দ্ৰাদসপদং

২৩. ইদানি যেসং ব্যঞ্জনপদানং অত্থপদানঞ্চ ৰসেন দ্ৰাদস পদানি সুত্তন্তি ৰুত্তং, তানি পদানি নিদ্দিসিতুং ‘‘অক্খরং পদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অপরিযোসিতে পদে ৰণ্ণো অক্খরং পরিযাযৰসেন অক্খরণতো অসঞ্চরণতো. ন হি ৰণ্ণস্স পরিযাযো ৰিজ্জতি, অথ ৰণ্ণোতি কেনট্ঠেন ৰণ্ণো? অত্থসংৰণ্ণনট্ঠেন. ৰণ্ণো এৰ হি ইত্তরখণতায অপরাপরভাৰেন পৰত্তো পদাদিভাৰেন গয্হমানো যথাসম্বন্ধং তং তং অত্থং ৰদতি. একক্খরং ৰা পদং অক্খরং, কেচি পন ‘‘মনসা দেসনাৰাচায অক্খরণতো অক্খর’’ন্তি ৰদন্তি.

পদন্তি পজ্জতি অত্থো এতেনাতি পদং, তং নামপদং আখ্যাতপদং উপসগ্গপদং নিপাতপদন্তি চতুব্বিধং. তত্থ ‘‘ফস্সো ৰেদনা চিত্ত’’ন্তি এৰমাদিকং সত্ৰপ্পধানং নামপদং. ‘‘ফুসতি ৰেদযতি ৰিজানাতী’’তি এৰমাদিকং কিরিযাপধানং আখ্যাতপদং. কিরিযাৰিসেসগ্গহণনিমিত্তং ‘‘প’’ ইতি এৰমাদিকং উপসগ্গপদং. কিরিযায সত্ৰস্স চ সরূপৰিসেসপ্পকাসনহেতুভূতং ‘‘এৰ’’ন্তি এৰমাদিকং নিপাতপদং.

ব্যঞ্জনন্তি সঙ্খেপতো ৰুত্তং পদাভিহিতং অত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, ৰাক্যং. তং পন অত্থতো পদসমুদাযোতি দট্ঠব্বং. পদমত্তসৰনেপি হি অধিকারাদিৰসেন লব্ভমানেহি পদন্তরেহি অনুসন্ধানং কত্ৰাৰ অত্থসম্পটিপত্তি হোতীতি ৰাক্যমেৰ অত্থং ব্যঞ্জযতি. নিরুত্তীতি আকারাভিহিতং নিব্বচনং নিরুত্তি.

নিদ্দেসোতি নিব্বচনৰিত্থারো নিরৰসেসদেসনত্তা নিদ্দেসো. পদেহি ৰাক্যস্স ৰিভাগো আকারো. যদি এৰং পদতো আকারস্স কো ৰিসেসোতি? অপরিযোসিতে ৰাক্যে অৰিভজ্জমানে ৰা তদৰযৰো পদং. উচ্চারণৰসেন পরিযোসিতে ৰাক্যে ৰিভজ্জমানে ৰা তদৰযৰো আকারোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. ছট্ঠং ৰচনং ছট্ঠৰচনং. আকারো ছট্ঠৰচনং এতস্সাতি আকারছট্ঠৰচনং, ব্যঞ্জনপদং. এত্থ চ ব্যঞ্জনন্তি ইমস্স পদস্স অনন্তরং ৰত্তব্বং আকারপদং নিদ্দেসপদানন্তরং ৰদন্তেন ‘‘আকারছট্ঠৰচন’’ন্তি ৰুত্তং, পদানুপুব্বিকং পন ইচ্ছন্তেহি তং ব্যঞ্জনপদানন্তরমেৰ কাতব্বং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘অপরিমাণা ব্যঞ্জনা অপরিমাণা আকারাতি, ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরতি আকারেহি ৰিভজতী’’তি চ. কেচি পন ‘‘আকারপদব্যঞ্জননিরুত্তিযো চ নিদ্দেসো’’তি পঠন্তি. এত্তাৰ ব্যঞ্জনং সব্বন্তি যানিমানি অক্খরাদীনি নিদ্দিট্ঠানি, এত্তকমেৰ সব্বং ব্যঞ্জনং, এতেহি অসঙ্গহিতং ব্যঞ্জনং নাম নত্থীতি অত্থো.

