব্বো অরিযমগ্গোতি সম্মাদিট্ঠিআদিভাৰেন অভিন্নোপি অরিযমগ্গো সতিপট্ঠানাদিপুব্বভাগপটিপদাভেদেন অনেকভেদভিন্নো নিরৰসেসো অরিযমগ্গো. যেন যেন আকারেনাতি অনভিজ্ঝাদীসু, পচ্চুপ্পন্নসুখতাদীসু চ আকারেসু যেন যেন আকারেন ৰুত্তো. তেন তেনাতি তেসু তেসু আকারেসু যে যে সমথৰসেন, যে চ যে চ ৰিপস্সনাৰসেন যোজেতুং সম্ভৰন্তি, তেন তেন আকারেন সমথৰিপস্সনাহি অরিযমগ্গো ৰিচিনিত্ৰা যোজেতব্বো. তেতি সমথাধিট্ঠানৰিপস্সনাধম্মা. তীহি ধম্মেহি সঙ্গহিতাতি তীহি অনুপস্সনাধম্মেহি সঙ্গহিতা, গণনং গতাতি অত্থো. কতমেহি তীহীতি? আহ ‘‘অনিচ্চতায দুক্খতায অনত্ততাযা’’তি. অনিচ্চতায সহচরণতো ৰিপস্সনা ‘‘অনিচ্চতা’’তি ৰুত্তা. এস নযো সেসেসুপি.
সো সমথৰিপস্সনং ভাৰযমানো তীণি ৰিমোক্খমুখানি ভাৰযতীতি সো অরিযমগ্গাধিগমায যুত্তপ্পযুত্তো যোগী কালেন সমথং সমাপজ্জনৰসেন কালেন ৰিপস্সনং সম্মসনৰসেন ৰড্ঢযমানো অনিমিত্তৰিমোক্খমুখাদিসঙ্খাতা তিস্সো অনুপস্সনা ব্রূহেতি. তযো খন্ধে ভাৰযতীতি তিস্সো অনুপস্সনা উপরূপরিৰিসেসং পাপেন্তো সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো পঞ্ঞাক্খন্ধোতি এতে তযো খন্ধে ৰড্ঢেতি. যস্মা পন তীহি খন্ধেহি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো, তস্মা ‘‘তযো খন্ধে ভাৰযন্তো অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰযতী’’তি ৰুত্তং.
ইদানি যেসং পুগ্গলানং যত্থ সিক্খন্তানং ৰিসেসতো নিয্যানমুখানি যেসঞ্চ কিলেসানং পটিপক্খভূতানি তীণি ৰিমোক্খমুখানি, তেহি সদ্ধিং তানি দস্সেতুং ‘‘রাগচরিতো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অনিমিত্তেন ৰিমোক্খমুখেনাতি অনিচ্চানুপস্সনায. সা হি নিচ্চনিমিত্তাদিসমুগ্ঘাটনেন অনিমিত্তো, রাগাদীনং সমুচ্ছেদৰিমুত্তিযা ৰিমোক্খোতি লদ্ধনামস্স অরিযমগ্গস্স মুখভাৰতো দ্ৰারভাৰতো ‘‘অনিমিত্তৰিমোক্খমুখ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অধিচিত্তসিক্খাযাতি সমাধিস্মিং. সুখৰেদনীযং ফস্সং অনুপগচ্ছন্তোতি সুখৰেদনায হিতং সুখৰেদনাকারণতো ফস্সং তণ্হায অনুপগচ্ছন্তো. সুখং ৰেদনং পরিজানন্তোতি ‘‘অযং সুখা ৰেদনা ৰিপরিণামাদিনা দুক্খা’’তি পরিজানন্তো, সৰিসযং রাগং সমতিক্কন্তো. ‘‘রাগমলং পৰাহেন্তো’’তিআদিনা তেহি পরিযাযেহি রাগস্সেৰ পহানমাহ. ‘‘দোসচরিতো পুগ্গলো’’তিআদীসুপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
পঞ্ঞাধিকস্স সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণাদিঘনৰিনিব্ভোগেন সঙ্খারেসু অত্তসুঞ্ঞতা পাকটা হোতীতি ৰিসেসতো অনত্তানুপস্সনা পঞ্ঞাপধানাতি আহ – ‘‘সুঞ্ঞতৰিমোক্খমুখং পঞ্ঞাক্খন্ধো’’তি. তথা সঙ্খারানং সরসপভঙ্গুতায ইত্তরখণত্তা উপ্পন্নানং তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জনং সম্মা সমাহিতস্সেৰ পাকটং হোতীতি ৰিসেসতো অনিচ্চানুপস্সনা সমাধিপ্পধানাতি আহ – ‘‘অনিমিত্তৰিমোক্খমুখং সমাধিক্খন্ধো’’তি. তথা সীলেসু পরিপূরকারিনো খন্তিবহুলস্স উপ্পন্নং দুক্খং অরতিঞ্চ অভিভুয্য ৰিহরতো সঙ্খারানং দুক্খতা ৰিভূতা হোতীতি দুক্খানুপস্সনা সীলপ্পধানাতি আহ – ‘‘অপ্পণিহিতৰিমোক্খমুখং সীলক্খন্ধো’’তি. ইতি তীহি ৰিমোক্খমুখেহি তিণ্ণং খন্ধানং সঙ্গহিতত্তা ৰুত্তং – ‘‘সো তীণি ৰিমোক্খমুখানি ভাৰযন্তো তযো খন্ধে ভাৰযতী’’তি. যস্মা চ তীহি চ খন্ধেহি অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স সঙ্গহিতত্তা তযো খন্ধে ভাৰযন্তো ‘‘অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰযতী’’তি ৰুত্তং. তস্মা তেহি তস্স সঙ্গহং দস্সেন্তো ‘‘যা চ সম্মাৰাচা’’তিআদিমাহ.
পুন তিণ্ণং খন্ধানং সমথৰিপস্সনাভাৰং দস্সেতুং ‘‘সীলক্খন্ধো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সীলক্খন্ধস্স খন্তিপধানত্তা, সমাধিস্স বহূপকারত্তা চ সমথপক্খভজনং দট্ঠব্বং. ভৰঙ্গানীতি উপপত্তিভৰস্স অঙ্গানি. দ্ৰে পদানীতি দ্ৰে পাদা. যেভুয্যেন হি পঞ্চদস চরণধম্মা সীলসমাধিসঙ্গহিতাতি. ভাৰিতকাযোতি আভিসমাচারিকসীলস্স পারিপূরিযা ভাৰিতকাযো. আদিব্রহ্মচরিযকসীলস্স পারিপূরিযা ভাৰিতসীলো. অথ ৰা ভাৰিতকাযোতি ইন্দ্রিযসংৰরেন ভাৰিতপঞ্চদ্ৰারকাযো. ভাৰিতসীলোতি অৰসিট্ঠসীলৰসেন ভাৰিতসীলো. সম্মা কাযভাৰনায সতি অচ্চন্তং কাযদুচ্চরিতপ্পহানং অনৰজ্জঞ্চ উট্ঠানং সম্পজ্জতি. তথা অনুত্তরে সীলে সিজ্ঝমানে অনৰসেসতো মিচ্ছাৰাচায মিচ্ছাজীৰস্স চ পহানং সম্পজ্জতি. চিত্তপঞ্ঞাসু চ ভাৰিতাসু সম্মাসতিসম্মাসমাধিসম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পা ভাৰনাপারিপূরিং গতা এৰ হোন্তি তংসভাৰত্তা তদুভযকারণত্তা চাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘কাযে ভাৰিযমানে’’তিআদিনা.
পঞ্চৰিধং অধিগমং গচ্ছতীতি অরিযমগ্গাধিগমমেৰ অৰত্থাৰিসেসৰসেন পঞ্চধা ৰিভজিত্ৰা দস্সেতি. অরিযমগ্গো হি খিপ্পং সকিং একচিত্তক্খণেনেৰ চতূসু সচ্চেসু অত্তনা অধিগন্তব্বং অধিগচ্ছতীতি ন তস্স লোকিযসমাপত্তিযা ৰিয ৰসিভাৰনাকিচ্চং অত্থীতি খিপ্পাধিগমো চ হোতি. পজহিতব্বানং অচ্চন্তৰিমুত্তিৰসেন পজহনতো ৰিমুত্তাধিগমো চ. লোকিযেহি মহন্তানং সীলক্খন্ধাদীনং অধিগমনভাৰতো মহাধিগমো চ. তেসংযেৰ ৰিপুলফলানং অধিগমনতো ৰিপুলাধিগমো চ. অত্তনা কত্তব্বস্স কস্সচি অনৰসেসতো অনৰসেসাধিগমো চ হোতীতি. কে পনেতে অধিগমা? কেচি সমথানুভাৰেন, কেচি ৰিপস্সনানুভাৰেনাতি ইমং ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ সমথেনা’’তিআদি ৰুত্তং.
৫৬. ইতি মহাথেরো ‘‘তস্মা রক্খিতচিত্তস্সা’’তি গাথায ৰসেন অরহত্তফলৰিমুত্তিমুখেন ৰিচযহারসম্পাতং নিদ্দিসন্তো দেসনাকুসলতায অনেকেহি সুত্তপ্পদেসেহি তস্সা পুব্বভাগপটিপদায ভাৰনাৰিসেসানং ভাৰনানিসংসানঞ্চ ৰিভজনৰসেন নানপ্পকারতো ৰিচযহারং দস্সেত্ৰা ইদানি দসন্নং তথাগতবলানম্পি ৰসেন তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ যো দেসযতী’’তিআদিমাহ. ওৰাদেন সাৰকে ন ৰিসংৰাদযতীতি অত্তনো অনুসিট্ঠিযা ধম্মস্স সৰনতো ‘‘সাৰকা’’তি লদ্ধনামে ৰেনেয্যে ন ৰিপ্পলম্ভেতি ন ৰঞ্চেতি, ৰিসংৰাদনহেতূনং পাপধম্মানং অরিযমগ্গেন বোধিমূলে এৰ সুপ্পহীনত্তা. তিৰিধন্তি তিপ্পকারং, তীহি আকারেহীতি অত্থো. ইদং করোথাতি ইমং সরণগমনং সীলাদিঞ্চ উপসম্পজ্জ ৰিহরথ. ইমিনা উপাযেন করোথাতি অনেনপি ৰিধিনা সরণানি সোধেন্তা সীলাদীনি পরিপূরেন্তা সম্পাদেথ. ইদং ৰো কুরুমানানন্তি ইদং সরণগমনং সীলাদিঞ্চ তুম্হাকং অনুতিট্ঠন্তানং দিট্ঠধম্মসম্পরাযনিব্বানানং ৰসেন হিতায সুখায চ ভৰিস্সতি, তানি সম্পাদেথাতি অত্থো.
