৩. নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা
৪. এৰং উদ্দিট্ঠে হারাদযো নিদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ সঙ্খেপতো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং উদ্দেসপাঠে. সঙ্খেপতো নেত্তি কিত্তিতাতি সমাসতো নেত্তিপ্পকরণং কথিতং. হারনযমূলপদানঞ্হি সরূপদস্সনং উদ্দেসপাঠেন কতন্তি. এত্থ চ হারনযানং –
সামঞ্ঞতো ৰিসেসেন, পদত্থো লক্খণং কমো;
এত্তাৰতা চ হেত্ৰাদী, ৰেদিতব্বা হি ৰিঞ্ঞুনা.
তেসু অৰিসেসতো ৰিসেসতো চ হারনযানং অত্থো দস্সিতো. লক্খণাদীসু পন অৰিসেসতো সব্বেপি হারা নযা চ যথাক্কমং ব্যঞ্জনত্থমুখেন নৰঙ্গস্স সাসনস্স অত্থসংৰণ্ণনলক্খণা. ৰিসেসতো পন তস্স তস্স হারস্স নযস্স চ লক্খণং নিদ্দেসে এৰ কথযিস্সাম. কমাদীনি চ যস্মা নেসং লক্খণেসু ঞাতেসু ৰিঞ্ঞেয্যানি হোন্তি, তস্মা তানিপি নিদ্দেসতো পরতো পকাসযিস্সাম.
হারসঙ্খেপো
১. যা পন অস্সাদাদীনৰতাতিআদিকা নিদ্দেসগাথা, তাসু অস্সাদাদীনৰতাতি অস্সাদো আদীনৰতাতি পদৰিভাগো. আদীনৰতাতি চ আদীনৰো এৰ. কেচি ‘‘অস্সাদাদীনৰতো’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং. তত্থ অস্সাদীযতীতি অস্সাদো, সুখং সোমনস্সঞ্চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘যং, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬; সং. নি. ৩.২৬). যথা চেতং সুখং সোমনস্সং, এৰং ইট্ঠারম্মণম্পি. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘সো তদস্সাদেতি তং নিকামেতী’’তি ‘‘রূপং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আরব্ভ রাগো উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪), ‘‘সংযোজনীযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো’’তি (সং. নি. ২.৫৩) চ. অস্সাদেতি এতাযাতি ৰা অস্সাদো, তণ্হা. তণ্হায হি কারণভূতায পুগ্গলো সুখম্পি সুখারম্মণম্পি অস্সাদেতি. যথা চ তণ্হা, এৰং ৰিপল্লাসাপি. ৰিপল্লাসৰসেন হি সত্তা অনিট্ঠম্পি আরম্মণং ইট্ঠাকারেন অস্সাদেন্তি, এৰং ৰেদনায সব্বেসং তেভূমকসঙ্খারানং তণ্হায ৰিপল্লাসানঞ্চ অস্সাদৰিচারো ৰেদিতব্বো.
কথং পন দুক্খাদুক্খমসুখৰেদনানং অস্সাদনীযতাতি? ৰিপল্লাসতো সুখপরিযাযসব্ভাৰতো চ. তথা হি ৰুত্তং – ‘‘সুখা খো, আৰুসো ৰিসাখ, ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা. দুক্খা ৰেদনা ঠিতিদুক্খা ৰিপরিণামসুখা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). তত্থ ৰেদনায অট্ঠসতপরিযাযৰসেন, তেভূমকসঙ্খারানং নিক্খেপকণ্ডরূপকণ্ডৰসেন, তণ্হায সংকিলেসৰত্থুৰিভঙ্গে নিক্খেপকণ্ডে চ তণ্হানিদ্দেসৰসেন, ৰিপল্লাসানং সুখসঞ্ঞাদিৰসেন দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰসেন চ ৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
আদীনৰো দুক্খা ৰেদনা তিস্সোপি ৰা দুক্খতা. অথ ৰা সব্বেপি তেভূমকা সঙ্খারা আদীনৰো. আদীনং অতিৰিয কপণং ৰাতি পৰত্ততীতি হি আদীনৰো, কপণমনুস্সো, এৰংসভাৰা চ তেভূমকা ধম্মা অনিচ্চতাদিযোগেন. যতো তত্থ আদীনৰানুপস্সনা আরদ্ধৰিপস্সকানং যথাভূতনযোতি ৰুচ্চতি. তথা চ ৰুত্তং – ‘‘যং, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু আদীনৰো’’তি. তস্মা আদীনৰো দুক্খসচ্চনিদ্দেসভূতানং জাতিযাদীনং অনিচ্চতাদীনং দ্ৰাচত্তালীসায আকারানঞ্চ ৰসেন ৰিভজিত্ৰা নিদ্দিসিতব্বো.
নিস্সরতি এতেনাতি নিস্সরণং, অরিযমগ্গো. নিস্সরতীতি ৰা নিস্সরণং নিব্বানং. উভযম্পি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন একসেসেন ৰা ‘‘নিস্সরণ’’ন্তি ৰুত্তং. পি-সদ্দো পুরিমানং পচ্ছিমানঞ্চ সম্পিণ্ডনত্থো. তত্থ অরিযমগ্গপক্খে সতিপট্ঠানাদীনং সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মানং কাযানুপস্সনাদীনঞ্চ তদন্তোগধভেদানং ৰসেন নিস্সরণং ৰিভজিত্ৰা নিদ্দিসিতব্বং.
নিব্বানপক্খে পন কিঞ্চাপি অসঙ্খতায ধাতুযা নিপ্পরিযাযেন ৰিভাগো নত্থি. পরিযাযেন পন সোপাদিসেসনিরুপাদিসেসভেদেন. যতো ৰা তং নিস্সটং, তেসং পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৩) দস্সিতপ্পভেদানং চক্খাদীনং ছন্নং দ্ৰারানং রূপাদীনং ছন্নং আরম্মণানং তংতংদ্ৰারপ্পৰত্তানং ছন্নং ছন্নং ৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনাসঞ্ঞাচেতনাতণ্হাৰিতক্কৰিচারানং পথৰীধাতুআদীনং ছন্নং ধাতূনং দসন্নং কসিণাযতনানং অসুভানং কেসাদীনং দ্ৰত্তিংসায আকারানং পঞ্চন্নং খন্ধানং দ্ৰাদসন্নং আযতনানং অট্ঠারসন্নং ধাতূনং লোকিযানং ইন্দ্রিযানং কামধাতুআদীনং তিস্সন্নং ধাতূনং কামভৰাদীনং তিণ্ণং তিণ্ণং ভৰানং চতুন্নং ঝানানং অপ্পমঞ্ঞানং আরুপ্পানং দ্ৰাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানঞ্চাতি এৰমাদীনং সঙ্খতধম্মানং নিস্সরণভাৰেন চ ৰিভজিত্ৰা নিদ্দিসিতব্বং.
