১. দেসনাহারসম্পাতৰণ্ণনা

এৰং সুপরিকম্মকতায ভূমিযা নানাৰণ্ণানি মুত্তপুপ্ফানি পকিরন্তো ৰিয সুসিক্খিতসিপ্পাচরিযৰিচারিতেসু সুরত্তসুৰণ্ণালঙ্কারেসু নানাৰিধরংসিজালসমুজ্জলানি ৰিৰিধানি মণিরতনানি বন্ধন্তো ৰিয মহাপথৰিং পরিৰত্তেত্ৰা পপ্পটকোজং খাদাপেন্তো ৰিয যোজনিকমধুগণ্ডং পীল়েত্ৰা সুমধুরসং পাযেন্তো ৰিয চ আযস্মা মহাকচ্চানো নানাসুত্তপদেসে উদাহরন্তো সোল়স হারে ৰিভজিত্ৰা ইদানি তে একস্মিংযেৰ সুত্তে যোজেত্ৰা দস্সেন্তো হারসম্পাতৰারং আরভি. আরভন্তো চ যাযং নিদ্দেসৰারে –

৫২. ‘‘সোল়স হারা পঠমং, দিসলোচনতো দিসা ৰিলোকেত্ৰা;

সঙ্খিপিয অঙ্কুসেন হি, নযেহি তীহি নিদ্দিসে সুত্ত’’ন্তি. –

গাথা ৰুত্তা. যস্মা তং হারৰিভঙ্গৰারো নপ্পযোজেতি, ৰিপ্পকিণ্ণৰিসযত্তা, নযৰিচারস্স চ অন্তরিতত্তা. অনেকেহি সুত্তপদেসেহি হারানং ৰিভাগদস্সনমেৰ হি হারৰিভঙ্গৰারো. হারসম্পাতৰারো পন তং পযোজেতি, একস্মিংযেৰ সুত্তপদেসে সোল়স হারে যোজেত্ৰাৰ তদনন্তরং নযসমুট্ঠানস্স কথিতত্তা. তস্মা ‘‘সোল়স হারা পঠম’’ন্তি গাথং পচ্চামসিত্ৰা ‘‘তস্সা নিদ্দেসো কুহিং দট্ঠব্বো, হারসম্পাতে’’তি আহ. তস্সত্থো – ‘‘তস্সা গাথায নিদ্দেসো কত্থ দট্ঠব্বো’’তি. এতেন সুত্তেসু হারানং যোজনানযদস্সনং হারসম্পাতৰারোতি দস্সেতি. হারসম্পাতপদস্স অত্থো ৰুত্তো এৰ.

অরক্খিতেন চিত্তেনাতি চক্খুদ্ৰারাদীসু সতিআরক্খাভাৰেন অগুত্তেন চিত্তেন. মিচ্ছাদিট্ঠিহতেনাতি সস্সতাদিমিচ্ছাভিনিৰেসদূসিতেন. থিনমিদ্ধাভিভূতেনাতি চিত্তস্স কাযস্স চ অকল্যতালক্খণেহি থিনমিদ্ধেহি অজ্ঝোত্থটেন. ৰসং মারস্স গচ্ছতীতি কিলেসমারাদীনং যথাকামং করণীযো হোতীতি অযং তাৰ গাথায পদত্থো.