এৰং ওৰদনাকারং দস্সেত্ৰা যং ৰুত্তং – ‘‘ওৰাদেন সাৰকে ন ৰিসংৰাদযতী’’তি, তং তথাগতবলেহি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সো তথা ওৰদিতো’’তিআদিমাহ. তত্থ তথাতি তেন পকারেন ‘‘ইদং করোথ, ইমিনা উপাযেন করোথা’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন. ওৰদিতোতি ধম্মদেসনায সাসিতো. অনুসিট্ঠোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. তথা করোন্তোতি যথানুসিট্ঠং তথা করোন্তো. তং ভূমিন্তি যস্সা ভূমিযা অধিগমত্থায ওৰদিতো, তং দস্সনভূমিঞ্চ ভাৰনাভূমিঞ্চ. নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি এতং কারণং ন ৰিজ্জতি. কারণঞ্হি তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ‘‘ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. দুতিযৰারে ভূমিন্তি সীলক্খন্ধেন পত্তব্বং সম্পত্তিভৰসঙ্খাতং ভূমিং.
ইদানি যস্মা ভগৰতো চতুৰেসারজ্জানিপি অৰিপরীতসভাৰতায পঠমফলঞাণস্স ৰিসযৰিসেসো হোতি, তস্মা তানিপি তস্স ৰিসযভাৰেন দস্সেতুং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে সতো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে সতোতি অহং সম্মাসম্বুদ্ধো, মযা সব্বে ধম্মা অভিসম্বুদ্ধাতি পটিজাননেন সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে সতো. ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি ‘‘ইমে নাম তযা ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’’তি কোচি সহধম্মেন সহেতুনা সকারণেন ৰচনেন, সুনক্খত্তো (দী. নি. ৩.১ আদযো; ম. নি. ১.১৪৬ আদযো) ৰিয ৰিপ্পলপন্তা পন অপ্পমাণং. তস্মা সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি এতং কারণং ন ৰিজ্জতি. এস নযো সেসপদেসুপি. যস্স তে অত্থায ধম্মো দেসিতোতি রাগাদীসু যস্স যস্স পহানত্থায অসুভভাৰনাদিধম্মো কথিতো. তক্করস্সাতি তথা পটিপন্নস্স. ৰিসেসাধিগমন্তি অভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাদিৰিসেসাধিগমং.
অন্তরাযিকাতি অন্তরাযকরণং অন্তরাযো, সো সীলং এতেসন্তি অন্তরাযিকা. অন্তরাযে নিযুত্তা, অন্তরাযং ৰা ফলং অরহন্তি, অন্তরাযপ্পযোজনাতি ৰা অন্তরাযিকা. তে পন কম্মকিলেসাদিভেদেন পঞ্চৰিধা. অনিয্যানিকাতি অরিযমগ্গৰজ্জা সব্বে ধম্মা.
দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো সোতাপন্নো অরিযসাৰকো. সুহতন্তি অতিৰধিতং. ইদম্পি একদেসকথনমেৰ. মতকপেতাদিদানম্পি সো ন করোতি এৰ. পুথুজ্জনোতি পুথূনং কিলেসাভিসঙ্খারাদীনং জননাদীহি কারণেহি পুথুজ্জনো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;
পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০);
‘‘মাতর’’ন্তিআদীসু জনিকা মাতা. জনকো চ পিতা. মনুস্সভূতো খীণাসৰো অরহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অরিযসাৰকো অঞ্ঞে জীৰিতা ৰোরোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং. সচেপি ভৰন্তরগতং অরিযসাৰকং অত্তনো অরিযসাৰকভাৰং অজানন্তম্পি কোচি এৰং ৰদেয্য ‘‘ইদং কুন্থকিপিল্লিকং জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা সকলচক্কৰাল়গব্ভে চক্কৰত্তিরজ্জং পটিপজ্জাহী’’তি, নেৰ সো নং জীৰিতা ৰোরোপেয্য. অথাপি এৰং ৰদেয্যুং – ‘‘সচে ইমং ন ঘাতেস্সসি, সীসং তে ছিন্দিস্সামা’’তি, সীসমেৰস্স ছিন্দেয্যুং, নেৰ সো তং ঘাতেয্য. পুথুজ্জনভাৰস্স পন মহাসাৰজ্জভাৰদস্সনত্থং অরিযভাৰস্স চ বলদীপনত্থং এৰং ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সাৰজ্জো ৰত পুথুজ্জনভাৰো. যত্র হি নাম মাতুঘাকাদীনিপি আনন্তরিযানি করিস্সতি, মহাবলোৰ চ অরিযভাৰো, যো এতানি কম্মানি ন করোতীতি.
সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৰাসকং সমানসীমাযং ঠিতং পঞ্চহি কারণেহি সঙ্ঘং ভিন্দেয্য. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘পঞ্চহুপালি, আকারেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি কম্মেন উদ্দেসেন ৰোহরন্তো অনুস্সাৰনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি (পরি. ৪৫৮).
তত্থ কম্মেনাতি অপলোকনাদীসু চতূসু কম্মেসু অঞ্ঞতরকম্মেন. উদ্দেসেনাতি পঞ্চসু পাতিমোক্খুদ্দেসেসু অঞ্ঞতরেন উদ্দেসেন. ৰোহরন্তোতি কথযন্তো, তাহি তাহি উপপত্তীহি ‘‘অধম্মং ধম্মো’’তিআদীনি অট্ঠারসভেদকরৰত্থূনি দীপযন্তো. অনুস্সাৰনেনাতি ‘‘ননু তুম্হে জানাথ ময্হং উচ্চকুলা পব্বজিতভাৰং বহুস্সুতভাৰঞ্চ, মাদিসো নাম উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং গাহেয্যাতি কিং তুম্হাকং চিত্তম্পি উপ্পাদেতুং যুত্তং, কিমহং অপাযতো ন ভাযামী’’তিআদিনা নযেন কণ্ণমূলে ৰচীভেদং কত্ৰা অনুস্সাৰনেন. সলাকগ্গাহেনাতি এৰং অনুস্সাৰেত্ৰা তেসং চিত্তং উপত্থম্ভেত্ৰা অনিৰত্তিধম্মং কত্ৰা ‘‘গণ্হথ ইমং সলাক’’ন্তি সলাকগ্গাহেন.
এত্থ চ কম্মমেৰ উদ্দেসো ৰা পমাণং, ৰোহারানুস্সাৰনসলাকগ্গাহাপনং পন পুব্বভাগো. অট্ঠারসৰত্থুদীপনৰসেন হি ৰোহরন্তেন তত্থ রুচিজননত্থং অনুস্সাৰেত্ৰা সলাকায গাহিতাযপি অভিন্নো এৰ হোতি সঙ্ঘো. যদা পন এৰং চত্তারো ৰা অতিরেকা ৰা সলাকং গাহেত্ৰা আৰেণিকং কম্মং ৰা উদ্দেসং ৰা করোন্তি, তদা সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি. এৰং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঙ্ঘং ভিন্দেয্য সঙ্ঘরাজিং ৰা জনেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি.
দুট্ঠচিত্তোতি ৰধকচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৰমানকসরীরে খুদ্দকমক্খিকায পিৰনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. এত্তাৰতা হি মাতুঘাতাদীনি পঞ্চানন্তরিযকম্মানি দস্সিতানি হোন্তি. যানি পুথুজ্জনো করোতি, ন অরিযসাৰকো. দুট্ঠচিত্তোতি ৰিনাসচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. থূপন্তি চেতিযং. ভিন্দেয্যাতি নাসেয্য.
অঞ্ঞং সত্থারন্তি ‘‘অযং মে সত্থা সত্থু কিচ্চং কাতুং সমত্থো’’তি ভৰন্তরেপি অঞ্ঞং তিত্থকরং. অপদিসেয্যাতি ‘‘অযং মে সত্থা’’তি এৰং গণ্হেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ইতো বহিদ্ধা অঞ্ঞং দক্খিণেয্যং পরিযেসেয্যাতি সাসনতো বহিদ্ধা অঞ্ঞং বাহিরকং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা ‘‘অযং দক্খিণারহো, ইমস্মিং কতা কারা মহপ্ফলা ভৰিস্সন্তী’’তি অধিপ্পাযেন তস্মিং পটিপজ্জেয্যাতি অত্থো. কুতূহলমঙ্গলেন সুদ্ধিং পচ্চেয্যাতি ‘‘ইমিনা ইদং ভৰিস্সতী’’তি এৰং পৰত্তত্তা কুতূহলসঙ্খাতেন দিট্ঠসুতমুতমঙ্গলেন অত্তনো সুদ্ধিং ৰোদানং সদ্দহেয্য.