ফলন্তি দেসনাফলং. কিং পন তন্তি? যং দেসনায নিপ্ফাদীযতি. ননু চ নিব্বানাধিগমো ভগৰতো দেসনায নিপ্ফাদীযতি. নিব্বানঞ্চ ‘‘নিস্সরণ’’ন্তি ইমিনা ৰুত্তমেৰাতি? সচ্চমেতং, তঞ্চ খো পরম্পরায. ইধ পন পচ্চক্খতো দেসনাফলং অধিপ্পেতং. তং পন সুতমযঞাণং. অত্থধম্মৰেদাদিঅরিযমগ্গস্স পুব্বভাগপ্পটিপত্তিভূতা ছব্বিসুদ্ধিযো. যঞ্চ তস্মিং খণে মগ্গং অনভিসম্ভুণন্তস্স কালন্তরে তদধিগমকারণভূতং সম্পত্তিভৰহেতু চ সিযা. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৰং মচ্চুতরো সিযাতি (সু. নি. ১১২৫; কথা. ২২৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছা ১৪৪, মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮; নেত্তি. ৫; পেটকো. ২২) ইদং ফল’’ন্তি, ‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিন্তি ইদং ফল’’ন্তি (জা. ১.১০.১০২-১০৩; ১.১৫.৩৮৫) চ. এতেন নযেন দেৰেসু চ মানুসেসু চ আযুৰণ্ণবলসুখযসপরিৰারআধিপতেয্যসম্পত্তিযো উপধিসম্পত্তিযো চক্কৰত্তিসিরী দেৰরজ্জসিরী চত্তারি সম্পত্তিচক্কানি সীলসম্পদা সমাধিসম্পদা তিস্সো ৰিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো পটিসম্ভিদা সাৰকবোধি পচ্চেকবোধি সম্মাসম্বোধীতি সব্বাপি সম্পত্তিযো পুঞ্ঞসম্ভারহেতুকা ভগৰতো দেসনায সাধেতব্বতায ফলন্তি ৰেদিতব্বা.
উপাযোতি অরিযমগ্গপদট্ঠানভূতা পুব্বভাগপ্পটিপদা. সা হি পুরিমা পুরিমা পচ্ছিমায পচ্ছিমায অধিগমূপাযভাৰতো পরম্পরায মগ্গনিব্বানাধিগমস্স চ হেতুভাৰতো উপাযো. যা চ পুব্বে ৰুত্তফলাধিগমস্স উপাযপটিপত্তি. কেচি পন ‘‘সহ ৰিপস্সনায মগ্গো উপাযো’’তি ৰদন্তি, তেসং মতেন নিস্সরণন্তি নিব্বানমেৰ ৰুত্তং সিযা. ফলং ৰিয উপাযোপি পুব্বভাগোতি ৰুত্তং সিযা, যং পন ৰক্খতি ‘‘সব্বে ধম্মা…পে… ৰিসুদ্ধিযাতি (ধ. প. ২৭৯; থেরগা. ৬৭৮) অযং উপাযো’’তি. এত্থাপি পুব্বভাগপ্পটিপদা এৰ উদাহটাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. যস্মা পন ‘‘তে পহায তরে ওঘন্তি ইদং নিস্সরণ’’ন্তি অরিযমগ্গস্স নিস্সরণভাৰং ৰক্খতি. অরিযমগ্গো হি ওঘতরণন্তি.
আণত্তীতি আণারহস্স ভগৰতো ৰেনেয্যজনস্স হিতসিদ্ধিযা ‘‘এৰং পটিপজ্জাহী’’তি ৰিধানং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজাতি (সু. নি. ১১২৫; কথা. ২২৬; নেত্তি. ৫; পেটকো. ২২; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছা ১৪৪, মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮) আণত্তী’’তি.
যোগীনন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনায যুত্তপ্পযুত্তানং ৰেনেয্যানং, অত্থাযাতি ৰচনসেসো. দেসনাহারোতি এতেসং যথাৰুত্তানং অস্সাদাদীনং ৰিভজনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো দেসনাহারো নামাতি অত্থো. এত্থাহ – কিং পনেতেসং অস্সাদাদীনং অনৰসেসানং ৰচনং দেসনাহারো, উদাহু একচ্চানন্তি? নিরৰসেসানংযেৰ. যস্মিঞ্হি সুত্তে অস্সাদাদীনৰনিস্সরণানি সরূপতো আগতানি, তত্থ ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. যত্থ পন একদেসেন আগতানি, ন ৰা সরূপেন. তত্থ অনাগতং অত্থৰসেন নিদ্ধারেত্ৰা হারো যোজেতব্বো. অযঞ্চ অত্থো দেসনাহারৰিভঙ্গে আগমিস্সতীতি ইধ ন পপঞ্চিতো.
২. যং পুচ্ছিতন্তি যা পুচ্ছা, ৰিচিযমানাতি ৰচনসেসো. ৰিস্সজ্জিতং অনুগীতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তত্থ ৰিস্সজ্জিতন্তি ৰিস্সজ্জনা, সা একংসব্যাকরণাদিৰসেন চতুব্বিধং ব্যাকরণং. চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন গাথাযং অৰুত্তং পদাদিং সঙ্গণ্হাতি. তা পন পুচ্ছাৰিস্সজ্জনা কস্সাতি আহ ‘‘সুত্তস্সা’’তি. এতেন সুত্তে আগতং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনং ৰিচেতব্বন্তি দস্সেতি. যা চ অনুগীতিতি ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স যা অনু পচ্ছা গীতি অনুগীতি, সঙ্গহগাথা, পুচ্ছায ৰা অনুরূপা গীতি. এতেন পুব্বাপরং গহিতং. ব্যাকরণস্স হি পুচ্ছানুরূপতা ইধ পুব্বাপরং অধিপ্পেতং. যা ‘‘পুচ্ছানুসন্ধী’’তি ৰুচ্চতি. পুরিমং ‘‘সুত্তস্সা’’তি পদং পুব্বাপেক্খন্তি পুন ‘‘সুত্তস্সা’’তি ৰুত্তং. তেন সুত্তস্স নিস্সযভূতে অস্সাদাদিকে পরিগ্গণ্হাতি. এত্তাৰতা ৰিচযহারস্স ৰিসযো নিরৰসেসেন দস্সিতো হোতি. তথা চ ৰক্খতি ৰিচযহারৰিভঙ্গে ‘‘পদং ৰিচিনতি…পে… অনুগীতিং ৰিচিনতী’’তি.