২৪. সঙ্কাসনাতি সংখিত্তেন কাসনা. পকাসনাতি পঠমং কাসনা, কাসীযতি দীপীযতীতি অত্থো. ইমিনা হি অত্থপদদ্ৰযেন অক্খরপদেহি ৰিভাৰিযমানো অত্থাকারো গহিতো. যস্মা অক্খরেহি সুয্যমানেহি সুণন্তানং ৰিসেসৰিধানস্স কতত্তা পদপরিযোসানে পদত্থসম্পটিপত্তি হোতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘তত্থ ভগৰা অক্খরেহি সঙ্কাসেতি পদেহি পকাসেতীতি, অক্খরেহি পদেহি চ উগ্ঘাটেতী’’তি চ.

ৰিৰরণাতি ৰিত্থারণা. ৰিভজনা চ উত্তানীকম্মঞ্চ পঞ্ঞত্তি চ ৰিভজনুত্তানীকম্মপঞ্ঞত্তি. তত্থ ৰিভজনাতি ৰিভাগকরণং, উভযেনাপি নিদ্দিসনমাহ. ইধ পুরিমনযেনেৰ ব্যঞ্জনাকারেহি নিদ্দিসিযমানো অত্থাকারো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. উত্তানীকম্মং পাকটকরণং. পকারেহি ঞাপনং পঞ্ঞত্তি. দ্ৰযেনাপি পটিনিদ্দিসনং কথেতি. এত্থাপি নিরুত্তিনিদ্দেসসঙ্খাতেহি ব্যঞ্জনপদেহি নিদ্দিসিযমানো অত্থাকারো ৰুত্তো, যো পটিনিদ্দিসীযতীতি ৰুচ্চতি. এতেহীতি এতেহি এৰ সঙ্কাসনাদিৰিনিমুত্তস্স দেসনাত্থস্স অভাৰতো. অত্থোতি সুত্তত্থো. কম্মন্তি উগ্ঘটনাদিকম্মং. সুত্তত্থেন হি দেসনায পৰত্তিযমানেন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৰেনেয্যানং চিত্তসন্তানস্স পবোধনকিরিযানিব্বত্তি. সো চ সুত্তত্থো সঙ্কাসনাদিআকারোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অত্থো কম্মঞ্চ নিদ্দিট্ঠ’’ন্তি.

২৫. তীণীতি লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, তযোতি ৰুত্তং হোতি. নৰহি পদেহীতি নৰহি কোট্ঠাসেহি. অত্থো সমাযুত্তোতি অত্থো সম্মা যুত্তো ন ৰিনা ৰত্ততি. সব্বস্স হি বুদ্ধৰচনস্স চতুসচ্চপ্পকাসনতো অত্থনযানঞ্চ চতুসচ্চযোজনৰসেন পৰত্তনতো সব্বো পাল়িঅত্থো অত্থনযত্তযসঙ্গহিতো সঙ্কাসনাদিআকারৰিসেসৰুত্তি চাতি.

২৬. ইদানি যথানিদ্দিট্ঠে দেসনাহারাদিকে নেত্তিপ্পকরণস্স পদত্থে সুখগ্গহণত্থং গণনৰসেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অত্থস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ চতুব্বীসাতি সোল়স হারা ছ ব্যঞ্জনপদানি দ্ৰে কম্মনযাতি এৰং চতুব্বীস. উভযন্তি ছ অত্থপদানি তযো অত্থনযাতি ইদং নৰৰিধং যথাৰুত্তং চতুব্বীসৰিধঞ্চাতি এতং উভযং. সঙ্কলযিত্ৰাতি সম্পিণ্ডেত্ৰা. ‘‘সঙ্খেপযতো’’তিপি পাঠো, একতো করোন্তস্সাতি অত্থো. এত্তিকাতি এতপ্পমাণা, ইতো ৰিনিমুত্তো কোচি নেত্তিপদত্থা নত্থীতি অত্থো.