৫৭. ইত্থী রাজা চক্কৰত্তী সিযাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি যস্মা ইত্থিযা কোসোহিতৰত্থগুয্হাদীনং অভাৰেন লক্খণানি ন পরিপূরন্তি, ইত্থিরতনাভাৰেন চ সত্তরতনসমঙ্গিতা ন সম্পজ্জতি. সব্বমনুস্সানম্পি চ ন অধিকো অত্তভাৰো হোতি, তস্মা ‘‘ইত্থী…পে… ৰিজ্জতী’’তি ৰুত্তং. যস্মা সক্কত্তাদীনি তীণি ঠানানি উত্তমানি, ইত্থিলিঙ্গঞ্চ হীনং, তস্মা তস্সা সক্কত্তাদীনিপি পটিসিদ্ধানীতি. ননু চ যথা ইত্থিলিঙ্গং, এৰং পুরিসলিঙ্গম্পি ব্রহ্মলোকে নত্থি, তস্মা পুরিসো মহাব্রহ্মা সিযাতি ন ৰত্তব্বন্তি? নো ন ৰত্তব্বং. কস্মা? ইধ পুরিসস্স তত্থ নিব্বত্তনতো. ইত্থিযো হি ইধ ঝানং ভাৰেত্ৰা কালং কত্ৰা ব্রহ্মপারিসজ্জানং সহব্যতং উপপজ্জন্তি, ন মহাব্রহ্মানং. পুরিসো পন কত্থচি ন উপ্পজ্জতীতি ন ৰত্তব্বো. সমানেপি তত্থ উভযলিঙ্গাভাৰে পুরিসসণ্ঠানাৰ তত্থ ব্রহ্মানো, ন ইত্থিসণ্ঠানা, তস্মা সুৰুত্তমেতং. ইত্থী তথাগতোতি এত্থ তিট্ঠতু তাৰ সব্বঞ্ঞুগুণে নিব্বত্তেত্ৰা লোকানং তারণসমত্থো বুদ্ধভাৰো, পণিধানমত্তম্পি ইত্থিযা ন সম্পজ্জতি.
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৯) –
ইমানি হি পণিধানসম্পত্তিকারণানি. ইতি পণিধানমত্তম্পি সম্পাদেতুং অসমত্থায ইত্থিযা কুতো বুদ্ধভাৰোতি ‘‘ইত্থী তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো সিযাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি ৰুত্তং. সব্বাকারপরিপূরো পুঞ্ঞুস্সযো সব্বাকারপরিপূরমেৰ অত্তভাৰং নিব্বত্তেতীতি পুরিসোৰ অরহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো.
একিস্সা লোকধাতুযাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা, যা জাতিখেত্তন্তি ৰুচ্চতি. সা হি তথাগতস্স গব্ভোক্কন্তিকালাদীসু কম্পতি. আণাখেত্তং পন কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ং. যা একতো সংৰট্টতি চ ৰিৰট্টতি চ, যত্থ চ আটানাটিযপরিত্তাদীনং (দী. নি. ৩.২৭৭ আদযো) আণা পৰত্ততি. ৰিসযখেত্তস্স পরিমাণং নত্থি. বুদ্ধানঞ্হি ‘‘যাৰতকং ঞাণং তাৰতকং নেয্যং, যাৰতকং নেয্যং তাৰতকং ঞাণং, নেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং নেয্য’’ন্তি (মহানি. ৬৯; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) ৰচনতো অৰিসযো নাম নত্থি. ইতি ইমেসু তীসু খেত্তেসু তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে ‘‘ঠপেত্ৰা ইমং চক্কৰাল়ং অঞ্ঞস্মিং চক্কৰাল়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তী’’তি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি.
অপুব্বং অচরিমন্তি অপুরে অপচ্ছা একতো ন উপ্পজ্জন্তি, পুরে ৰা পচ্ছা ৰা উপ্পজ্জন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ গব্ভোক্কন্তিতো পুব্বে পুরেতি ৰেদিতব্বং. ততো পট্ঠায হি দসসহস্সিচক্কৰাল়কম্পনেন খেত্তপরিগ্গহো কতো নাম হোতি, অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নত্থি. ধাতুপরিনিব্বানতো পরং পন পচ্ছা, ততো হেট্ঠাপি অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নত্থি, উদ্ধং ন ৰারিতা.
কস্মা পন অপুব্বং অচরিমং ন উপ্পজ্জন্তীতি? অনচ্ছরিযত্তা. অচ্ছরিযমনুস্সা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো. যথাহ – ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছরিযমনুস্সো’’তিআদি (অ. নি. ১.১৭১). যদি চ অনেকে বুদ্ধা একতো উপ্পজ্জেয্যুং, অনচ্ছরিযা ভৰেয্যুং. দেসনায চ ৰিসেসাভাৰতো. যঞ্হি সতিপট্ঠানাদিভেদং ধম্মং একো দেসেতি, অঞ্ঞেনপি সো এৰ দেসেতব্বো সিযা, ৰিৰাদভাৰতো চ. বহূসু হি বুদ্ধেসু একতো উপ্পন্নেসু বহূনং আচরিযানং অন্তেৰাসিকা ৰিয ‘‘অম্হাকং বুদ্ধো পাসাদিকো’’তিআদিনা তেসং সাৰকা ৰিৰদেয্যুং. কিং ৰা এতেন কারণগৰেসনেন, ধম্মতাৰেসা যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে তথাগতা একতো ন উপ্পজ্জন্তীতি (মি. প. ৫.১.১).
যথা নিম্ববীজকোসাতকিবীজাদীনি মধুরং ফলং ন নিব্বত্তেন্তি, অসাতং অমধুরমেৰ ফলং নিব্বত্তেন্তি, এৰং কাযদুচ্চরিতাদীনি মধুরৰিপাকং ন নিব্বত্তেন্তি অমধুরমেৰ নিব্বত্তেন্তি. যথা চ উচ্ছুবীজসালিবীজাদীনি মধুরং সাদুরসমেৰ ফলং নিব্বত্তেন্তি ন অসাতং কটুকং. এৰং কাযসুচরিতাদীনি মধুরমেৰ ৰিপাকং নিব্বত্তেন্তি ন অমধুরং. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘যাদিসং ৰপতে বীজং, তাদিসং হরতে ফলং;
কল্যাণকারী কল্যাণং, পাপকারী চ পাপক’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৫৬; নেত্তি. ১২২);
তস্মা ‘‘তিণ্ণং দুচ্চরিতান’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
অঞ্ঞতরো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰাতি যো কোচি পব্বজ্জামত্তেন সমণো ৰা জাতিমত্তেন ব্রাহ্মণো ৰা. পাপিচ্ছো সম্ভাৰনাধিপ্পাযেন ৰিম্হাপনতো কুহকো. পচ্চযসন্নিস্সিতায পযুত্তৰাচায ৰসেন লপকো. পচ্চযনিব্বত্তকনিমিত্তাৰচরতো নেমিত্তকো. কুহনলপননেমিত্তকত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৰাতি কুহনাদিভাৰমেৰ পুরক্খত্ৰা সন্তিন্দ্রিযো সন্তমানসো ৰিয চরন্তো. পঞ্চ নীৰরণেতি কামচ্ছন্দাদিকে পঞ্চ নীৰরণে. অপ্পহায অসমুচ্ছিন্দিত্ৰা, চেতসো উপক্কিলেসেতি নীৰরণে. নীৰরণা হি চিত্তং উপক্কিলেসেন্তি কিলিট্ঠং করোন্তি ৰিবাধেন্তি উপতাপেন্তি চ. তস্মা ‘‘চেতসো উপক্কিলেসা’’তি ৰুচ্চন্তি. পঞ্ঞায দুব্বলীকরণেতি নীৰরণে. নীৰরণা হি উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি. তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা’’তি ৰুচ্চন্তি. অনুপট্ঠিতস্সতীতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু ন উপট্ঠিতস্সতি. অভাৰযিত্ৰাতি অৰড্ঢযিত্ৰা. অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিন্তি অরহত্তপদট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং.
পচ্ছিমৰারে অঞ্ঞতরো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰাতি সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তং সন্ধায ৰদতি. তত্থ সব্বদোসাপগতোতি সব্বেহি পারমিতাপটিপক্খভূতেহি দোসেহি অপগতো. এতেন পরিপূরিতপারমিভাৰং দস্সেতি. সতিপট্ঠানানি ৰিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গো মগ্গো, অনুত্তরা সম্মাসম্বোধি অরহত্তং. সতিপট্ঠানানি ৰা ৰিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গা মিস্সকা, সম্মাসম্বোধি অরহত্তমেৰ. সেসং অনন্তরৰারে ৰুত্তপটিপক্খতো ৰেদিতব্বং. যং এত্থ ঞাণন্তি যং এতস্মিং যথাৰুত্তে ঠানে চ ঠানং, অট্ঠানে চ অট্ঠানন্তি পৰত্তং ঞাণং. হেতুসোতি তস্স ঠানস্স অট্ঠানস্স চ হেতুতো. ঠানসোতি তঙ্খণে এৰ আৰজ্জনসমনন্তরং. অনোধিসোতি ওধিঅভাৰেন, কিঞ্চি অনৰসেসেত্ৰাতি অত্থো.
ইতি ঠানাট্ঠানগতাতিআদীসু এৰং ঠানাট্ঠানভাৰং গতা. সব্বেতি খযৰযৰিরজ্জননিরুজ্ঝনসভাৰা সঙ্খতধম্মা, তে এৰ চ সত্তপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতা কেচি সগ্গূপগা যে ধম্মচারিনো, কেচি অপাযূপগা যে অধম্মচারিনো, কেচি নিব্বানূপগা যে কম্মক্খযকরং অরিযমগ্গং পটিপন্না.