তত্থ সুত্তে সব্বেসং পদানং অনুপুব্বেন অত্থসো ব্যঞ্জনসো চ ৰিচযো পদৰিচযো. ‘‘অযং পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা দিট্ঠসংসন্দনা ৰিমতিচ্ছেদনা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা সত্তাধিট্ঠানা ধম্মাধিট্ঠানা একাধিট্ঠানা অনেকাধিট্ঠানা সম্মুতিৰিসযা পরমত্থৰিসযা অতীতৰিসযা অনাগতৰিসযা পচ্চুপ্পন্নৰিসযা’’তিআদিনা পুচ্ছাৰিচযো ৰেদিতব্বো. ‘‘ইদং ৰিস্সজ্জনং একংসব্যাকরণং ৰিভজ্জব্যাকরণং পটিপুচ্ছাব্যাকরণং ঠপনং সাৰসেসং নিরৰসেসং সউত্তরং অনুত্তরং লোকিযং লোকুত্তর’’ন্তিআদিনা ৰিস্সজ্জনৰিচযো.
‘‘অযং পুচ্ছা ইমিনা সমেতি, এতেন ন সমেতী’’তি পুচ্ছিতত্থং আনেত্ৰা ৰিচযো পুব্বেনাপরং সংসন্দিত্ৰা চ ৰিচযো পুব্বাপরৰিচযো. ‘‘অযং অনুগীতি ৰুত্তত্থসঙ্গহা অৰুত্তত্থসঙ্গহা তদুভযত্থসঙ্গহা কুসলত্থসঙ্গহা অকুসলত্থসঙ্গহা’’তিআদিনা অনুগীতিৰিচযো. অস্সাদাদীসু সুখৰেদনায ‘‘ইট্ঠারম্মণানুভৰনলক্খণা’’তিআদিনা, তণ্হায ‘‘আরম্মণগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, ৰিপল্লাসানং ‘‘ৰিপরীতগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, অৰসিট্ঠানং তেভূমকধম্মানং ‘‘যথাসকলক্খণা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু দ্ৰাচত্তালীসাধিকে চ দুকসতে লব্ভমানপদৰসেন তংতংঅস্সাদত্থৰিসেসনিদ্ধারণং অস্সাদৰিচযো.
দুক্খৰেদনায ‘‘অনিট্ঠানুভৰনলক্খণা’’তিআদিনা, দুক্খসচ্চানং ‘‘পটিসন্ধিলক্খণা’’তিআদিনা, অনিচ্চতাদীনং আদিঅন্তৰন্ততায অনিচ্চন্তিকতায চ ‘‘অনিচ্চা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ লোকিযধম্মানং সংকিলেসভাগিযহানভাগিযতাদিৰসেন আদীনৰৰুত্তিযা ওকারনিদ্ধারণেন আদীনৰৰিচযো. নিস্সরণপদে অরিযমগ্গস্স আগমনতো কাযানুপস্সনাদিপুব্বভাগপ্পটিপদাৰিভাগৰিসেসনিদ্ধারণৰসেন নিব্বানস্স যথাৰুত্তপরিযাযৰিভাগৰিসেসনিদ্ধারণৰসেনাতি এৰং নিস্সরণৰিচযো. ফলাদীনং তংতংসুত্তদেসনায সাধেতব্বফলস্স তদুপাযস্স তত্থ তত্থ সুত্তৰিধিৰচনস্স চ ৰিভাগনিদ্ধারণৰসেন ৰিচযো ৰেদিতব্বো. এৰং পদপুচ্ছাৰিস্সজ্জনপুব্বাপরানুগীতীনং অস্সাদাদীনঞ্চ ৰিসেসনিদ্ধারণৰসেনেৰ ৰিচযলক্খণো ‘‘ৰিচযো হারো’’তি ৰেদিতব্বো.
৩. সব্বেসন্তি সোল়সন্নং. ভূমীতি ব্যঞ্জনং সন্ধাযাহ. ব্যঞ্জনঞ্হি মূলপদানি ৰিয নযানং হারানং ভূমি পৰত্তিট্ঠানং, তেসং ব্যঞ্জনৰিচারভাৰতো. ৰুত্তঞ্হি – ‘‘হারা ব্যঞ্জনৰিচযো’’তি, পেটকেপি হি ৰুত্তং – ‘‘যত্থ চ সব্বে হারা, সম্পতমানা নযন্তি সুত্তত্থং. ব্যঞ্জনৰিধিপুথুত্তা’’তি. গোচরোতি সুত্তত্থো. সুত্তস্স হি পদত্থুদ্ধারণমুখেন হারযোজনা. তেসং ব্যঞ্জনত্থানং. যুত্তাযুত্তপরিক্খাতি যুত্তস্স চ অযুত্তস্স চ উপপরিক্খা. ‘‘যুত্তাযুত্তিপরিক্খা’’তিপি পাঠো, যুত্তিঅযুত্তীনং ৰিচারণাতি অত্থো. কথং পন তেসং যুত্তাযুত্তজাননা? চতূহি মহাপদেসেহি অৰিরুজ্ঝনেন. তত্থ ব্যঞ্জনস্স তাৰ সভাৰনিরুত্তিভাৰো অধিপ্পেতত্থৰাচকভাৰো চ যুত্তভাৰো. অত্থস্স পন সুত্তৰিনযধম্মতাহি অৰিলোমনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন পরতো আৰি ভৰিস্সতি. হারো যুত্তীতি নিদ্দিট্ঠোতি এৰং সুত্তে ব্যঞ্জনত্থানং যুত্তাযুত্তভাৰৰিভাৰনলক্খণো যুত্তিহারোতি ৰেদিতব্বো.
৪. ধম্মন্তি যং কিঞ্চি সুত্তাগতং কুসলাদিধম্মমাহ. তস্স ধম্মস্সাতি তস্স যথাৰুত্তস্স কুসলাদিধম্মস্স. যং পদট্ঠানন্তি যং কারণং, যোনিসোমনসিকারাদি সুত্তে আগতং ৰা অনাগতং ৰা সম্ভৰতো নিদ্ধারেত্ৰা কথেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ইতীতি এৰং, ৰুত্তনযেনাতি অত্থো. যাৰ সব্বধম্মাতি যত্তকা তস্মিং সুত্তে আগতা ধম্মা, তেসং সব্বেসম্পি যথানুরূপং পদট্ঠানং নিদ্ধারেত্ৰা কথেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. অথ ৰা যাৰ সব্বধম্মাতি সুত্তাগতস্স ধম্মস্স যং পদট্ঠানং, তস্সপি যং পদট্ঠানন্তি সম্ভৰতো যাৰ সব্বধম্মা পদট্ঠানৰিচারণা কাতব্বাতি অত্থো. এসো হারো পদট্ঠানোতি এৰং সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানভূতা ধম্মা তেসঞ্চ পদট্ঠানভূতাতি সম্ভৰতো পদট্ঠানভূতধম্মনিদ্ধারণলক্খণো পদট্ঠানো নাম হারোতি অত্থো.