এৰং তেত্তিংসপদত্থায নেত্তিযা সুত্তস্স অত্থপরিযেসনায যো ‘‘সোল়স হারা পঠম’’ন্তি নযেহি পঠমং হারা সংৰণ্ণেতব্বাতি হারনযানং সংৰণ্ণনাক্কমো দস্সিতো, স্ৰাযং হারনযানং দেসনাক্কমেনেৰ সিদ্ধো. এৰং সিদ্ধে সতি অযং আরম্ভো ইমমত্থং দীপেতি – সব্বেপিমে হারা নযা চ ইমিনা দস্সিতক্কমেনেৰ সুত্তেসু সংৰণ্ণনাৰসেন যোজেতব্বা, ন উপ্পটিপাটিযাতি.

কিং পনেত্থ কারণং, যদেতে হারা নযা চ ইমিনাৰ কমেন দেসিতাতি? যদিপি নাযমনুযোগো কত্থচি অনুক্কমে নিৰিসতি, অপি চ ধম্মদেসনায নিস্সযফলতদুপাযসরীরভূতানং অস্সাদাদীনং ৰিভাৰনসভাৰত্তা পকতিযা সব্বসুত্তানুরূপাতি সুৰিঞ্ঞেয্যভাৰতো পরেসঞ্চ সংৰণ্ণনাৰিসেসানং ৰিচযহারাদীনং পতিট্ঠাভাৰতো পঠমং দেসনাহারো দস্সিতো.

পদপুচ্ছাৰিস্সজ্জনপুব্বাপরানুগীতীহি সদ্ধিং দেসনাহারপদত্থানং পৰিচযসভাৰতায তস্স অনন্তরং ৰিচযো. তথা হি ৰক্খতি ‘‘পদং ৰিচিনতি…পে… আণত্তিং ৰিচিনতি অনুগীতিং ৰিচিনতী’’তি.

ৰিচযেন হারেন পৰিচিতানং অত্থানং যুত্তাযুত্তিৰিচারণা যুত্তাতি যুত্তিৰিচারণভাৰতো ৰিচযানন্তরং যুত্তিহারো ৰুত্তো. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘ৰিচযেন হারেন ৰিচিনিত্ৰা যুত্তিহারেন যোজেতব্ব’’ন্তি.

যুত্তাযুত্তানংযেৰ অত্থানং উপপত্তিঅনুরূপং কারণপরম্পরায নিদ্ধারণলক্খণং পদট্ঠানচিন্তনং কত্তব্বন্তি যুত্তিহারানন্তরং পদট্ঠানহারো দস্সিতো. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘যো কোচি উপনিস্সযো যো কোচি পচ্চযো চ, সব্বো সো পদট্ঠান’’ন্তি.

যুত্তাযুত্তানং কারণপরম্পরায পরিগ্গহিতসভাৰানংযেৰ চ ধম্মানং অৰুত্তানম্পি একলক্খণতায গহণং কাতব্বন্তি দস্সনত্থং পদট্ঠানানন্তরং লক্খণো হারো ৰুত্তো. তথা হি লক্খণহারৰিভঙ্গে ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা পটিচ্চসমুপ্পাদং দস্সেত্ৰা ‘‘এৰং যে ধম্মা একলক্খণা’’তিআদি ৰুত্তং.

অত্থতো নিদ্ধারিতানম্পি ধম্মানং নিব্বচনাদীনি ৰত্তব্বানি, ন সুত্তে সরূপতো আগতানমেৰাতি দস্সনত্থং লক্খণানন্তরং চতুব্যূহো ৰুত্তো. এৰঞ্হি নিরৰসেসতো অত্থাৰবোধো হোতি, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘যদা হি ভিক্খু অত্থস্স চ নামং জানাতি ধম্মস্স চ নামং জানাতি তথা তথা নং অভিনিরোপেতী’’তি অনৰসেসপরিযাদানং ৰক্খতি. তথা ‘‘পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতী’’তি এত্থ ‘‘যে জরামরণেন অট্টিযিতুকামা ভৰিস্সন্তি, তে ভৰিস্সন্তি ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারা’’তিআদিনা সম্মাপটিপত্তিং অধিপ্পাযভাৰেন ৰক্খতি.