৫৮. ইদানি যথাৰুত্তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘সব্বে সত্তা মরিস্সন্তী’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তস্স অত্থং ‘‘সব্বে সত্তাতি অরিযা চ অনরিযা চা’’তিআদিনা সযমেৰ নিদ্দিসতি. তত্থ জীৰিতপরিযন্তো মরণপরিযন্তোতি জীৰিতস্স পরিযন্তো নাম মরণসঙ্খাতো অন্তো. যথাকম্মং গমিস্সন্তীতি এত্থ যদেতং সত্তানং যথাকম্মং গমনং, অযং কম্মস্সকতাতি অত্থো. কম্মানং ফলদস্সাৰিতা চ অৰিপ্পৰাসো চাতি ‘‘পুঞ্ঞপাপফলূপগা’’তি ইমিনা ৰচনেন কম্মানং ফলস্স পচ্চক্খকারিতা, কতূপচিতানং কম্মানং অত্তনো ফলস্স অপ্পদানাভাৰো চ দস্সিতোতি অত্থো.
কম্মমেৰ কম্মন্তং, পাপং কম্মন্তং এতেসন্তি পাপকম্মন্তা, তস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপুঞ্ঞসঙ্খারা’’তি ৰুত্তং. অপুঞ্ঞো সঙ্খারো এতেসন্তি অপুঞ্ঞসঙ্খারা. পাপকম্মন্তাতি ৰা নিস্সক্কৰচনং, পাপকম্মন্তহেতূতি অত্থো. তথা পুঞ্ঞসঙ্খারাতিআদীসুপি. পুন ‘‘নিরযং পাপকম্মন্তা’’তিআদিনা অন্তদ্ৰযেন সদ্ধিং মজ্ঝিমপটিপদং দস্সেতি. তথা ‘‘অযং সংকিলেসো’’তিআদিনা ৰট্টৰিৰট্টৰসেন আদীনৰস্সাদনিস্সরণৰসেন হেতুফলৰসেন চ গাথাযং তযো অত্থৰিকপ্পা দস্সিতা. পুন ‘‘নিরযং পাপকম্মন্তাতি অযং সংকিলেসো’’তিআদিনা ৰোদানৰসেন গাথায অত্থং দস্সেতি.
৫৯. তেন তেনাতি তেন তেন অজ্ঝোসিতৰত্থুনা রূপভৰঅরূপভৰাদিনা. ছত্তিংসাতি কামতণ্হা তাৰ রূপাদিৰিসযভেদেন ছ, তথা ভৰতণ্হা ৰিভৰতণ্হা চাতি অট্ঠারস. তা এৰ অজ্ঝত্তিকেসু রূপাদীসু অট্ঠারস, বাহিরেসু রূপাদীসু অট্ঠারসাতি এৰং ছত্তিংস. যেন যেনাতি ‘‘সুভং সুখ’’ন্তিআদিনা.
ৰোদানং তিৰিধং খন্ধত্তযৰসেনাতি তং দস্সেতুং ‘‘তণ্হাসংকিলেসো’’তিআদি ৰুত্তং. পুন ‘‘সব্বে সত্তা মরিস্সন্তী’’তিআদি পটিপদাৰিভাগেন গাথানমত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ তত্থ গামিনীতি তত্থ তত্থেৰ নিব্বানে গামিনী, নিব্বানস্স গমনসীলাতি অত্থো.
পুন তত্থতত্থগামিনীসব্বত্থগামিনীনং পটিপদানং ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘তযো রাসী’’তিআদি ৰুত্তং. যন্তি যং নিরযাদি. তং তং ঠানং যথারহং গমেতীতি সব্বত্থগামিনী. পটিপদাসঙ্খাতে অপুঞ্ঞকম্মে পুঞ্ঞকম্মে চ কম্মক্খযকরণকম্মে চ ৰিভাগসো ভগৰতো পৰত্তনঞাণং. ইদং সব্বত্থগামিনী পটিপদাঞাণং নাম তথাগতবলং. ইমিনা হি ঞাণেন ভগৰা সব্বম্পি পটিপদং যথাভূতং পজানাতি.
কথং? সকলগামৰাসিকেসুপি একং সূকরং ৰা মিগং ৰা মারেন্তেসু সব্বেসং চেতনা পরস্স জীৰিতিন্দ্রিযারম্মণাৰ হোতি, তং পন কম্মং তেসং আযূহনক্খণেযেৰ নানা হোতি. তেসু হি একো আদরেন করোতি, একো ‘‘ত্ৰম্পি করোহী’’তি পরেহি নিপ্পীল়িতো করোতি, একো সমানচ্ছন্দো ৰিয হুত্ৰা অপ্পটিবাহমানো ৰিচরতি. তেসু একো তেনেৰ কম্মেন নিরযে নিব্বত্ততি, একো তিরচ্ছানযোনিযং, একো পেত্তিৰিসযে, তং তথাগতো আযূহনক্খণে এৰ ‘‘ইমিনা নীহারেন আযূহিতত্তা এস নিরযে নিব্বত্তিস্সতি, এস তিরচ্ছানযোনিযং, এস পেত্তিৰিসযে’’তি জানাতি. নিরযে নিব্বত্তনকম্পি ‘‘এস অট্ঠসু মহানিরযেসু নিব্বত্তিস্সতি, এস সোল়সসু উস্সদেসূ’’তি জানাতি. তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তনকম্পি ‘‘এস অপাদকো ভৰিস্সতি, এস দ্ৰিপাদকো, এস চতুপ্পাদকো, এস বহুপ্পাদকো’’তি জানাতি. পেত্তিৰিসযে নিব্বত্তনকম্পি ‘‘এস নিজ্ঝামতণ্হিকো ভৰিস্সতি, এস খুপ্পিপাসিকো, এস পরদত্তূপজীৰী’’তি জানাতি.
‘‘তেসু চ কম্মেসু ইদং কম্মং পটিসন্ধিং আকড্ঢিস্সতি, ইদং নাকড্ঢিস্সতি দুব্বলং দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৰেপক্কমত্তং ভৰিস্সতী’’তি জানাতি. তথা সকলগামৰাসিকেসু একতো দানং দদমানেসু সব্বেসম্পি চেতনা দেয্যধম্মারম্মণাৰ হোতি, তং পন কম্মং তেসং আযূহনক্খণে এৰ নানং হোতি. তেসু হি কেচি দেৰলোকে নিব্বত্তন্তি, কেচি মনুস্সলোকে, তং তথাগতো আযূহনক্খণে এৰ ‘‘ইমিনা নীহারেন আযূহিতত্তা এস মনুস্সলোকে নিব্বত্তিস্সতি, এস দেৰলোকে’’তি জানাতি. তত্থপি ‘‘এস পরনিম্মিতৰসৰত্তীসু নিব্বত্তিস্সতি, এস ভুম্মদেৰেসু নিব্বত্তিস্সতি, এস জেট্ঠকদেৰরাজা হুত্ৰা, এস তস্স দুতিযং ততিযং ৰা ঠানন্তরং করোন্তো পরিচারকো হুত্ৰা নিব্বত্তিস্সতী’’তি জানাতি.
‘‘তেসু চ কম্মেসু ইদং পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং সক্খিস্সতি, ইদং ন সক্খিস্সতি দুব্বলং দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৰেপক্কমত্তং ভৰিস্সতী’’তি জানাতি. তথা ‘‘ৰিপস্সনং পট্ঠপেন্তেসু চ এস ইমিনা নীহারেন ৰিপস্সনায আরদ্ধত্তা অরহা ভৰিস্সতি, এস অনাগামী, এস সকদাগামী, এস সোতাপন্নো, একবীজী কোলংকোলো সত্তক্খত্তুপরমো, এস মগ্গং পত্তুং ন সক্খিস্সতি লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাযমেৰ ঠস্সতি, এস পচ্চযপরিগ্গহে, এস নামরূপপরিগ্গহে, অরূপপরিগ্গহে চ ঠস্সতি, এস মহাভূতমত্তমেৰ ৰৰত্থপেস্সতি, এস কিঞ্চি সল্লক্খেতুং ন সক্খিস্সতী’’তি জানাতি. ‘‘কসিণপরিকম্মং করোন্তেসুপি এস পরিকম্মমত্তে এৰ ঠস্সতি, এস নিমিত্তং উপ্পাদেতুং সক্খিস্সতি, ন অপ্পনং. এস অপ্পনম্পি উপ্পাদেস্সতি, এস ঝানং অধিগমিস্সতি, ন উপরিৰিসেসং. এস উপরিৰিসেসম্পি অধিগমিস্সতী’’তি জানাতি.
অনেকধাতূতি অনেকা চক্খাদযো পথৰাদযো চ ধাতুযো এতস্সাতি অনেকধাতু, বহুধাতূতি অত্থো. লোকোতি খন্ধাযতনাদিলোকো. চক্খুধাতূতিআদি যাহি ধাতূহি ‘‘অনেকধাতূ’’তি লোকো ৰুত্তো, তাসং সরূপতো দস্সনং. তত্থ সভাৰট্ঠেন নিস্সত্তট্ঠেন চ ধাতু. চক্খু এৰ ধাতু চক্খুধাতু. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. কামধাতূতি এত্থ দ্ৰে কামা কিলেসকামো চ ৰত্থুকামো চ. কিলেসকামপক্খে কামপটিসংযুত্তো ধাতু কামধাতু, কামৰিতক্কস্সেতং নামং. ৰত্থুকামপক্খে পন কামাৰচরধম্মা কামো উত্তরপদলোপেন, কামো চ সো ধাতু চাতি কামধাতু. ব্যাপাদপটিসংযুত্তো ধাতু ব্যাপাদধাতু, ব্যাপাদৰিতক্কস্সেতং নামং. ব্যাপাদোৰ ধাতু ব্যাপাদধাতু, দসআঘাতৰত্থুৰিসযস্স পটিঘস্সেতং নামং. ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ধাতু ৰিহিংসাধাতু, ৰিহিংসাৰিতক্কো. ৰিহিংসা এৰ ৰা ধাতু ৰিহিংসাধাতু, পরসত্তৰিহেসনস্সেতং নামং. নেক্খম্মঅব্যাপাদঅৰিহিংসাধাতুযো নেক্খম্মৰিতক্কাদযো সব্বকুসলধম্মা মেত্তাকরুণা চাতি ৰেদিতব্বং. রূপধাতূতি রূপভৰো, সব্বে ৰা রূপধম্মা. অরূপধাতূতি অরূপভৰো, অরূপধম্মা ৰা. নিরোধধাতূতি নিরোধতণ্হা. সঙ্খারধাতূতি সব্বে সঙ্খতধম্মা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যং.