৫. ৰুত্তম্হি একধম্মেতি কুসলাদীসু খন্ধাদীসু ৰা যস্মিং কিস্মিঞ্চি একধম্মে, সুত্তে সরূপতো নিদ্ধারণৰসেন ৰা কথিতে. যে ধম্মা একলক্খণা কেচীতি যে কেচি ধম্মা কুসলাদিভাৰেন রূপক্খন্ধাদিভাৰেন ৰা তেন ধম্মেন সমানলক্খণা. ৰুত্তা ভৰন্তি সব্বেতি তে সব্বেপি কুসলাদিসভাৰা, খন্ধাদিসভাৰা ৰা ধম্মা সুত্তে অৰুত্তাপি তায সমানলক্খণতায ৰুত্তা ভৰন্তি আনেত্ৰা সংৰণ্ণনাৰসেনাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ একলক্খণাতি সমানলক্খণা ৰুত্তা. তেন সহচারিতা সমানকিচ্চতা সমানহেতুতা সমানফলতা সমানারম্মণতাতি এৰমাদীহি অৰুত্তানম্পি ৰুত্তানং ৰিয নিদ্ধারণং ৰেদিতব্বং. সো হারো লক্খণো নামাতি এৰং সুত্তে অনাগতেপি ধম্মে ৰুত্তপ্পকারেন আগতে ৰিয নিদ্ধারেত্ৰা যা সংৰণ্ণনা, সো লক্খণো নাম হারোতি অত্থো.
৬. নেরুত্তন্তি নিরুত্তং, পদনিব্বচনন্তি অত্থো. অধিপ্পাযোতি বুদ্ধানং সাৰকানং ৰা তস্স সুত্তস্স দেসকানং অধিপ্পাযো. ব্যঞ্জনন্তি ব্যঞ্জনেন, করণে হি এতং পচ্চত্তং. কামঞ্চ সব্বে হারা ব্যঞ্জনৰিচযা, অযং পন ৰিসেসতো ব্যঞ্জনদ্ৰারেনেৰ অত্থপরিযেসনাতি কত্ৰা ‘‘ব্যঞ্জন’’ন্তি ৰুত্তং. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘ব্যঞ্জনেন সুত্তস্স নেরুত্তঞ্চ অধিপ্পাযো চ নিদানঞ্চ পুব্বাপরানুসন্ধি চ গৰেসিতব্বা’’তি. অথাতি পদপূরণমত্তং. দেসনানিদানন্তি নিদদাতি ফলন্তি নিদানং, কারণং, যেন কারণেন দেসনা পৰত্তা, তং দেসনায পৰত্তিনিমিত্তন্তি অত্থো. পুব্বাপরানুসন্ধীতি পুব্বেন চ অপরেন চ অনুসন্ধি. ‘‘পুব্বাপরেন সন্ধী’’তিপি পাঠো, সুত্তস্স পুব্বভাগেন অপরভাগং সংসন্দিত্ৰা কথনন্তি অত্থো. সঙ্গীতিৰসেন ৰা পুব্বাপরভূতেহি সুত্তন্তরেহি সংৰণ্ণিযমানস্স সুত্তস্স সংসন্দনং পুব্বাপরানুসন্ধি. যঞ্চ পুব্বপদেন পরপদস্স সম্বন্ধনং, অযম্পি পুব্বাপরানুসন্ধি. এসো হারো চতুব্যূহোতি এৰং নিব্বচনাধিপ্পাযাদীনং চতুন্নং ৰিভাৰনলক্খণো চতুব্যূহো হারো নামাতি অত্থো.
৭. একম্হি পদট্ঠানেতি একস্মিং আরম্ভধাতুআদিকে পরক্কমধাতুআদীনং পদট্ঠানভূতে ধম্মে দেসনারুল়্হে সতি. পরিযেসতি সেসকং পদট্ঠানন্তি তস্স ৰিসভাগতায অগ্গহণেন ৰা সেসকং পমাদাদীনং আসন্নকারণত্তা পদট্ঠানভূতং কোসজ্জাদিকং ধম্মন্তরং পরিযেসতি পঞ্ঞায গৰেসতি, পরিযেসিত্ৰা চ সংৰণ্ণনায যোজেন্তো দেসনং আৰট্টতি পটিপক্খেতি ৰীরিযারম্ভাদিমুখেন আরদ্ধসুত্তং ৰুত্তনযেন পমাদাদিৰসেন নিদ্দিসন্তো দেসনং পটিপক্খতো আৰট্টেতি নাম. আৰট্টো নাম সো হারোতি দেসনায গহিতধম্মানং সভাগৰিসভাগধম্মৰসেন আৰট্টনলক্খণো আৰট্টো হারো নামাতি অত্থো.
৮. ধম্মন্তি সভাৰধম্মং, তং কুসলাদিৰসেন অনেকৰিধং. পদট্ঠানন্তি যস্মিং পতিট্ঠিতে উত্তরি গুণৰিসেসে অধিগচ্ছতি, তং ৰিসেসাধিগমনকারণং. ভূমিন্তি পুথুজ্জনভূমি দস্সনভূমীতি এৰমাদিকং ভূমিং. ৰিভজ্জতেতি ৰিভাগেন কথেতি. সাধারণেতি দস্সনপহাতব্বাদিনামৰসেন ৰা পুথুজ্জনসোতাপন্নাদিৰত্থুৰসেন ৰা সাধারণে অৰিসিট্ঠে সমানেতি অত্থো. ৰুত্তৰিপরিযাযেন অসাধারণা ৰেদিতব্বা. নেয্যো ৰিভত্তীতি যথাৰুত্তধম্মাদীনং ৰিভজনো অযং হারো ৰিভত্তীতি ঞাতব্বোতি অত্থো. তস্মা সংকিলেসধম্মে ৰোদানধম্মে চ সাধারণাসাধারণতো পদট্ঠানতো ভূমিতো চ ৰিভজনলক্খণো ‘‘ৰিভত্তিহারো’’তি দট্ঠব্বং.