নিব্বচনাধিপ্পাযনিদানৰচনেহি সদ্ধিং সুত্তে পদত্থানং সুত্তন্তরসংসন্দনসঙ্খাতে পুব্বাপরৰিচারে দস্সিতে তেসং সভাগৰিসভাগধম্মন্তরাৰট্টনং সুখেন সক্কা দস্সেতুন্তি চতুব্যূহানন্তরং আৰট্টো ৰুত্তো. তেনেৰ হি ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথা’’তি গাথাযং আরম্ভনিক্কমনবুদ্ধসাসনযোগধুননেহি ৰীরিযসমাধিপঞ্ঞিন্দ্রিযানি নিদ্ধারেত্ৰা তদনুযোগস্স মূলং ‘‘পমাদো’’তি সুত্তন্তরে দস্সিতো পমাদো আৰট্টিতো.

সভাগৰিসভাগধম্মাৰট্টনে নিযোজিতে সাধারণাসাধারণৰসেন সংকিলেসৰোদানধম্মানং পদট্ঠানতো ভূমিতো চ ৰিভাগো সক্কা সুখেন যোজিতুন্তি আৰট্টানন্তরং ৰিভত্তিহারো ৰুত্তো. যতো ৰিভত্তিহারৰিভঙ্গে ‘‘কতমে ধম্মা সাধারণা? দ্ৰে ধম্মা সাধারণা, নামসাধারণা ৰত্থুসাধারণা চা’’তি আরভিত্ৰা ‘‘মিচ্ছত্তনিযতানং সত্তানং অনিযতানঞ্চ সত্তানং দস্সনপ্পহাতব্বা কিলেসা সাধারণা, পুথুজ্জনস্স সোতাপন্নস্স চ কামরাগব্যাপাদা সাধারণা’’তিআদিনা সভাগৰিসভাগপরিযাযৰন্তেযেৰ ধম্মে ৰিভজিস্সতি.

সাৰজ্জানৰজ্জধম্মানং সপ্পটিভাগাভাৰতো তেসং ৰিভাগে কতে সুত্তাগতে ধম্মে অকসিরেন পটিপক্খতো পরিৰত্তেতুং সক্কাতি ৰিভত্তিঅনন্তরং পরিৰত্তনহারো ৰুত্তো. তথা হি ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স পুরিসপুগ্গলস্স মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা ভৰতী’’তি পটিৰিভত্তসভাৰে এৰ ধম্মে পরিৰত্তনহারৰিভঙ্গে উদাহরিস্সতি.

পটিপক্খতো পরিৰত্তিতাপি ধম্মা পরিযাযৰচনেহি বোধেতব্বা, ন সুত্তে আগতাযেৰাতি দস্সনত্থং পরিৰত্তনানন্তরং ৰেৰচনহারো ৰুত্তো.

এৰং তে ধম্মা পরিযাযসদ্দতোপি ৰিভাৰিতা হোন্তীতি পরিযাযতো পকাসিতানং ধম্মানং পভেদতো পঞ্ঞত্তিৰসেন ৰিভজনং সুখেন সক্কা ঞাতুন্তি ৰেৰচনহারানন্তরং পঞ্ঞত্তিহারো ৰুত্তো. তথা হি সুত্তে আগতধম্মানং পরিযাযপঞ্ঞত্তিৰিভাগং সুবোধনঞ্চ পঞ্ঞত্তিহারৰিভঙ্গে ৰক্খতি.

পভাৰপরিঞ্ঞাদিপঞ্ঞত্তিৰিভাগমুখেন পটিচ্চসমুপ্পাদসচ্চাদিধম্মৰিভাগে কতে সুত্তে আগতধম্মানং পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেন অৰধারণং সক্কা দস্সেতুন্তি পঞ্ঞত্তিঅনন্তরং ওতরণো হারো ৰুত্তো. তথা হি ‘‘উদ্ধং অধো’’তি গাথং উদ্দিসিত্ৰা ‘‘ৰিপ্পমুত্তো’’তি পদেন অসেক্খং ৰিজ্জং নিদ্ধারেত্ৰা ‘‘ৰিজ্জুপ্পাদা অৰিজ্জানিরোধো’’তিআদিনা পটিচ্চসমুপ্পাদং উদাহরিস্সতি.