অঞ্ঞমঞ্ঞৰিলক্খণত্তা নানপ্পকারা ধাতুযো এতস্মিন্তি নানাধাতু, লোকো. তেনেৰাহ – ‘‘অঞ্ঞা চক্খুধাতু যাৰ অঞ্ঞা নিব্বানধাতূ’’তি, যথা চ ইদং ঞাণং চক্খুধাতুআদিভেদেন উপাদিন্নকসঙ্খারলোকস্স ৰসেন অনেকধাতুনানাধাতুলোকং পজানাতি, এৰং অনুপাদিন্নকসঙ্খারলোকস্সপি ৰসেন তং পজানাতি. পচ্চেকবুদ্ধা হি দ্ৰে চ অগ্গসাৰকা উপাদিন্নকসঙ্খারলোকস্সেৰ নানত্তং জানন্তি, তম্পি একদেসেনেৰ, ন নিপ্পদেসতো. অনুপাদিন্নকসঙ্খারলোকস্স পন নানত্তং ন জানন্তি. ভগৰা পন ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স রুক্খস্স খন্ধো সেতো হোতি, ইমস্স কাল়ো, ইমস্স মট্ঠো, ইমস্স ফরুসো, ইমস্স বহলো, ইমস্স তনুত্তচো. ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স রুক্খস্স পত্তং ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন এৰরূপং নাম হোতি, ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্স রুক্খস্স পুপ্ফং নীলং হোতি পীতকং লোহিতকং ওদাতং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং, ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ফলং খুদ্দকং মহন্তং দীঘং ৰট্টং সুসণ্ঠানং দুস্সণ্ঠানং মট্ঠং ফরুসং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং তিত্তং মধুরং কটুকং অম্বিলং কসাৰং হোতি, ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স রুক্খস্স কণ্টকো তিখিণো হোতি, অতিখিণো উজুকো কুটিলো কণ্হো নীলো ওদাতো হোতী’’তি এৰং অনুপাদিন্নসঙ্খারলোকস্সাপি ৰসেন অনেকধাতুনানাধাতুভাৰং জানাতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং এৰ হি এতং বলং, ন অঞ্ঞেসং.
৬০. যং যদেৰ ধাতুন্তি যং কিঞ্চি হীনাদিসভাৰং. যস্মা অধিমুত্তি নাম অজ্ঝাসযধাতু, তস্মা অধিমুচ্চনং অজ্ঝাসযস্স হীনাদিসভাৰেন পৰত্তনং. তং পন তস্স তং তং অধিট্ঠহনং অভিনিৰিসনঞ্চ হোতীতি আহ – ‘‘অধিমুচ্চন্তি, তং তদেৰ অধিট্ঠহন্তি অভিনিৰিসন্তী’’তি. অধিমুচ্চনস্স ৰিসযং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘কেচি রূপাধিমুত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. নানাধিমুত্তিকতাঞাণন্তি হীনাদিৰসেন নানাধিমুত্তিকতায ঞাণং.
তে যথাধিমুত্তা চ ভৰন্তীতি তে হীনাধিমুত্তিকা পণীতাধিমুত্তিকা সত্তা যথা যথা অধিমুত্তা হোন্তি. তং তং কম্মসমাদানং সমাদিযন্তীতি অধিমুত্তিঅনুরূপং তং তং অত্তনা সমাদিযিতব্বং কত্তব্বং কম্মং করোন্তি, তানি কম্মসমাদানানি সমুট্ঠানৰসেন ৰিভজন্তো ‘‘তে ছব্বিধং কম্ম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ কেচি লোভৰসেন কম্মং সমাদিযন্তীতি সম্বন্ধিতব্বং. এস নযো সেসেসুপি. তং ৰিভজ্জমানন্তি তং সমুট্ঠানৰসেন ছব্বিধং পুন পৰত্তিনিৰত্তিৰসেন ৰিভজ্জমানং দুৰিধং.
যং লোভৰসেন দোসৰসেন মোহৰসেন চ কম্মং করোতীতি দসঅকুসলকম্মপথকম্মং সন্ধায ৰদতি. তঞ্হি সংকিলিট্ঠতায কাল়কন্তি কণ্হং. অপাযেসু নিব্বত্তাপনতো কাল়কৰিপাকন্তি কণ্হৰিপাকং. যং সদ্ধাৰসেন কম্মং করোতীতি দসকুসলকম্মপথকম্মং. তঞ্হি অসংকিলিট্ঠত্তা পণ্ডরন্তি সুক্কং. সগ্গে নিব্বত্তাপনতো পণ্ডরৰিপাকত্তা সুক্কৰিপাকং. যং লোভৰসেন দোসৰসেন মোহৰসেন সদ্ধাৰসেন চ কম্মং করোতি, ইদং কণ্হসুক্কন্তি ৰোমিস্সককম্মং. কণ্হসুক্কৰিপাকন্তি সুখদুক্খৰিপাকং. মিস্সককম্মঞ্হি কত্ৰা অকুসলৰলেন তিরচ্ছানযোনিযং মঙ্গলহত্থিভাৰং উপপন্নো কুসলেন পৰত্তে সুখং অনুভৰতি, কুসলেন রাজকুলে নিব্বত্তোপি অকুসলেন দুক্খং ৰেদযতি. যং ৰীরিযৰসেন পঞ্ঞাৰসেন চ কম্মং করোতি, ইদং কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকন্তি কম্মক্খযকরা চতুমগ্গচেতনা. তঞ্হি যদি কণ্হং ভৰেয্য, কণ্হৰিপাকং দদেয্য. যদি সুক্কং ভৰেয্য, সুক্কউপপত্তিপরিযাপন্নং ৰিপাকং দদেয্য. উভযৰিপাকস্স পন অপ্পদানতো অকণ্হঅসুক্কৰিপাকন্তি অযমেত্থ অত্থো.
কম্মসমাদানে পঠমং অচেলকপটিপদা কামেসু পাতব্যতা, দুতিযং তিব্বকিলেসস্স অস্সুমুখস্সাপি রুদতো পরিসুদ্ধব্রহ্মচরিযচরণং, ততিযং কামেসু অপাতব্যতা অচেলকপটিপদা, চতুত্থং পচ্চযে অলভমানস্সাপি ঝানৰিপস্সনাসুখসমঙ্গিনো সাসনব্রহ্মচরিযচরণং. যং এৰং জাতিযং কম্মসমাদানন্তি যং অঞ্ঞম্পি এৰংপকারং কম্মং. ইমিনা পুগ্গলেনাতিআদি তস্মিং কম্মৰিপাকে ভগৰতো ঞাণস্স পৰত্তনাকারদস্সনং. তত্থ উপচিতন্তি যথা কতং কম্মং ফলদানসমত্থং হোতি, তথা কতং উপচিতং. অৰিপক্কন্তি ন ৰিপক্কৰিপাকং. ৰিপাকায পচ্চুপট্ঠিতন্তি ৰিপাকদানায কতোকাসং. ন চ ভব্বো অভিনিব্বিধা গন্তুন্তি কিলেসাভিসঙ্খারানং অভিনিব্বিজ্ঝনতো অভিনিব্বিধাসঙ্খাতং অরিযমগ্গং অধিগন্তুং ন চ ভব্বো. তং ভগৰা ন ওৰদতীতি তং ৰিপাকাৰরণেন নিৰুতং পুগ্গলং ভগৰা সচ্চপটিৰেধং পুরক্খত্ৰা ন ওৰদতি, ৰাসনত্থং পন তাদিসানম্পি ধম্মং দেসেতি এৰ, অজাতসত্তুআদীনং ৰিয.
উপচিতন্তি কাতুং আরদ্ধং. তেনেৰাহ – ‘‘ন চ তাৰ পারিপূরিং গত’’ন্তি. তেন মিচ্ছত্তনিযামস্স অসমত্থতং দস্সেতি. পুরা পারিপূরিং গচ্ছতীতি পারিপূরিং ফলনিপ্ফাদনসমত্থতং গচ্ছতি পুরা অধিগচ্ছেয্য. মিচ্ছত্তনিযততায সজ্জুকং ফলধম্মস্স অভাজনভাৰং নিব্বত্তযতি পুরা. তেনেৰাহ – ‘‘পুরা ৰেনেয্যত্তং সমতিক্কমতী’’তি. ‘‘পুরা অনিযতং সমতিক্কমতী’’তিপি পাঠো, সো এৰত্থো. অসমত্তেতি কম্মে অসম্পুণ্ণে, তে অসম্পুণ্ণে ৰা.
৬১. এৰং কিলেসন্তরাযমিস্সকং কম্মন্তরাযং দস্সেত্ৰা ইদানি অমিস্সকং কম্মন্তরাযং দস্সেতুং ‘‘ইমস্স চ পুগ্গলস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তং ৰুত্তনযমেৰ.