৯. নিদ্দিট্ঠেতি কথিতে সুত্তে আগতে, সংৰণ্ণিতে ৰা. ভাৰিতেতি যথা উপ্পন্নসদিসা উপ্পন্নাতি ৰুচ্চন্তি, এৰং ভাৰিতসদিসে ভাৰেতব্বেতি অত্থো. পহীনেতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পরিৰত্ততি পটিপক্খেতি ৰুত্তানং ধম্মানং যে পটিপক্খা, তেসং ৰসেন পরিৰত্তেতীতি অত্থো. এৰং নিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং পটিপক্খতো পরিৰত্তনলক্খণো ‘‘পরিৰত্তনো হারো’’তি ৰেদিতব্বো.
১০. ৰিৰিধানি একস্মিংযেৰ অত্থে ৰচনানি ৰিৰচনানি, ৰিৰচনানি এৰ ৰেৰচনানি, পরিযাযসদ্দাতি অত্থো. তানি ৰেৰচনানি. বহূনীতি অনেকানি. তু-সদ্দো অৰধারণে. তেন বহূ এৰ পরিযাযসদ্দা ৰেৰচনহারযোজনাযং কথেতব্বা, ন কতিপযাতি দস্সেতি. সুত্তে ৰুত্তানীতি নৰৰিধসুত্তন্তসঙ্খাতে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে ভাসিতানি. এত্থাপি তু-সদ্দস্স অত্থো আনেত্ৰা যোজেতব্বো, তেন পাল়িযং আগতানিযেৰ ৰেৰচনানি গহেতব্বানীতি ৰুত্তং হোতি. একধম্মস্সাতি একস্স পদত্থস্স. যো জানাতি সুত্তৰিদূতি যথা ‘‘সপ্পিস্স জানাহী’’তি ৰুত্তে ‘‘সপ্পিনা ৰিচারেহি, সপ্পিং দেহি, দেথা’’তি ৰা আণাপেতীতি অত্থো, এৰং যো সুত্তকোৰিদো ধম্মকথিকো একস্স অত্থস্স বহূপি পরিযাযসদ্দে ৰিচারেতি ৰিভাৰেতি যোজেতীতি অত্থো. ৰেৰচনো নাম সো হারোতি তস্স অত্থস্স ৰুত্তপ্পকারপরিযাযসদ্দযোজনালক্খণো ৰেৰচনহারো নাম. তস্মা একস্মিং অত্থে অনেকপরিযাযসদ্দযোজনালক্খণো ‘‘ৰেৰচনহারো’’তি ৰেদিতব্বং.
১১. ধম্মন্তি খন্ধাদিধম্মং. পঞ্ঞত্তীহীতি পঞ্ঞাপনেহি পকারেহি ঞাপনেহি, অসঙ্করতো ৰা ঠপনেহি. ৰিৰিধাহীতি নিক্খেপপ্পভৰাদিৰসেন অনেকৰিধাহি. সো আকারোতি যো একস্সেৰত্থস্স নিক্খেপপ্পভৰপঞ্ঞত্তিআদিৰসেন অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপনাকারো. ঞেয্যো পঞ্ঞত্তি নাম হারোতি পঞ্ঞত্তিহারো নামাতি ঞাতব্বো. তস্মা একেকস্স ধম্মস্স অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপেতব্বাকারৰিভাৰনলক্খণো ‘‘পঞ্ঞত্তিহারো’’তি ৰেদিতব্বং.
১২. পটিচ্চুপ্পাদোতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. ইন্দ্রিযখন্ধাতি ইন্দ্রিযানি চ খন্ধা চ. ধাতুআযতনাতি ধাতুযো চ আযতনানি চ. এতেহীতি যো দ্ৰাদসপদিকো পচ্চযাকারো যানি চ দ্ৰাৰীসতিন্দ্রিযানি যে চ পঞ্চক্খন্ধা যা চ অট্ঠারস ধাতুযো যানি চ দ্ৰাদসাযতনানি, এতেহি সুত্তে আগতপদত্থমুখেন নিদ্ধারিযমানেহি. ওতরতি যোতি যো সংৰণ্ণনানযো ওগাহতি, পটিচ্চসমুপ্পাদাদিকে অনুপৰিসতীতি অত্থো. ওতরণো নাম সো হারোতি যো যথাৰুত্তো সংৰণ্ণনাৰিসেসো, সো ওতরণহারো নাম. চ-সদ্দেন চেত্থ সুঞ্ঞতমুখাদীনং গাথাযং অৰুত্তানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেহি সুত্তত্থস্স ওতরণলক্খণো ওতরণো হারো নামাতি ৰেদিতব্বং.
১৩. ৰিস্সজ্জিতম্হীতি বুদ্ধাদীহি ব্যাকতে. পঞ্হেতি ঞাতুং ইচ্ছিতে অত্থে. গাথাযন্তি গাথারুল়্হে. ইদঞ্চ পুচ্ছন্তা যেভুয্যেন গাথাবন্ধৰসেন পুচ্ছন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং. যমারব্ভাতি সা পন গাথা যং অত্থং আরব্ভ অধিকিচ্চ পুচ্ছিতা, তস্স অত্থস্স. সুদ্ধাসুদ্ধপরিক্খাতি পদং সোধিতং, আরম্ভো ন সোধিতো, পদঞ্চ সোধিতং আরম্ভো চ সোধিতোতি এৰং পদাদীনং সোধিতাসোধিতভাৰৰিচারো. হারো সো সোধনোনামাতি যথাৰুত্তৰিচারো সোধনো হারো নাম. এৰং সুত্তে পদপদত্থপঞ্হারম্ভানং সোধনলক্খণো ‘‘সোধনো হারো’’তি ৰেদিতব্বং.
১৪. একত্ততাযাতি একস্স ভাৰো একত্তং, একত্তমেৰ একত্ততা, তায একত্ততায. এক-সদ্দো চেত্থ সমানসদ্দপরিযাযো, তস্মা সামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ৰিসিট্ঠা মত্তা ৰিমত্তা, ৰিমত্তাৰ ৰেমত্তং, তস্স ভাৰো ৰেমত্ততা, তায ৰেমত্ততায, ৰিসেসেনাতি অত্থো. তে ন ৰিকপ্পযিতব্বাতি যে ধম্মা ‘‘দুক্খং সমুদযো’’তিআদিনা সামঞ্ঞেন, ‘‘জাতি জরা কামতণ্হা ভৰতণ্হা’’তিআদিনা ৰিসেসেন চ সুত্তে দেসিতা, তে ‘‘কিমেত্থ সামঞ্ঞং, কো ৰা ৰিসেসো’’তি এৰং সামঞ্ঞৰিসেসৰিকপ্পনৰসেন ন ৰিকপ্পযিতব্বা. কস্মা? সামঞ্ঞৰিসেসকপ্পনায ৰোহারভাৰেন অনৰট্ঠানতো কালদিসাৰিসেসাদীনং ৰিয অপেক্খাসিদ্ধিতো চ. যথা হি ‘‘অজ্জ হিয্যো স্ৰে’’তি ৰুচ্চমানা কালৰিসেসা অনৰট্ঠিতসভাৰা ‘‘পুরিমা দিসা পচ্ছিমা দিসা’’তি ৰুচ্চমানা দিসাৰিসেসা চ, এৰং সামঞ্ঞৰিসেসাপি. তথা হি ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৰুচ্চমানং জাতিআদিঅপেক্খায সামঞ্ঞম্পি সমানং সচ্চাপেক্খায ৰিসেসো হোতি. এস নযো সমুদযাদীসুপি. এসো হারো অধিট্ঠানোতি এৰং সুত্তাগতানং ধম্মানং অৰিকপ্পনৰসেন সামঞ্ঞৰিসেসনিদ্ধারণলক্খণো অধিট্ঠানো হারো নামাতি অত্থো.