পমাদন্তি ‘‘অরক্খিতেন চিত্তেনা’’তি ইদং পদং ছসু দ্ৰারেসু সতিৰোসগ্গলক্খণং পমাদং কথেতি. তং মচ্চুনো পদন্তি তং পমজ্জনং গুণমারণতো মচ্চুসঙ্খাতস্স মারস্স ৰসৰত্তনট্ঠানং, তেন ‘‘অরক্খিতেন চিত্তেন, ৰসং মারস্স গচ্ছতী’’তি পঠমপাদং চতুত্থপাদেন সম্বন্ধিত্ৰা দস্সেতি. সো ৰিপল্লাসোতি যং অনিচ্চস্স খন্ধপঞ্চকস্স ‘‘নিচ্চ’’ন্তি দস্সনং, সো ৰিপল্লাসো ৰিপরিযেসগ্গাহো. তেনেৰাহ – ‘‘ৰিপরীতগ্গাহলক্খণো ৰিপল্লাসো’’তি. সব্বং ৰিপল্লাসসামঞ্ঞেন গহেত্ৰা তস্স অধিট্ঠানং পুচ্ছতি ‘‘কিং ৰিপল্লাসযতী’’তি. সামঞ্ঞস্স চ ৰিসেসো অধিট্ঠানভাৰেন ৰোহরীযতীতি আহ – ‘‘সঞ্ঞং চিত্তং দিট্ঠিমিতী’’তি. তং ‘‘ৰিপল্লাসযতী’’তি পদেন সম্বন্ধিতব্বং. তেসু সঞ্ঞাৰিপল্লাসো সব্বমুদুকো, অনিচ্চাদিকস্স ৰিসযস্স মিচ্ছাৰসেন উপট্ঠিতাকারগ্গহণমত্তং মিগপোতকানং তিণপুরিসকেসু পুরিসোতি উপ্পন্নসঞ্ঞা ৰিয. চিত্তৰিপল্লাসো ততো বলৰতরো, অমণিআদিকে ৰিসযে মণিআদিআকারেন উপট্ঠহন্তে তথা সন্নিট্ঠানং ৰিয নিচ্চাদিতো সন্নিট্ঠানমত্তং. দিট্ঠিৰিপল্লাসো পন সব্ববলৰতরো যং যং আরম্মণং যথা যথা উপট্ঠাতি, তথা তথা নং সস্সতাদিৰসেন ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৰিসন্তো পৰত্ততি. তত্থ সঞ্ঞাৰিপল্লাসো চিত্তৰিপল্লাসস্স কারণং, চিত্তৰিপল্লাসো দিট্ঠিৰিপল্লাসস্স কারণং হোতি.

ইদানি ৰিপল্লাসানং পৰত্তিট্ঠানং ৰিসযং দস্সেতুং ‘‘সো কুহিং ৰিপল্লাসযতি, চতূসু অত্তভাৰৰত্থূসূ’’তি আহ. তত্থ অত্তভাৰৰত্থূসূতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু. তে হি আহিতো অহং মানো এত্থাতি অত্তা, ‘‘অত্তা’’তি ভৰতি এত্থ বুদ্ধি ৰোহারো চাতি অত্তভাৰো, সো এৰ সুভাদীনং ৰিপল্লাসস্স চ অধিট্ঠানভাৰতো ৰত্থু চাতি ‘‘অত্তভাৰৰত্থূ’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা তেসং সব্বৰিপল্লাসমূলভূতায সক্কাযদিট্ঠিযা পৰত্তিট্ঠানভাৰেন অত্তভাৰৰত্থুতং দস্সেত্ৰা পুন ৰিপল্লাসানং পৰত্তিআকারেন সদ্ধিং ৰিসযং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘রূপং পঠমং ৰিপল্লাসৰত্থু অসুভে সুভ’’ন্তি ৰুত্তং. তং সব্বং সুৰিঞ্ঞেয্যং. পুন মূলকারণৰসেন ৰিপল্লাসে ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘দ্ৰে ধম্মা চিত্তস্স সংকিলেসা’’তিআদিমাহ. তত্থ কিঞ্চাপি অৰিজ্জারহিতা তণ্হা নত্থি, অৰিজ্জা চ সুভসুখসঞ্ঞানম্পি পচ্চযো এৰ, তথাপি তণ্হা এতাসং সাতিসযং পচ্চযোতি দস্সেতুং ‘‘তণ্হানিৰুতং…পে… দুক্খে সুখ’’ন্তি ৰুত্তং. দিট্ঠিনিৰুতন্তি দিট্ঠিসীসেন অৰিজ্জা ৰুত্তাতি অৰিজ্জানিৰুতন্তি অত্থো. কামঞ্চেত্থ তণ্হারহিতা দিট্ঠি নত্থি, তণ্হাপি দিট্ঠিযা পচ্চযো এৰ. তণ্হাপি ‘‘নিচ্চং অত্তা’’তি অযোনিসো উম্মুজ্জন্তানং তথাপৰত্তমিচ্ছাভিনিৰেসস্স মোহো ৰিসেসপচ্চযোতি দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠিনিৰুতং…পে… অত্তা’’তি ৰুত্তং.