ধাতাযতনাদীসু ওতারিতানং সুত্তে পদত্থানং পুচ্ছারম্ভৰিসোধনং সক্কা সুখেন সম্পাদেতুন্তি ওতরণানন্তরং সোধনো হারো ৰুত্তো. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘যত্থ এৰং সুদ্ধো আরম্ভো, সো পঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো ভৰতী’’তিআদি.

ৰিসোধিতেসু সুত্তে পদপদত্থেসু তত্থ লব্ভমানসামঞ্ঞৰিসেসভাৰো সুকরো হোতীতি দস্সেতুং সোধনানন্তরং অধিট্ঠানো হারো দস্সিতো. সোধনো হি অধিট্ঠানস্স বহূপকারো, ততো এৰ হি ‘‘যথা যথা ৰা পন পুচ্ছিতং, তথা তথা ৰিস্সজ্জযিতব্ব’’ন্তি ৰক্খতি.

সামঞ্ঞৰিসেসভূতেসু সাধারণাসাধারণেসু ধম্মেসু পৰেদিতেসু পরিক্খারসঙ্খাতস্স সাধারণাসাধারণরূপস্স পচ্চযহেতুরাসিস্স পভেদো সুৰিঞ্ঞেয্যোতি অধিট্ঠানানন্তরং পরিক্খারো ৰুত্তো. তথা হি ৰক্খতি ‘‘অসাধারণলক্খণো হেতু, সাধারণলক্খণো পচ্চযো. যথা কিং ভৰে, যথা অঙ্কুরস্স নিব্বত্তিযা বীজং অসাধারণং, পথৰী আপো চ সাধারণা’’তিআদি.

অসাধারণে সাধারণে চ কারণে দস্সিতে তস্স অত্তনো ফলেসু কারণাকারো তেসং হেতুফলানং পভেদতো দেসনাকারো ভাৰেতব্বপহাতব্বধম্মানং ভাৰনাপহানানি চ নিদ্ধারেত্ৰা ৰুচ্চমানানি সম্মা সুত্তস্স অত্থং তথত্তাৰবোধায সংৰত্তন্তীতি পরিক্খারানন্তরং সমারোপনো হারো দস্সিতোতি. ইদং হারানং অনুক্কমকারণং.

নযানং পন ৰেনেয্যত্তযপ্পযোজিতত্তা অত্থনযত্তযূপদেসস্স তদনুক্কমেনেৰ নন্দিযাৰট্টাদীনং তিণ্ণং অত্থনযানং কমো ৰেদিতব্বো. উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযো হি তযো ৰেনেয্যা নন্দিযাৰট্টাদযো পযোজেন্তি. তস্মা তে উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসা ৰিয যথাক্কমং তেসং উপকারায সৰংত্তন্তীতি. তথা হি নেসং চত্তারো ছ অট্ঠ চ মূলপদা নিদ্দিট্ঠা. ইতরস্স পন নযদ্ৰযস্স অত্থনযত্তযস্স ভূমিযা আলোচনং তস্স তত্থ সমানযনঞ্চাতি ইমিনা কারণেন উদ্দেসক্কমো ৰেদিতব্বো. ন হি সক্কা অনোলোকেত্ৰা সমানেতুন্তি.

এতপরমতা চ হারানং এত্তকেহি পকারৰিসেসেহি অত্থনযত্তযসহিতেহি সুত্তস্স অত্থো নিদ্ধারিযমানো ৰেনেয্যানং অলমনুত্তরায পঠমায ভূমিযা সমধিগমাযাতি ৰেদিতব্বো. দস্সনভূমিসমনুপ্পত্তিঅত্থা হি নেত্তিপ্পকরণদেসনাতি. অথ ৰা এতদন্তোগধত্তা সব্বেসং সুত্তস্স সংৰণ্ণনাৰিসেসানং এত্তাৰতা হারানং দট্ঠব্বা. যত্তকা হি সুত্তস্স সংৰণ্ণনাৰিসেসা, সব্বে তে নেত্তিউপদেসাযত্তাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো.