সব্বেসন্তি ইমস্মিং বলনিদ্দেসে ৰুত্তানং সব্বেসং কম্মানং. মুদুমজ্ঝাধিমত্ততাতি মুদুমজ্ঝতিব্বভাৰো. কম্মানঞ্হি মুদুআদিভাৰেন তংৰিপাকানং মুদুমজ্ঝতিক্খভাৰো ৰিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো. দিট্ঠধম্মৰেদনীযন্তিআদীসু দিট্ঠধম্মে ইমস্মিং অত্তভাৰে ৰেদিতব্বং ফলং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং. উপপজ্জে অনন্তরে অত্তভাৰে ৰেদিতব্বং ফলং উপপজ্জৰেদনীযং. অপরস্মিং অত্তভাৰে ইতো অঞ্ঞস্মিং যস্মিং কস্মিঞ্চি অত্তভাৰে ৰেদিতব্বং ফলং অপরাপরিযৰেদনীযং. একজৰনৰারস্মিঞ্হি সত্তসু চেতনাসু পঠমচেতনা দিট্ঠধম্মৰেদনীযং নাম. পরিযোসানচেতনা উপপজ্জৰেদনীযং নাম. মজ্ঝে পঞ্চ চেতনা অপরাপরিযৰেদনীযং নাম. ৰিপাকৰেমত্ততাঞাণন্তি ৰিপাকৰেমত্ততায ৰিপাকৰিসেসে ঞাণং. ইমস্স পন কম্মৰিপাকস্স গতিসম্পত্তি গতিৰিপত্তি, উপধিসম্পত্তি উপধিৰিপত্তি, কালসম্পত্তি কালৰিপত্তি, পযোগসম্পত্তি পযোগৰিপত্তিযো কারণং. সো চ নেসং কারণভাৰো ‘‘অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি গতিসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তী’’তিআদিপাল়িৰসেন (ৰিভ. ৮১০) ৰেদিতব্বো.
৬২. অনন্তরবলনিদ্দেসে ৰুত্তকম্মসমাদানপদেনেৰ ঝানাদীনি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তথা সমাদিন্নানং কম্মান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সেক্খপুথুজ্জনসন্তানেসু পৰত্তানি ঝানাদীনি কম্মং হোন্তি. তত্থ তথা সমাদিন্নানন্তি ‘‘সুক্কং সুক্কৰিপাকং পচ্চুপ্পন্নসুখং, আযতিং সুখৰিপাক’’ন্তি এৰমাদিপ্পকারেহি সমাদিন্নেসু কম্মেসু. সংকিলেসোতি পটিপক্খধম্মৰসেন কিলিট্ঠভাৰো. ৰোদানং পটিপক্খধম্মেহি ৰিসুজ্ঝনং. ৰুট্ঠানং পগুণৰোদানং ভৰঙ্গৰুট্ঠানঞ্চ. এৰং সংকিলিস্সতীতিআদীসু অযমেৰত্থো – ইমিনা আকারেন ঝানাদি সংকিলিস্সতি ৰোদাযতি ৰুট্ঠহতীতি জাননঞাণং ভগৰতো অনাৰরণঞাণং, ন তস্স আৰরণং অত্থীতি.
কতি ঝানানীতিআদি ঝানাদযো ৰিভাগেন দস্সেতুং আরদ্ধং. চত্তারি ঝানানীতি চতুক্কনযৰসেন রূপাৰচরজ্ঝানানি সন্ধাযাহ. একাদসাতি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদিনা (দী. নি. ২.১২৯, ১৭৪; ৩.৩৩৯, ৩৫৮; ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২) অট্ঠন্নং তিণ্ণঞ্চ সুঞ্ঞতৰিমোক্খাদীনং ৰসেন ৰুত্তং. অট্ঠাতি তেসু ঠপেত্ৰা লোকুত্তরে ৰিমোক্খে অট্ঠ. সত্তাতি তেসু এৰ নিরোধসমাপত্তিং ঠপেত্ৰা সত্ত. তযোতি সুত্তন্তপরিযাযেন সুঞ্ঞতৰিমোক্খাদযো তযো. দ্ৰেতি অভিধম্মপরিযাযেন অনিমিত্তৰিমোক্খস্সাসম্ভৰতো অৰসেসা দ্ৰে. এত্থ চ পটিপাটিযা সত্ত অপ্পিতপ্পিতক্খণে ৰিক্খম্ভনৰসেন পচ্চনীকধম্মেহি ৰিমুচ্চনতো, আরম্মণে অধিমুচ্চনতো চ ৰিমোক্খা. নিরোধসমাপত্তি পন সব্বসো সঞ্ঞাৰেদযিতেহি ৰিমুত্তত্তা অপগমৰিমোক্খো নাম. লোকুত্তরা চ তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসেহি সমুচ্ছেদৰসেন ৰিমুত্তত্তা ৰিমোক্খোতি অযং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
সমাধীসু চতুক্কনযপঞ্চকনযেসু পঠমজ্ঝানসমাধি সৰিতক্কো সৰিচারো সমাধি নাম. পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানসমাধি অৰিতক্কো ৰিচারমত্তো সমাধি নাম. চতুক্কনযে পঞ্চকনযেপি সেসঝানেসু সমাধি অৰিতক্কো অৰিচারো সমাধি নাম.
সমাপত্তীসু পটিপাটিযা অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং ‘‘সমাধী’’তিপি নামং ‘‘সমাপত্তী’’তিপি. কস্মা? চিত্তেকগ্গতাসব্ভাৰতো. নিরোধসমাপত্তিযা তদভাৰতো ন ‘‘সমাধী’’তি নামং. সঞ্ঞাসমাপত্তিআদি হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
হানভাগিযো সমাধীতি অপ্পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকারানং কামাদিঅনুপক্খন্দনং পঠমজ্ঝানাদিসমাধিস্স হানভাগিযতা. ‘‘পঠমজ্ঝানস্স কামরাগব্যাপাদা সংকিলেসো’’তি ৰুত্তত্তা দুতিযজ্ঝানাদিৰসেন যোজেতব্বং. কুক্কুটং ৰুচ্চতি অজঞ্ঞাজিগুচ্ছনমুখেন তপ্পরমতা. কুক্কুটঝাযীতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন ঝানানি ৰুত্তানি, দ্ৰে পঠমদুতিযজ্ঝানানীতি ৰুত্তং হোতি. যো পঠমং দুতিযং ৰা ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ‘‘অলমেত্তাৰতা’’তি সঙ্কোচং আপজ্জতি, উত্তরি ন ৰাযমতি, তস্স তানি ঝানানি চত্তারিপি ‘‘কুক্কুটঝানানী’’তি ৰুচ্চন্তি, তংসমঙ্গিনো চ কুক্কুটঝাযী. তেসু পুরিমানি দ্ৰে আসন্নবলৰপচ্চত্থিকত্তা ৰিসেসভাগিযতাভাৰতো চ সংকিলেসভাৰেন ৰুত্তানি. ইতরানি পন ৰিসেসভাগিযতাভাৰেপি মন্দপচ্চত্থিকত্তা ৰোদানভাৰেন ৰুত্তানীতি দট্ঠব্বং.
ৰিসেসভাগিযো সমাধীতি পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকারানং দুতিযজ্ঝানাদিপক্খন্দনং, পগুণৰোদানং ভৰঙ্গৰুট্ঠানঞ্চ ‘‘ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপরিমস্স উপরিমস্স পদট্ঠানং হোতি. তস্মা ৰোদানম্পি ‘‘ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. ভৰঙ্গৰসেন সব্বঝানেহি ৰুট্ঠানং হোতীতি ভৰঙ্গঞ্চ ৰোদানং ৰুট্ঠানং. যস্মা পন ৰুট্ঠানৰসিভাৰেন যথাপরিচ্ছিন্নকালং সমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং হোতি, তস্মা সমাপত্তিৰুট্ঠানকোসল্লং ইধ ‘‘ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং.
৬৩. তস্সেৰ সমাধিস্সাতি তস্স অনন্তরবলনিদ্দেসে ঝানাদিপরিযাযেহি ৰুত্তসমাধিস্স. পরিৰারাতি পরিক্খারা. ইন্দ্রিযানীতি সদ্ধাসতিপঞ্ঞিন্দ্রিযানি. বলানীতি হিরোত্তপ্পেহি সদ্ধিং তানিযেৰ. ৰীরিযস্স ৰিসুং গহণং বলানং বহূপকারদস্সনত্থং. ৰীরিযুপত্থম্ভেন হি সদ্ধাদযো পটিপক্খেন অকম্পনীযা হোন্তি. তেনেৰাহ – ‘‘ৰীরিযৰসেন বলানি ভৰন্তী’’তি. তেসন্তি ইন্দ্রিযানং. মুদুমজ্ঝাধিমত্ততাতি অৰিসদং মুদু. নাতিৰিসদং মজ্ঝং. অতিৰিসদং অধিমত্তং বলৰং ‘‘তিক্খ’’ন্তি ৰুচ্চতি.
ৰেনেয্যানং ইন্দ্রিযানুরূপং ভগৰতো দেসনাপৰত্তীতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সংখিত্তৰিত্থারেনাতি সংখিত্তস্স ৰিত্থারেন. অথ ৰা সংখিত্তেনাতি উদ্দিট্ঠমত্তেন. সংখিত্তৰিত্থারেনাতি উদ্দেসেন নিদ্দেসেন চ. ৰিত্থারেনাতি উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসেহি. মুদুকন্তি লহুকং অপাযভযৰট্টভযাদীহি সন্তজ্জনৰসেন ভারিযং অকত্ৰা. মুদুতিক্খন্তি নাতিতিক্খং. সংৰেগৰত্থূহি সংৰেগজননাদিৰসেন ভারিযং কত্ৰা. সমথং উপদিসতীতি সমথং অধিকং কত্ৰা উপদিসতি, ন তথা ৰিপস্সনন্তি অধিপ্পাযো. ন হি কেৰলেন সমথেন সচ্চপ্পটিৰেধো সম্ভৰতি. সমথৰিপস্সনন্তি সমধুরং সমথৰিপস্সনং. ৰিপস্সনন্তি সাতিসযং ৰিপস্সনং উপদিসতি. যস্মা চেত্থ তিক্খিন্দ্রিযাদযো উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযোৰ, তস্মা ‘‘তিক্খিন্দ্রিযস্স নিস্সরণং উপদিসতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অধিপঞ্ঞাসিক্খাযাতি অধিপঞ্ঞাসিক্খং.