যো দিট্ঠিৰিপল্লাসোতি ‘‘অনিচ্চে নিচ্চং, অনত্তনি অত্তা’’তি পৰত্তম্পি ৰিপল্লাসদ্ৰযং সন্ধাযাহ – ‘‘সো অতীতং রূপং…পে… অতীতং ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি. এতেন অট্ঠারসৰিধোপি পুব্বন্তানুকপ্পিকৰাদো পচ্ছিমানং দ্ৰিন্নং ৰিপল্লাসানং ৰসেন হোতীতি দস্সেতি. তণ্হাৰিপল্লাসোতি তণ্হামূলকো ৰিপল্লাসো. ‘‘অসুভে সুভং, দুক্খে সুখ’’ন্তি এতং ৰিপল্লাসদ্ৰযং সন্ধায ৰদতি. অনাগতং রূপং অভিনন্দতীতি অনাগতং রূপং দিট্ঠাভিনন্দনৰসেন অভিনন্দতি. অনাগতং ৰেদনং, সঞ্ঞং, সঙ্খারে, ৰিঞ্ঞাণং অভিনন্দতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. এতেন চতুচত্তালীসৰিধোপি অপরন্তানুকপ্পিকৰাদো যেভুয্যেন পুরিমানং দ্ৰিন্নং ৰিপল্লাসানং ৰসেন হোতীতি দস্সেতি. দ্ৰে ধম্মা চিত্তস্স উপক্কিলেসাতি এৰং পরমসাৰজ্জস্স ৰিপল্লাসস্স মূলকারণন্তি ৰিসেসতো দ্ৰে ধম্মা চিত্তস্স উপক্কিলেসা তণ্হা চ অৰিজ্জা চাতি তে সরূপতো দস্সেতি. তাহি ৰিসুজ্ঝন্তং চিত্তং ৰিসুজ্ঝতীতি পটিপক্খৰসেনপি তাসং উপক্কিলেসভাৰংযেৰ ৰিভাৰেতি, ন হি তণ্হাঅৰিজ্জাসু পহীনাসু কোচি সংকিলেসধম্মো ন পহীযতীতি. যথা চ ৰিপল্লাসানং মূলকারণং তণ্হাৰিজ্জা, এৰং সকলস্সাপি ৰট্টস্স মূলকারণন্তি যথানুসন্ধিনাৰ গাথং নিট্ঠপেতুং ‘‘তেস’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেসন্তি যেসং অরক্খিতং চিত্তং মিচ্ছাদিট্ঠিহতঞ্চ, তেসং. ‘‘অৰিজ্জানীৰরণান’’ন্তিআদিনা মারস্স ৰসগমনেন অনাদিমতিসংসারে সংসরণন্তি দস্সেতি.

থিনমিদ্ধাভিভূতেনাতি এত্থ ‘‘থিনং নামা’’তিআদিনা থিনমিদ্ধানং সরূপং দস্সেতি. তেহি চিত্তস্স অভিভূততা সুৰিঞ্ঞেয্যাৰাতি তং অনামসিত্ৰা কিলেসমারগ্গহণেনেৰ তংনিমিত্তা অভিসঙ্খারমারখন্ধমারমচ্চুমারা গহিতা এৰাতি ‘‘কিলেসমারস্স চ সত্তমারস্স চা’’তি চ-সদ্দেন ৰা তেসম্পি গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. সো হি নিৰুতো সংসারাভিমুখোতি সো মারৰসং গতো, ততো এৰ নিৰুতো কিলেসেহি যাৰ ন মারবন্ধনং ছিজ্জতি, তাৰ সংসারাভিমুখোৰ হোতি, ন ৰিসঙ্খারাভিমুখোতি অধিপ্পাযো. ইমানি ভগৰতা দ্ৰে সচ্চানি দেসিতানি. কথং দেসিতানি?