তথা হি যে কেচি সুত্তস্স সংৰণ্ণনাপকারা নিদ্দিসীযন্তি. সেয্যথিদং – সুত্তস্স সমুট্ঠানং ৰত্তব্বং, অধিপ্পাযো ৰিভাৰেতব্বো, অনেকধা পদত্থো সংৰণ্ণেতব্বো, ৰিধি অনুৰাদো চ ৰেদিতব্বো, ৰিরোধো সমাধাতব্বো, অনুসন্ধিযা অনুরূপং নিগমেতব্বন্তি. তথা সুত্তস্স পযোজনং পিণ্ডত্থো পদত্থো অনুসন্ধি চোদনা পরিহারো চ অত্থং ৰদন্তেন ৰত্তব্বাতি. তথা উপোগ্ঘাটপদৰিগ্গহপদত্থচালনাপচ্চুপট্ঠানানি ৰত্তব্বানীতি.

তথা তিস্সো কথা একনাল়িকা চতুরস্সা নিসিন্নৰত্তিকা. তত্থ পাল়িং ৰত্ৰা একেকপদস্স অত্থকথনং একনাল়িকা নাম.

পটিপক্খং দস্সেত্ৰা পটিপক্খস্স উপমং দস্সেত্ৰা সপক্খং দস্সেত্ৰা সপক্খস্স উপমং দস্সেত্ৰা কথনং চতুরস্সা নাম.

ৰিসভাগধম্মৰসেনেৰ পরিযোসানং গন্ত্ৰা পুন সভাগধম্মৰসেনেৰ পরিযোসানগমনং নিসিন্নৰত্তিকা নাম.

ভেদকথায তত্ৰকথায পরিযাযৰচনেহি চ সুত্তং সংৰণ্ণেতব্বন্তি চ এৰমাদযো. তেসম্পি এত্থেৰ অৰরোধো, যস্মা তে ইধ কতিপযহারসঙ্গহিতাতি.

নযানং পন যস্মা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযো তযো এৰ ৰেনেয্যা সচ্চাভিসমযভাগিনো তদত্থায চ অত্থনযদেসনা, তস্মা সতিপি সংকিলেসৰোদানধম্মানং যথাৰুত্তমূলপদভেদতো ৰড্ঢেত্ৰা ৰিভজিতব্বপ্পকারে তথা মূলপদানি অৰড্ঢেত্ৰা ৰেনেয্যত্তযৰসেনেৰ এতপরমতা ৰুত্তা. নৰসু নৰসু এৰ হি মূলপদেসু সব্বেসং সংকিলেসৰোদানধম্মানং অন্তোগধভাৰতো ন তানি ৰড্ঢেতব্বানি ৰেনেয্যত্তযাধিকারতো ন হাপেতব্বানীতি নযানং এতপরমতা দট্ঠব্বা.

কম্মনযানং পন আলোচনসমানযনতো অঞ্ঞস্স পকারন্তরস্স অসম্ভৰতো এতপরমতা. হেত্ৰাদীতি এত্থ আদিসদ্দেন ফলভূমিউপনিসাসভাগৰিসভাগলক্খণনযাদযো পরিগ্গহিতা. তেসু হেতূতি কারণং, যো ধম্মোতিপি ৰুচ্চতি, সো পন পচ্চযভাৰেন একৰিধো. কারকো সম্পাপকোতি দুৰিধো. পুন কারকো ঞাপকো সম্পাপকোতি তিৰিধো. হেতুহেতু পচ্চযহেতু উত্তমহেতু সাধারণহেতূতি চতুব্বিধো. পচ্চযধম্মো কুসলো অকুসলো সদ্দো অরিযমগ্গোতি পঞ্চৰিধো. তথা সভাগহেতু অসভাগহেতু অজ্ঝত্তিকহেতু বাহিরহেতু জনকহেতু পরিগ্গাহকহেতু সাধারণহেতু অসাধারণহেতু সমনন্তরহেতু পরম্পরহেতু সহজাতহেতু অসহজাতহেতু সাসৰহেতু অনাসৰহেতূতিআদিনা অনেকৰিধো চাতি ৰেদিতব্বো.