যং এত্থ ঞাণন্তি এত্থ ইন্দ্রিযানং মুদুমজ্ঝাধিমত্ততায যং ঞাণং, ইদং ৰুচ্চতি পরসত্তানং পরপুগ্গলানং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তৰেমত্ততাঞাণন্তি সম্বন্ধিতব্বং. তস্স ঞাণস্স পৰত্তনাকারং দস্সেতুং ‘‘অযং ইমং ভূমি’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অযং ইমং ভূমিং ভাৰনঞ্চ গতোতি অযং পুগ্গলো এৰমিমং সংকিলেসৰাসনং ৰোদানং ভৰঙ্গঞ্চ গতো গচ্ছতি গমিস্সতি চ, কালৰচনিচ্ছায অভাৰতো, যথা দুদ্ধন্তি. ইমায ৰেলায ইমস্মিং সমযে ইমায মুদুমজ্ঝতিক্খভেদায অনুসাসনিযা. এৰংধাতুকোতি হীনাদিৰসেন এৰংঅজ্ঝাসযো এৰংঅধিমুত্তিকো. অযঞ্চস্স আসযোতি ইমস্স পুগ্গলস্স অযং সস্সতুচ্ছেদপ্পকারো, যথাভূতঞাণানুলোমখন্তিপ্পকারো ৰা আসযো. ইদঞ্হি চতুব্বিধং আসযন্তি এত্থ সত্তা ৰসন্তীতি আসযোতি ৰুচ্চতি. ইমং পন ভগৰা সত্তানং আসযং জানন্তো তেসং দিট্ঠিগতানং ৰিপস্সনাঞাণকম্মস্সকতঞ্ঞাণানঞ্চ অপ্পৰত্তিক্খণেপি জানাতি এৰ. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘কামং সেৰন্তঞ্ঞেৰ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো কামগরুকো কামাসযো কামাধিমুত্তো’তি. কামং সেৰন্তঞ্ঞেৰ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো নেক্খম্মগরুকো নেক্খম্মাসযো নেক্খম্মাধিমুত্তো’তি. নেক্খম্মং সেৰন্তঞ্ঞেৰ জানাতি… ব্যাপাদং… অব্যাপাদং… থিনমিদ্ধং… আলোকসঞ্ঞং সেৰন্তঞ্ঞেৰ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো থিনমিদ্ধগরুকো থিনমিদ্ধাসযো থিনমিদ্ধাধিমুত্তো’’’তি (পটি. ম. ১.১১৩).
অযং অনুসযোতি অযং ইমস্স পুগ্গলস্স কামরাগাদিকো অপ্পহীনোযেৰ অনুসযিতকিলেসো. অপ্পহীনোযেৰ হি থামগতো কিলেসো অনুসযো. পরসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি ততো পরেসং সত্তানং, হীনসত্তানন্তি অত্থো. একত্থমেৰ ৰা এতং পদদ্ৰযং ৰেনেয্যৰসেন দ্ৰিধা ৰুত্তং. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তৰেমত্ততাঞাণন্তি পরভাৰো চ অপরভাৰো চ পরোপরিযত্তং অ-কারস্স ওকারং কত্ৰা, তস্স ৰেমত্ততা পরোপরিযত্তৰেমত্ততা. সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং পরোপরিযত্তৰেমত্ততায ঞাণং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তৰেমত্ততাঞাণন্তি পদৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
তত্থ যন্তি যং অনেকৰিহিতস্স পুব্বেনিৰাসস্স অনুস্সরণৰসেন ভগৰতো ঞাণং, ইদং অট্ঠমং তথাগতবলন্তি সম্বন্ধো. অনেকৰিহিতন্তি অনেকৰিধং, অনেকেহি ৰা পকারেহি পৰত্তিতং. পুব্বেনিৰাসন্তি অনুস্সরিতুং ইচ্ছিতং অত্তনো পরেসঞ্চ সমনন্তরাতীতং ভৰং আদিং কত্ৰা তত্থ তত্থ নিৰুত্থসন্তানং. অনুস্সরতীতি ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো’’তি এৰং জাতিপটিপাটিযা অনুগন্ত্ৰা সরতি, অনুদেৰ ৰা সরতি, চিত্তে অভিনিন্নামিতমত্তে এৰ সরতীতি অত্থো. ভগৰতো হি পরিকম্মকিচ্চং নত্থি, আৰজ্জনমত্তেনেৰ সরতি. সেয্যথিদন্তি আরদ্ধপ্পকারনিদস্সনত্থে নিপাতো. একম্পি জাতিন্তি একম্পি পটিসন্ধিমূলং চুতিপরিযোসানং একভৰপরিযাপন্নং খন্ধসন্তানং. এস নযো দ্ৰেপি জাতিযোতিআদীসুপি.
অনেকেপি সংৰট্টকপ্পেতিআদীসু পন পরিহাযমানো কপ্পো সংৰট্টকপ্পো, ৰড্ঢমানো ৰিৰট্টকপ্পোতি ৰেদিতব্বো. তত্থ সংৰট্টেন সংৰট্টট্ঠাযী গহিতো তংমূলত্তা, ৰিৰট্টেন চ ৰিৰট্টট্ঠাযী. এৰঞ্হি সতি যানি ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তারি? সংৰট্টো সংৰট্টট্ঠাযী ৰিৰট্টো ৰিৰট্টট্ঠাযী’’তি (অ. নি. ৪.১৫৬) ৰুত্তানি, তানি সব্বানি পরিগ্গহিতানি হোন্তি. অমুত্রাসিন্তিআদি সরণাকারদস্সনং. তত্থ অমুত্রাসিন্তি অমুম্হি সংৰট্টকপ্পে, অমুম্হি ভৰে ৰা যোনিযং ৰা গতিযং ৰা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযং ৰা সত্তাৰাসে ৰা সত্তনিকাযে ৰা. এৰংনামোতি তিস্সো ৰা ফুস্সো ৰা. এৰংগোত্তোতি ভগ্গৰো ৰা গোতমো ৰা. এৰংৰণ্ণোতি ওদাতো ৰা সামো ৰা. এৰমাহারোতি সালিমংসোদনাহারো ৰা পৰত্তফলভোজনো ৰা. এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদীতি অনেকপ্পকারেন কাযিকচেতসিকানং সামিসনিরামিসপ্পভেদানং ৰা সুখদুক্খানং পটিসংৰেদী. এৰমাযুপরিযন্তোতি এৰং ৰস্সসতপরমাযুপরিযন্তো ৰা চতুরাসীতিকপ্পসহস্সপরমাযুপরিযন্তো ৰা. সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিন্তি সো ততো ভৰতো, সত্তনিকাযতো ৰা চুতো পুন অমুকস্মিং নাম সত্তনিকাযে উদপাদিং. অথ ৰা তত্রাপি ভৰে ৰা সত্তনিকাযে ৰা অহোসিং. এৰংনামোতিআদি ৰুত্তত্থমেৰ.
৬৪. দিব্বেনাতিআদীসু দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দেৰতানঞ্হি সুচরিতকম্মনিব্বত্তম্পি পিত্তসেম্হরুহিরাদীহি অপলিবুদ্ধং উপক্কিলেসৰিমুত্তত্তা দূরেপি আরম্মণগ্গহণসমত্থং দিব্বং পসাদচক্খু হোতি. ইদম্পি ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্তং ঞাণচক্খু তাদিসমেৰাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং, দিব্বৰিহারৰসেন ৰা পটিলদ্ধত্তা, অত্তনা চ দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাপি দিব্বং, আলোকপরিগ্গহেন মহাজুতিকত্তাপি দিব্বং, তিরোকুট্টাদিগতরূপদস্সনেন মহাগতিকত্তাপি দিব্বং. তং সব্বং সদ্দসত্থানুসারেন ৰেদিতব্বং. দস্সনট্ঠেন চক্খু. চক্খুকিচ্চকরণেন চক্খুমিৰাতিপি চক্খু. চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তা ৰিসুদ্ধং. যো হি চুতিমত্তমেৰ পস্সতি, ন উপপাতং, সো উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো উপপাতমত্তমেৰ পস্সতি ন চুতিং, সো নৰসত্তপাতুভাৰদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো পন তদুভযং পস্সতি, সো যস্মা দুৰিধম্পি তং দিট্ঠিগতং অতিৰত্ততি. তস্মাস্স তং দস্সনং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতু হোতি. তদুভযঞ্চ ভগৰা পস্সতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিহেতুত্তা ৰিসুদ্ধ’’ন্তি.
একাদসউপক্কিলেসৰিরহতো ৰা ৰিসুদ্ধং. যথাহ –
‘‘সো খো অহং অনুরুদ্ধা ‘ৰিচিকিচ্ছা চিত্তস্স উপক্কিলেসো’তি ইতি ৰিদিত্ৰা ৰিচিকিচ্ছং চিত্তস্স উপক্কিলেসং পজহিং. ‘অমনসিকারো চিত্তস্স উপক্কিলেসো… থিনমিদ্ধং… ছম্ভিতত্তং… উপ্পিলং… দুট্ঠুল্লং… অচ্চারদ্ধৰীরিযং… অতিলীনৰীরিযং… অভিজপ্পা… নানত্তসঞ্ঞা… অতিনিজ্ঝাযিতত্তং রূপানং চিত্তস্স উপক্কিলেসো’তি ইতি ৰিদিত্ৰা অতিনিজ্ঝাযিতত্তং রূপানং চিত্তস্স উপক্কিলেসং পজহি’’ন্তি (ম. নি. ৩.২৪২) এৰমাদি.
তদেৰং একাদসউপক্কিলেসৰিরহতো ৰা ৰিসুদ্ধং. মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা রূপদস্সনেন অতিক্কন্তমানুসকং, মংসচক্খুং অতিক্কন্তত্তা ৰা অতিক্কন্তমানুসকং. তেন দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন.