তত্থ দুৰিধা কথা অভিধম্মনিস্সিতা চ সুত্তন্তনিস্সিতা চ. তাসু অভিধম্মনিস্সিতা নাম অরক্খিতেন চিত্তেনাতি রত্তম্পি চিত্তং অরক্খিতং, দুট্ঠম্পি চিত্তং অরক্খিতং, মূল়্হম্পি চিত্তং অরক্খিতং. তত্থ রত্তং চিত্তং অট্ঠন্নং লোভসহগতচিত্তুপ্পাদানং ৰসেন ৰেদিতব্বং, দুট্ঠং চিত্তং দ্ৰিন্নং পটিঘচিত্তুপ্পাদানং ৰসেন ৰেদিতব্বং, মূল়্হং চিত্তং দ্ৰিন্নং মোমূহচিত্তুপ্পাদানং ৰসেন ৰেদিতব্বং. যাৰ ইমেসং চিত্তুপ্পাদানং ৰসেন ইন্দ্রিযানং অগুত্তি অগোপাযনা অপালনা অনারক্খা সতিৰোসগ্গো পমাদো চিত্তস্স অসংৰরো, এৰং অরক্খিতং চিত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিহতং নাম চিত্তং চতুন্নং দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদানং ৰসেন ৰেদিতব্বং, থিনমিদ্ধাভিভূতং নাম চিত্তং পঞ্চন্নং সসঙ্খারিকাকুসলচিত্তুপ্পাদানং ৰসেন ৰেদিতব্বং. এৰং সব্বেপি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৰাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা হোন্তি. তে ‘‘কতমে ধম্মা অকুসলা? যস্মিং সমযে অকুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদিনা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে (ধ. স. ৩৬৫) অকুসলচিত্তুপ্পাদদেসনাৰসেন ৰিত্থারতো ৰত্তব্বা. মারস্সাতি এত্থ পঞ্চ মারা. তেসু কিলেসমারস্স চতুন্নং আসৰানং চতুন্নং ওঘানং চতুন্নং যোগানং চতুন্নং গন্থানং চতুন্নং উপাদানানং অট্ঠন্নং নীৰরণানং দসন্নং কিলেসৰত্থূনং ৰসেন আসৰগোচ্ছকাদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪-১৯, ১১০২) ৰুত্তনযেন, তথা ‘‘জাতিমদো গোত্তমদো আরোগ্যমদো’’তিআদিনা খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৮৩২) আগতানং সত্তন্নং কিলেসানঞ্চ ৰসেন ৰিভাগো ৰত্তব্বো. অযং তাৰেত্থ অভিধম্মনিস্সিতা কথা.

সুত্তন্তনিস্সিতা (ম. নি. ১.৩৪৭; অ. নি. ১১.১৭) পন অরক্খিতেন চিত্তেনাতি চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী, যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায ন পটিপজ্জতি, ন রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন …পে… ঘানেন… জিৰ্হায… কাযেন… মনসা…পে… মনিন্দ্রিযেন সংৰরং আপজ্জতি (ম. নি. ১.৩৪৭, ৪১১, ৪২১; ২.৪১৯; ৩.১৫, ৭৫). এৰং অরক্খিতং চিত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চাতি মিচ্ছাদিট্ঠিহতং নাম চিত্তং পুব্বন্তকপ্পনৰসেন ৰা অপরন্তকপ্পনৰসেন ৰা পুব্বন্তাপরন্তকপ্পনৰসেন ৰা মিচ্ছাভিনিৰিসন্তস্স অযোনিসো উম্মুজ্জন্তস্স ‘‘সস্সতো লোকোতি ৰা…পে… নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি (ৰিভ. ৯৩৭; পটি. ম. ১.১৪০) ৰা যা দিট্ঠি, তায হতং উপহতং. যা চ খো ‘‘ইমা চত্তারো সস্সতৰাদা…পে… পঞ্চ পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা’’তি ব্রহ্মজালে (দী. নি. ১.৩০ আদযো) পঞ্চত্তযে (ম. নি. ৩.২১ আদযো) চ আগতা দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো, তাসং ৰসেন চিত্তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিহতভাৰো কথেতব্বো.

থিনমিদ্ধাভিভূতেনাতি থিনং নাম চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতা. মিদ্ধং নাম ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযস্স অকম্মঞ্ঞতা. তথা থিনং অনুস্সাহসংহননং. মিদ্ধং অসত্তিৰিঘাতো. ইতি থিনেন মিদ্ধেন চ চিত্তং অভিভূতং অজ্ঝোত্থটং উপদ্দুতং সঙ্কোচনপ্পত্তং লযাপন্নং. ৰসং মারস্স গচ্ছতীতি ৰসো নাম ইচ্ছা লোভো অধিপ্পাযো রুচি আকঙ্খা আণা আণত্তি. মারোতি পঞ্চ মারা – খন্ধমারো অভিসঙ্খারমারো মচ্চুমারো দেৰপুত্তমারো কিলেসমারোতি. গচ্ছতীতি তেসং ৰসং ইচ্ছং…পে… আণত্তিং গচ্ছতি উপগচ্ছতি উপেতি ৰত্ততি অনুৰত্ততি নাতিক্কমতীতি. তেন ৰুচ্চতি – ‘‘ৰসং মারস্স গচ্ছতী’’তি.