১৫. যে ধম্মাতি যে অৰিজ্জাদিকা পচ্চযধম্মা. যং ধম্মন্তি যং সঙ্খারাদিকং পচ্চযুপ্পন্নধম্মং. জনযন্তীতি নিব্বত্তেন্তি. পচ্চযাতি সহজাতপচ্চযভাৰেন. পরম্পরতোতি পরম্পরপচ্চযভাৰেন, অনুরূপসন্তানঘটনৰসেন পচ্চযো হুত্ৰাতি অত্থো. উপনিস্সযকোটি হি ইধাধিপ্পেতা. পুরিমস্মিং অৰসিট্ঠো পচ্চযভাৰো. হেতুমৰকড্ঢযিত্ৰাতি তং যথাৰুত্তপচ্চযসঙ্খাতং জনকাদিভেদভিন্নং হেতুং আকড্ঢিত্ৰা সুত্ততো নিদ্ধারেত্ৰা যো সংৰণ্ণনাসঙ্খাতো, এসো হারো পরিক্খারোতি এৰং সুত্তে আগতধম্মানং পরিক্খারসঙ্খাতে হেতুপচ্চযে নিদ্ধারেত্ৰা সংৰণ্ণনলক্খণো পরিক্খারো হারোতি অত্থো.
১৬. যে ধম্মাতি যে সীলাদিধম্মা. যংমূলাতি যেসং সমাধিআদীনং মূলভূতা, তে তেসং সমাধিআদীনং পদট্ঠানভাৰেন সমারোপযিতব্বাতি সম্বন্ধো. যে চেকত্থা পকাসিতা মুনিনাতি যে চ রাগৰিরাগাচেতোৰিমুত্তিসেক্খফলকামধাতুসমতিক্কমনাদিসদ্দা অনাগামিফলত্থতায একত্থা বুদ্ধমুনিনা পরিদীপিতা, তে অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনভাৰেন সমারোপযিতব্বাতি সম্বন্ধো. সমারোপনঞ্চেত্থ সুত্তে যথারুতৰসেন নিদ্ধারণৰসেন ৰা গয্হমানস্স সিক্খত্তযসঙ্খাতস্স সীলাদিক্খন্ধত্তযস্স পরিযাযন্তরৰিভাৰনমুখেন ভাৰনাপারিপূরিকথনং, ভাৰনাপারিপূরী চ পহাতব্বস্স পহানেনাতি পহানসমারোপনাপি অত্থতো দস্সিতা এৰ হোতি. এস সমারোপনো হারোতি এস সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানৰেৰচনভাৰনাপহানসমারোপনৰিচারণলক্খণো সমারোপনো নাম হারোতি অত্থো.
নযসঙ্খেপো
১৭. এৰং গাথাবন্ধৰসেন সোল়সপি হারে নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি নযে নিদ্দিসিতুং ‘‘তণ্হঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তণ্হঞ্চ অৰিজ্জম্পি চাতি সুত্তে আগতং অত্থতো নিদ্ধারণৰসেন ৰা গহিতং তণ্হং অৰিজ্জঞ্চ যো নেতীতি সম্বন্ধো. যো সংৰণ্ণনাৰিসেসো তং নেতি সংকিলেসপক্খং পাপেতি সংকিলেসৰসেন সুত্তত্থং যোজেতীতি অধিপ্পাযো. সমথেনাতি সমাধিনা. ৰিপস্সনাযাতি পঞ্ঞায, যো নেতি ৰোদানপক্খং পাপেতি, তথা সুত্তত্থং যোজেতীতি অধিপ্পাযো. সচ্চেহি যোজযিত্ৰাতি নযন্তো চ তণ্হা চ অৰিজ্জা চ ভৰমূলকত্তা সমুদযসচ্চং, অৰসেসা তেভূমকধম্মা দুক্খসচ্চং, সমথৰিপস্সনা মগ্গসচ্চং, তেন পত্তব্বা অসঙ্খতধাতু নিরোধসচ্চন্তি এৰং ইমেহি চতূহি সচ্চেহি যোজেত্ৰা. অযং নযো নন্দিযাৰট্টোতি যো তণ্হাৰিজ্জাহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তত্থস্স সমথৰিপস্সনাহি ৰোদানপক্খস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো, অযং নন্দিযাৰট্টো নযো নামাতি অত্থো. এত্থ চ নযস্স ভূমি গাথাযং ‘‘নযো’’তি ৰুত্তা, তস্মা সংৰণ্ণনাৰিসেসোতি ৰুত্তং. ন হি অত্থনযো সংৰণ্ণনা, চতুসচ্চপটিৰেধস্স অনুরূপো পুব্বভাগে অনুগাহণনযো অত্থনযো. তস্স পন যা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং ৰসেন তণ্হাদিমুখেন নযভূমিরচনা, তত্থ নযৰোহারো.
১৮. অকুসলেতি দ্ৰাদসচিত্তুপ্পাদসঙ্গহিতে সব্বেপি অকুসলে ধম্মে. সমূলেহীতি অত্তনো মূলেহি, লোভদোসমোহেহীতি অত্থো. কুসলেতি সব্বেপি চতুভূমকে কুসলে ধম্মে. কুসলমূলেহীতি কুসলেহি অলোভাদিমূলেহি যো নেতি. নযন্তো চ কুসলাকুসলং মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতং ন হোতীতি ভূতং. পটঘটাদযো ৰিয ন সম্মুতিসচ্চমত্তন্তি তথং. অকুসলস্স ইট্ঠৰিপাকতাভাৰতো কুসলস্স চ অনিট্ঠৰিপাকতাভাৰতো ৰিপাকে সতি অৰিসংৰাদকত্তা অৰিতথং নেতি. এৰমেতেসং তিণ্ণম্পি পদানং কুসলাকুসলৰিসেসনতা দট্ঠব্বা. অথ ৰা অকুসলমূলেহি অকুসলানি কুসলমূলেহি চ কুসলানি নযন্তো অযং নযো ভূতং তথং অৰিতথং নেতি, চত্তারি সচ্চানি নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতীতি অত্থো. দুক্খাদীনি হি বাধকাদিভাৰতো অঞ্ঞথাভাৰাভাৰেন ভূতানি, সচ্চসভাৰত্তা তথানি, অৰিসংৰাদনতো অৰিতথানি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯০). তিপুক্খলং তং নযং আহূতি যো অকুসলমূলেহি সংকিলেসপক্খস্স কুসলমূলেহি ৰোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো, তং তিপুক্খলং নযন্তি ৰদন্তীতি অত্থো.