ফলম্পি পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন একৰিধং. অধিগন্তব্বতোপি সম্পাপকহেতুৰসেন ফলপরিযাযো লব্ভতীতি নিব্বত্তেতব্বঅধিগন্তব্বভাৰতো দুৰিধং. ঞাপেতব্বনিব্বত্তেতব্বপত্তব্বতো তিৰিধং. পচ্চযুপ্পন্নৰিপাককিরিযাৰচনত্থনিব্বানৰসেন পঞ্চৰিধং. সভাগহেতুনিব্বত্তং অসভাগহেতুনিব্বত্তন্তি এৰমাদিৰসেন অনেকৰিধঞ্চাতি ৰেদিতব্বং. তথা লোকিযং লোকুত্তরন্তি. তত্থ লোকুত্তরং চত্তারি সামঞ্ঞফলানি. লোকিযফলং দুৰিধং কাযিকং মানসঞ্চ. তত্থ কাযিকং পঞ্চদ্ৰারিকং, অৰসিট্ঠং মানসং. যঞ্চ তায তায সুত্তদেসনায সাধেতব্বং, তদপি ফলন্তি.

ভূমীতি সাসৰভূমি অনাসৰভূমি সঙ্খতভূমি অসঙ্খতভূমি দস্সনভূমি ভাৰনাভূমি পুথুজ্জনভূমি সেক্খভূমি অসেক্খভূমি সাৰকভূমি পচ্চেকবুদ্ধভূমি সম্মাসম্বুদ্ধভূমি ঝানভূমি অসমাহিতভূমি পটিপজ্জমানভূমি পটিপন্নভূমি পঠমাভূমি যাৰ চতুত্থীভূমি কামাৰচরভূমি যাৰ লোকুত্তরভূমীতি বহুৰিধা. তত্থ সাসৰভূমি পরিত্তমহগ্গতা ধম্মা. অনাসৰভূমি অপ্পমাণা ধম্মা. সঙ্খতভূমি নিব্বানৰজ্জা সব্বে সভাৰধম্মা. অসঙ্খতভূমি অপ্পচ্চযা ধম্মা. দস্সনভূমি পঠমমগ্গফলধম্মা. ভাৰনাভূমি অৰসিট্ঠমগ্গফলধম্মা. পুথুজ্জনভূমি হীনমজ্ঝিমা ধম্মা. সেক্খভূমি চত্তারো অরিযমগ্গধম্মা হেট্ঠিমা চ তযো ফলধম্মা. অসেক্খভূমি অগ্গফলধম্মা. সাৰকপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধধম্মা সাৰকাদিভূমিযো. ঝানভূমি ঝানধম্মা. অসমাহিতভূমি ঝানৰজ্জিতা ধম্মা. পটিপজ্জমানভূমি মগ্গধম্মা. পটিপন্নভূমি ফলধম্মা. পঠমাদিভূমিযো সহ ফলেন চত্তারো মগ্গা অপরিযাপন্না ধম্মা ‘‘পঠমায ভূমিযা পত্তিযা’’তিআদিৰচনতো. কামাৰচরাদিভূমিযো কামাৰচরাদিধম্মা. যে চ ধম্মা তেসং তেসং হারনযানং পতিট্ঠানভাৰেন সুত্তেসু নিদ্ধারীযন্তি, তেপি ভূমিযোতি ৰিঞ্ঞাতব্বা.

উপনিসাতি বলৰকারণং, যো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৰুচ্চতি. যঞ্চ সন্ধায সুত্তে ‘‘দুক্খূপনিসা সদ্ধা সদ্ধূপনিসং ‘সীল’ন্তি যাৰ ৰিমুত্তূপনিসং ৰিমুত্তিঞাণদস্সন’’ন্তি ৰুত্তং. অপি চ উপনিসাতি তস্মিং তস্মিং সমযে সিদ্ধন্তে হদযভূতং অব্ভন্তরং ৰুচ্চতি. ইধাপি নেত্তিহদযং, যং সম্মা পরিগ্গণ্হন্তা ধম্মকথিকা তস্মিং তস্মিং সুত্তে আগতধম্মমুখেন সব্বহারনযযোজনায সমত্থা হোন্তি. কিং পনেতং নেত্তিহদযং? যদিদং এতস্সেৰ তেত্তিংসৰিধস্স পকরণপদত্থসোল়সস্স অট্ঠৰীসতিৰিধপট্ঠানৰিভঙ্গসহিতস্স ৰিসযো সহ নিমিত্তৰিভাগেন অসঙ্করতো ৰৰত্থিতো.