তত্থ যথাৰুত্তা অকুসলা ধম্মা, তণ্হাৰিজ্জা এৰ ৰা সমুদযসচ্চং. যো সো ‘‘ৰসং মারস্স গচ্ছতী’’তি ৰুত্তো, সো যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপাদায পঞ্ঞত্তো, তে পঞ্চক্খন্ধা দুক্খসচ্চং. এৰং ভগৰতা ইধ দ্ৰে সচ্চানি দেসিতানি. তেনেৰাহ – ‘‘দুক্খং সমুদযো চা’’তি. তেসং ভগৰা পরিঞ্ঞায চ পহানায চ ধম্মং দেসেতীতি ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘দুক্খস্স পরিঞ্ঞায সমুদযস্স পহানাযা’’তি ৰুত্তং. কথং দেসেতীতি চে –

‘‘তস্মা রক্খিতচিত্তস্স, সম্মাসঙ্কপ্পগোচরো;

সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা, ঞত্ৰান উদযব্বযং;

থিনমিদ্ধাভিভূ ভিক্খু, সব্বা দুগ্গতিযো জহে’’তি. (উদা. ৩২) –

গাথায. তস্সত্থো – যস্মা অরক্খিতেন চিত্তেন ৰসং মারস্স গচ্ছতি, তস্মা সতিসংৰরেন মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং রক্খণেন রক্খিতচিত্তো অস্স. সম্মাসঙ্কপ্পগোচরোতি যস্মা কামসঙ্কপ্পাদিমিচ্ছাসঙ্কপ্পগোচরো তথা তথা অযোনিসো ৰিকপ্পেত্ৰা নানাৰিধানি মিচ্ছাদস্সনানি গণ্হাতি. ততো এৰ চ মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চিত্তেন ৰসং মারস্স গচ্ছতি, তস্মা যোনিসোমনসিকারেন কম্মং করোন্তো নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদিসম্মাসঙ্কপ্পগোচরো অস্স. সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰাতি সম্মাসঙ্কপ্পগোচরতায ৰিধুতমিচ্ছাদস্সনো কম্মস্সকতালক্খণং যথাভূতঞাণলক্খণঞ্চ সম্মাদিট্ঠিং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা সীলসমাধীসু যুত্তপ্পযুত্তো. ততো এৰ চ ঞত্ৰান উদযব্বযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সমপঞ্ঞাসায আকারেহি উপ্পাদং নিরোধঞ্চ ঞত্ৰা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অনুক্কমেন অরিযমগ্গে গণ্হন্তো অগ্গমগ্গেন থিনমিদ্ধাভিভূ ভিক্খু সব্বা দুগ্গতিযো জহেতি এৰং সব্বসো ভিন্নকিলেসত্তা ভিক্খু খীণাসৰো যথাসম্ভৰং তিৰিধদুক্খতাযোগেন দুগ্গতিসঙ্খাতা সব্বাপি গতিযো জহেয্য, তাসং পরভাগে নিব্বানে তিট্ঠেয্যাতি অত্থো.

যং তণ্হায অৰিজ্জায চ পহানং, অযং নিরোধোতি পহানস্স নিরোধস্স পচ্চযভাৰতো অসঙ্খতধাতু পহানং নিরোধোতি চ ৰুত্তা. ইমানি চত্তারি সচ্চানীতি পুরিমগাথায পুরিমানি দ্ৰে, পচ্ছিমগাথায পচ্ছিমানি দ্ৰেতি দ্ৰীহি গাথাহি ভাসিতানি ইমানি চত্তারি অরিযসচ্চানি. তেসু সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৰো, মগ্গনিরোধেহি নিস্সরণং, সব্বগতিজহনং ফলং, রক্খিতচিত্ততাদিকো উপাযো, অরক্খিতচিত্ততাদিনিসেধনমুখেন রক্খিতচিত্ততাদীসু নিযোজনং ভগৰতো আণত্তীতি. এৰং দেসনাহারপদত্থা অস্সাদাদযো নিদ্ধারেতব্বা. তেনেৰাহ – ‘‘নিযুত্তো দেসনাহারসম্পাতো’’তি.

দেসনাহারসম্পাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.