সত্তে পস্সতীতি মনুস্সো মনুস্সং মংসচক্খুনা ৰিয সত্তে পস্সতি ওলোকেতি. চৰমানে উপপজ্জমানেতি এত্থ চুতিক্খণে উপপত্তিক্খণে ৰা দিব্বচক্খুনাপি দট্ঠুং ন সক্কা. যে পন আসন্নচুতিকা ইদানি চৰিস্সন্তি, যে চ গহিতপটিসন্ধিকা সম্পতি নিব্বত্তা, তে ‘‘চৰমানা উপপজ্জমানা’’তি অধিপ্পেতা. তে এৰরূপে চৰমানে উপপজ্জমানে. হীনেতি মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা হীনজাতিকুলভোগাদিৰসেন হীল়িতে পরিভূতে. পণীতেতি অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তা তব্বিপরীতে. সুৰণ্ণেতি অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা ইট্ঠকন্তমনাপৰণ্ণযুত্তে. দুব্বণ্ণেতি দোসনিস্সন্দযুত্তত্তা অনিট্ঠাকন্তামনাপৰণ্ণযুত্তে অভিরূপে ৰিরূপে ৰাতি অত্থো. সুগতেতি সুগতিগতে, অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা অড্ঢে মহদ্ধনে. দুগ্গতেতি দুগ্গতিগতে, লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৰা দলিদ্দে অপ্পন্নপানভোজনে. যথাকম্মূপগেতি যং যং কম্মং উপচিতং, তেন তেন উপগতে. তত্থ পুরিমেহি ‘‘চৰমানে’’তিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৰুত্তং. ইমিনা পন পদেন যথাকম্মূপগঞাণকিচ্চং. যথাকম্মূপগঞাণঅনাগতংসঞাণানি চ দিব্বচক্খুপাদকানেৰ দিব্বচক্খুনা সহেৰ ইজ্ঝন্তি.
কাযদুচ্চরিতেনাতিআদীসু দুট্ঠু চরিতং, দুট্ঠং ৰা চরিতং কিলেসপূতিকত্তা দুচ্চরিতং. কাযেন দুচ্চরিতং, কাযতো ৰা পৰত্তং দুচ্চরিতং কাযদুচ্চরিতং. এৰং ৰচীমনোদুচ্চরিতানিপি দট্ঠব্বানি. সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা. অরিযানং উপৰাদকাতি বুদ্ধাদীনং অরিযানং, অন্তমসো গিহিসোতাপন্নানম্পি অন্তিমৰত্থুনা ৰা গুণপরিধংসনেন ৰা উপৰাদকা অক্কোসকা গরহকা. মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি ৰিপরীতদস্সনা. মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি মিচ্ছাদিট্ঠিহেতুভূতসমাদিন্ননানাৰিধকম্মা. যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিমূলকেসু কাযকম্মাদীসু অঞ্ঞেপি সমাদপেন্তি. তত্থ ৰচীমনোদুচ্চরিতগ্গহণেন অরিযূপৰাদমিচ্ছাদিট্ঠীসু গহিতাসুপি তেসং পুন ৰচনং মহাসাৰজ্জভাৰদস্সনত্থং. মহাসাৰজ্জো হি অরিযূপৰাদো আনন্তরিযসদিসো. যথাহ –
‘‘সেয্যথাপি, সারিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৰ ধম্মে অঞ্ঞং আরাধেয্য, এৰংসম্পদমিদং, সারিপুত্ত, ৰদামি তং ৰাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৰা যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং নিরযে’’তি (ম. নি. ১.১৪৯).
মিচ্ছাদিট্ঠিতো চ মহাসাৰজ্জতরং নাম অঞ্ঞং নত্থি. যথাহ –
‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি এৰং মহাসাৰজ্জতরং, যথযিদং, ভিক্খৰে, মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানি, ভিক্খৰে, ৰজ্জানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০).
কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপরিচ্চাগা. পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৰা কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদা. পরং মরণাতি চুতিতো উদ্ধং. অপাযন্তিআদি সব্বং নিরযৰেৰচনং. নিরযো হি সগ্গমোক্খহেতুভূতা পুঞ্ঞসম্মতা অযা অপেতত্তা, সুখানং ৰা আযস্স অভাৰা অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসরণন্তি দুগ্গতি, দোসবহুলতায ৰা দুট্ঠেন কম্মুনা নিব্বত্তা গতি দুগ্গতি. ৰিৰসা নিপতন্তি তত্থ দুক্কটকারিনোতি ৰিনিপাতো. নত্থি এত্থ অস্সাদসঞ্ঞিতো অযোতি নিরযো.
অথ ৰা অপাযগ্গহণেন তিরচ্ছানযোনিং দীপেতি, তিরচ্ছানযোনি হি অপাযো, সুগতিতো অপেতত্তা. ন দুগ্গতি, মহেসক্খানং নাগরাজাদীনং সম্ভৰতো. দুগ্গতিগ্গহণেন পেত্তিৰিসযং দীপেতি, সো হি অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সুগতিতো অপেতত্তা, দুক্খস্স চ গতিভূতত্তা. ন তু ৰিনিপাতো অসুরসদিসং অৰিনিপতিতত্তা. পেতমহিদ্ধিকানঞ্হি ৰিমানানিপি নিব্বত্তন্তি. ৰিনিপাতগ্গহণেন অসুরকাযং দীপেতি, সো হি যথাৰুত্তেনত্থেন অপাযো চেৰ দুগ্গতি চ সুখসমুস্সযেহি ৰিনিপাতত্তা ৰিনিপাতোতি ৰুচ্চতি. নিরযগ্গহণেন অৰীচিআদিঅনেকপ্পকারং নিরযমেৰ দীপেতি. উপপন্নাতি উপগতা, তত্থ অভিনিব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. ৰুত্তৰিপরিযাযেন সুক্কপক্খো ৰেদিতব্বো.
অযং পন ৰিসেসো – এত্থ সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিম্পি সঙ্গণ্হাতি. সগ্গগ্গহণেন দেৰগতিং এৰ. তত্থ সুন্দরা গতীতি সুগতি. রূপাদীহি ৰিসযেহি সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো. সো সব্বোপি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অযং ৰচনত্থো. অমুকায কপ্পকোটিযং উপচিতং তেনাযং এতরহি, অনাগতে ৰা সগ্গূপগো অপাযূপগো চাতি অট্ঠমনৰমবলঞাণকিচ্চং একজ্ঝং কত্ৰা দস্সিতং. তথা কপ্পসতসহস্সেৰাতিআদীসুপি. তেনেৰাহ – ‘‘ইমানি ভগৰতো দ্ৰে ঞাণানী’’তি.
নিহতো মারো বোধিমূলেতি নিহতো সমুচ্ছিন্নো কিলেসমারো বোধিরুক্খমূলে. ইদং ভগৰতো দসমং বলন্তি ইদং কিলেসমারস্স হননং সমুচ্ছিন্দনং ভগৰতো দসমং বলং. তেনেৰাহ – ‘‘সব্বাসৰপরিক্খযং ঞাণ’’ন্তি. যস্মা পন যদা অরহত্তমগ্গেন সৰাসনা সব্বে আসৰা খেপিতা, তদা ভগৰতা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিগতং নাম, তস্মা ‘‘যং সব্বঞ্ঞুতা পত্তা’’তিআদি ৰুত্তং.
অযং তাৰেত্থ আচরিযানং সমানত্থকথা. পরৰাদী পনাহ – ‘‘দসবলঞাণং নাম পাটিএক্কং নত্থি, যস্মা ‘সব্বঞ্ঞুতা পত্তা ৰিদিতা সব্বধম্মা’তি ৰুত্তং, তস্মা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰাযং পভেদো’’তি, তং ন তথা দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমেৰ হি দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. দসবলঞাণঞ্হি সকসককিচ্চমেৰ জানাতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তম্পি ততো অৰসেসম্পি জানাতি. দসবলঞাণেসু হি পঠমং কারণাকারণমেৰ জানাতি. দুতিযং কম্মপরিচ্ছেদমেৰ, ততিযং ধাতুনানত্তকারণমেৰ, চতুত্থং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৰ, পঞ্চমং কম্মৰিপাকন্তরমেৰ, ছট্ঠং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৰ, সত্তমং ইন্দ্রিযানং তিক্খমুদুভাৰমেৰ, অট্ঠমং পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধসন্ততিমেৰ, নৰমং সত্তানং চুতূপপাতমেৰ, দসমং সচ্চপরিচ্ছেদমেৰ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ ততো উত্তরিঞ্চ পজানাতি. এতেসং পন কিচ্চং সব্বং ন করোতি. তঞ্হি ঝানং হুত্ৰা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ইদ্ধি হুত্ৰা ৰিকুব্বিতুং ন সক্কোতি, মগ্গো হুত্ৰা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি.
অপিচ পরৰাদী এৰং পুচ্ছিতব্বো ‘‘দসবলঞাণং নামেতং সৰিতক্কসৰিচারং অৰিতক্কৰিচারমত্তং অৰিতক্কঅৰিচারং কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরং লোকিযং লোকুত্তর’’ন্তি. জানন্তো ‘‘পটিপাটিযা সত্ত সৰিতক্কসৰিচারানী’’তি ৰক্খতি, ততো পরানি দ্ৰে অৰিতক্কঅৰিচারানীতি, আসৰক্খযঞাণং সিযা সৰিতক্কসৰিচারং, সিযা অৰিতক্কৰিচারমত্তং, সিযা অৰিতক্কঅৰিচারন্তি. তথা পটিপাটিযা সত্ত কামাৰচরানি, ততো দ্ৰে রূপাৰচরানি, অৰসানে একং লোকুত্তরন্তি ৰক্খতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন সৰিতক্কসৰিচারমেৰ কামাৰচরমেৰ লোকিযমেৰাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
ৰিচযহারসম্পাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.