সেয্যথিদং – দেসনাহারস্স অস্সাদাদযো ৰিসযো, তস্স অস্সাদাদিৰিভাৰনলক্খণত্তা. তস্স অস্সাদো সুখং সোমনস্সন্তি এৰমাদিৰিভাগো, তস্স নিমিত্তং ইট্ঠারম্মণাদি, অযঞ্চ অত্থো দেসনাহারৰিচযহারনিদ্দেসৰণ্ণনাযং ৰিত্থারতো পকাসিতো এৰ. সুত্তে আগতধম্মস্স সভাগৰিসভাগধম্মাৰট্টনৰিসযো আৰট্টহারো, তদুভযআৰট্টনলক্খণত্তা. সুত্তে আগতধম্মানং পচ্চনীকধম্মৰিসযো পরিৰত্তনহারো, পটিপক্খধম্মপরিৰত্তনলক্খণত্তা. পদট্ঠানপরিক্খারেসু আসন্নকারণং উপনিস্সযকারণঞ্চ পদট্ঠানং, হেতু পরিক্খারোতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

সভাগৰিসভাগধম্মা চ তেসং তেসং ধম্মানং অনুকূলপটিকূলধম্মা যথাক্কমং ৰেদিতব্বা. যথা – সম্মাদিট্ঠিযা সম্মাসঙ্কপ্পো সভাগো, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো ৰিসভাগোতি ইমিনা নযেন সব্বং সভাগৰিসভাগতো ৰেদিতব্বং.

লক্খণন্তি সভাৰো. সো হারনযানং নিদ্দেসে ৰিভাৰিতো এৰ.

যং পনেতং হেতুআদিৰিসেসৰিনিমুত্তং হারনযানং যোজনানিবন্ধনং, সো নযো. যথাহ – লক্খণহারে ‘‘এৰং যে ধম্মা একলক্খণা কিচ্চতো চ লক্খণতো চ সামঞ্ঞতো চা’’তিআদি. তথা ৰিচযেন হারেন ৰিচিনিত্ৰা যুত্তিহারেন যোজেতব্বাতি. তথা সোধনহারাদীসু সুদ্ধো আরম্ভো হোতি, সো পঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো ভৰতীতি এৰমাদি. একত্তাদযোপি নযা ইধ নযোতি গহেতব্বা.

এৰং হেতুফলাদীনি উপধারেত্ৰা নেসং ৰসেন তত্থ তত্থ সুত্তে লব্ভমানপদত্থনিদ্ধারণমুখেন যথালক্খণং এতে হারা নযা চ যোজেতব্বা. ৰিসেসতো পন পদট্ঠানপরিক্খারা হেতুৰসেন. দেসনাৰিচযচতুব্যূহসমারোপনা হেতুফলৰসেন. তথা ৰেৰচনপঞ্ঞত্তিওতরণসোধনা ফলৰসেনেৰাতি কেচি. ৰিভত্তি হেতুভূমিৰসেন. পরিৰত্তো ৰিসভাগৰসেন. আৰট্টো সভাগৰিসভাগৰসেন. লক্খণযুত্তিঅধিট্ঠানা নযৰসেন যোজেতব্বাতি. এত্তাৰতা চ যং ৰুত্তং –

‘‘সামঞ্ঞতো ৰিসেসেন, পদত্থো লক্খণং কমো;

এত্তাৰতা চ হেত্ৰাদী, ৰেদিতব্বা হি ৰিঞ্ঞুনা’’তি.

অযং গাথা ৰুত্তত্থা হোতি.

নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.