১৯. ৰিপল্লাসেহীতি অসুভে সুভন্তিআদিনযপ্পৰত্তেহি চতূহি ৰিপল্লাসেহি. কিলেসেতি কিলিস্সন্তি ৰিবাধিযন্তীতি কিলেসা, সংকিলিট্ঠধম্মা, সংকিলেসপক্খন্তি অত্থো. কেচি ‘‘সংকিলেসে’’তিপি পঠন্তি, কিলেসসহিতেতি অত্থো. ইন্দ্রিযেহীতি সদ্ধাদীহি ইন্দ্রিযেহি. সদ্ধম্মেতি পটিপত্তিপটিৰেধসদ্ধম্মে, ৰোদানপক্খন্তি অত্থো. এতং নযন্তি যো সুভসঞ্ঞাদীহি ৰিপল্লাসেহি সকলস্স সংকিলেসপক্খস্স সদ্ধিন্দ্রিযাদীহি ৰোদানপক্খস্স চতুসচ্চযোজনৰসেন নযনলক্খণো সংৰণ্ণনাৰিসেসো, এতং নযং নযৰিদূ সদ্ধম্মনযকোৰিদা, অত্থনযকুসলা এৰ ৰা সীহৰিক্কীল়িতং নযন্তি ৰদন্তীতি অত্থো.
২০. ৰেয্যাকরণেসূতি তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনত্থং কতেসু সুত্তস্স অত্থৰিস্সজ্জনেসূতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘তহিং তহি’’ন্তি. কুসলাকুসলাতি ৰোদানিযা সংকিলেসিকা চ তস্স তস্স নযস্স দিসাভূতধম্মা. ৰুত্তাতি সুত্ততো নিদ্ধারেত্ৰা কথিতা. মনসা ৰোলোকযতেতি তে যথাৰুত্তধম্মে চিত্তেনেৰ ‘‘অযং পঠমা দিসা অযং দুতিযা দিসা’’তিআদিনা তস্স তস্স নযস্স দিসাভাৰেন উপপরিক্খতি, ৰিচারেতীতি অত্থো. ‘‘ওলোকযতে তে অবহী’’তিপি পাঠো. তত্থ তেতি তে যথাৰুত্তধম্মে. অবহীতি অব্ভন্তরং, চিত্তে এৰাতি অত্থো. তং খু দিসালোচনং আহূতি ওলোকযতেতি এত্থ যদেতং ওলোকনং, তং দিসালোচনং নাম নযং ৰদন্তি. খু-তি চ নিপাতো অৰধারণে. তেন ওলোকনমেৰ অযং নযো, ন কোচি অত্থৰিসেসোতি দস্সেতি.
২১. ওলোকেত্ৰাতি পঠমাদিদিসাভাৰেন উপপরিক্খিত্ৰা. দিসালোচনেনাতি দিসালোচননযেন করণভূতেন. যেন হি ৰিধিনা তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনায দিসা ওলোকীযন্তি, সো ৰিধি দিসালোচনন্তি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উক্খিপিযাতি উদ্ধরিত্ৰা, দিসাভূতধম্মে সুত্ততো নিদ্ধারেত্ৰাতি অত্থো. ‘‘উক্খিপিয যো সমানেতী’’তিপি পঠন্তি, তস্সত্থো – ‘‘যো তেসং দিসাভূতধম্মানং সমানযনং করোতী’’তি. যন্তি ৰা কিরিযাপরামসনং. সমানেতীতি সমং, সম্মা ৰা আনেতি তস্স তস্স নযস্স যোজনাৰসেন. কে পন আনেতি? সব্বে কুসলাকুসলে তংতংনযদিসাভূতে. অযং নযোতি সমানেতীতি এত্থ যদেতং তংতংনযদিসাভূতধম্মানং সমানযনং, অযং অঙ্কুসো নাম নযোতি অত্থো. এতঞ্চ দ্ৰযং ‘‘ৰোহারনযো, কম্মনযো’’তি চ ৰুচ্চতি.
২২. এৰং হারে নযে চ নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি নেসং যোজনক্কমং দস্সেন্তো ‘‘সোল়স হারা পঠম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পঠমং সোল়স হারা ‘‘যোজেতব্বা’’তি ৰচনসেসো. হারসংৰণ্ণনা পঠমং কাতব্বা ব্যঞ্জনপরিযেট্ঠিভাৰতোতি অধিপ্পাযো. দিসলোচনতোতি দিসালোচনেন, অযমেৰ ৰা পাঠো. অঙ্কুসেন হীতি হি-সদ্দো নিপাতমত্তং. সেসং উত্তানমেৰ.
দ্ৰাদসপদং
২৩. ইদানি যেসং ব্যঞ্জনপদানং অত্থপদানঞ্চ ৰসেন দ্ৰাদস পদানি সুত্তন্তি ৰুত্তং, তানি পদানি নিদ্দিসিতুং ‘‘অক্খরং পদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অপরিযোসিতে পদে ৰণ্ণো অক্খরং পরিযাযৰসেন অক্খরণতো অসঞ্চরণতো. ন হি ৰণ্ণস্স পরিযাযো ৰিজ্জতি, অথ ৰণ্ণোতি কেনট্ঠেন ৰণ্ণো? অত্থসংৰণ্ণনট্ঠেন. ৰণ্ণো এৰ হি ইত্তরখণতায অপরাপরভাৰেন পৰত্তো পদাদিভাৰেন গয্হমানো যথাসম্বন্ধং তং তং অত্থং ৰদতি. একক্খরং ৰা পদং অক্খরং, কেচি পন ‘‘মনসা দেসনাৰাচায অক্খরণতো অক্খর’’ন্তি ৰদন্তি.
পদন্তি পজ্জতি অত্থো এতেনাতি পদং, তং নামপদং আখ্যাতপদং উপসগ্গপদং নিপাতপদন্তি চতুব্বিধং. তত্থ ‘‘ফস্সো ৰেদনা চিত্ত’’ন্তি এৰমাদিকং সত্ৰপ্পধানং নামপদং. ‘‘ফুসতি ৰেদযতি ৰিজানাতী’’তি এৰমাদিকং কিরিযাপধানং আখ্যাতপদং. কিরিযাৰিসেসগ্গহণনিমিত্তং ‘‘প’’ ইতি এৰমাদিকং উপসগ্গপদং. কিরিযায সত্ৰস্স চ সরূপৰিসেসপ্পকাসনহেতুভূতং ‘‘এৰ’’ন্তি এৰমাদিকং নিপাতপদং.
ব্যঞ্জনন্তি সঙ্খেপতো ৰুত্তং পদাভিহিতং অত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, ৰাক্যং. তং পন অত্থতো পদসমুদাযোতি দট্ঠব্বং. পদমত্তসৰনেপি হি অধিকারাদিৰসেন লব্ভমানেহি পদন্তরেহি অনুসন্ধানং কত্ৰাৰ অত্থসম্পটিপত্তি হোতীতি ৰাক্যমেৰ অত্থং ব্যঞ্জযতি. নিরুত্তীতি আকারাভিহিতং নিব্বচনং নিরুত্তি.
নিদ্দেসোতি নিব্বচনৰিত্থারো নিরৰসেসদেসনত্তা নিদ্দেসো. পদেহি ৰাক্যস্স ৰিভাগো আকারো. যদি এৰং পদতো আকারস্স কো ৰিসেসোতি? অপরিযোসিতে ৰাক্যে অৰিভজ্জমানে ৰা তদৰযৰো পদং. উচ্চারণৰসেন পরিযোসিতে ৰাক্যে ৰিভজ্জমানে ৰা তদৰযৰো আকারোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. ছট্ঠং ৰচনং ছট্ঠৰচনং. আকারো ছট্ঠৰচনং এতস্সাতি আকারছট্ঠৰচনং, ব্যঞ্জনপদং. এত্থ চ ব্যঞ্জনন্তি ইমস্স পদস্স অনন্তরং ৰত্তব্বং আকারপদং নিদ্দেসপদানন্তরং ৰদন্তেন ‘‘আকারছট্ঠৰচন’’ন্তি ৰুত্তং, পদানুপুব্বিকং পন ইচ্ছন্তেহি তং ব্যঞ্জনপদানন্তরমেৰ কাতব্বং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘অপরিমাণা ব্যঞ্জনা অপরিমাণা আকারাতি, ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরতি আকারেহি ৰিভজতী’’তি চ. কেচি পন ‘‘আকারপদব্যঞ্জননিরুত্তিযো চ নিদ্দেসো’’তি পঠন্তি. এত্তাৰ ব্যঞ্জনং সব্বন্তি যানিমানি অক্খরাদীনি নিদ্দিট্ঠানি, এত্তকমেৰ সব্বং ব্যঞ্জনং, এতেহি অসঙ্গহিতং ব্যঞ্জনং নাম নত্থীতি অত্থো.
২৪. সঙ্কাসনাতি সংখিত্তেন কাসনা. পকাসনাতি পঠমং কাসনা, কাসীযতি দীপীযতীতি অত্থো. ইমিনা হি অত্থপদদ্ৰযেন অক্খরপদেহি ৰিভাৰিযমানো অত্থাকারো গহিতো. যস্মা অক্খরেহি সুয্যমানেহি সুণন্তানং ৰিসেসৰিধানস্স কতত্তা পদপরিযোসানে পদত্থসম্পটিপত্তি হোতি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘তত্থ ভগৰা অক্খরেহি সঙ্কাসেতি পদেহি পকাসেতীতি, অক্খরেহি পদেহি চ উগ্ঘাটেতী’’তি চ.
ৰিৰরণাতি ৰিত্থারণা. ৰিভজনা চ উত্তানীকম্মঞ্চ পঞ্ঞত্তি চ ৰিভজনুত্তানীকম্মপঞ্ঞত্তি. তত্থ ৰিভজনাতি ৰিভাগকরণং, উভযেনাপি নিদ্দিসনমাহ. ইধ পুরিমনযেনেৰ ব্যঞ্জনাকারেহি নিদ্দিসিযমানো অত্থাকারো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. উত্তানীকম্মং পাকটকরণং. পকারেহি ঞাপনং পঞ্ঞত্তি. দ্ৰযেনাপি পটিনিদ্দিসনং কথেতি. এত্থাপি নিরুত্তিনিদ্দেসসঙ্খাতেহি ব্যঞ্জনপদেহি নিদ্দিসিযমানো অত্থাকারো ৰুত্তো, যো পটিনিদ্দিসীযতীতি ৰুচ্চতি. এতেহীতি এতেহি এৰ সঙ্কাসনাদিৰিনিমুত্তস্স দেসনাত্থস্স অভাৰতো. অত্থোতি সুত্তত্থো. কম্মন্তি উগ্ঘটনাদিকম্মং. সুত্তত্থেন হি দেসনায পৰত্তিযমানেন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৰেনেয্যানং চিত্তসন্তানস্স পবোধনকিরিযানিব্বত্তি. সো চ সুত্তত্থো সঙ্কাসনাদিআকারোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অত্থো কম্মঞ্চ নিদ্দিট্ঠ’’ন্তি.
২৫. তীণীতি লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, তযোতি ৰুত্তং হোতি. নৰহি পদেহীতি নৰহি কোট্ঠাসেহি. অত্থো সমাযুত্তোতি অত্থো সম্মা যুত্তো ন ৰিনা ৰত্ততি. সব্বস্স হি বুদ্ধৰচনস্স চতুসচ্চপ্পকাসনতো অত্থনযানঞ্চ চতুসচ্চযোজনৰসেন পৰত্তনতো সব্বো পাল়িঅত্থো অত্থনযত্তযসঙ্গহিতো সঙ্কাসনাদিআকারৰিসেসৰুত্তি চাতি.
২৬. ইদানি যথানিদ্দিট্ঠে দেসনাহারাদিকে নেত্তিপ্পকরণস্স পদত্থে সুখগ্গহণত্থং গণনৰসেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অত্থস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ চতুব্বীসাতি সোল়স হারা ছ ব্যঞ্জনপদানি দ্ৰে কম্মনযাতি এৰং চতুব্বীস. উভযন্তি ছ অত্থপদানি তযো অত্থনযাতি ইদং নৰৰিধং যথাৰুত্তং চতুব্বীসৰিধঞ্চাতি এতং উভযং. সঙ্কলযিত্ৰাতি সম্পিণ্ডেত্ৰা. ‘‘সঙ্খেপযতো’’তিপি পাঠো, একতো করোন্তস্সাতি অত্থো. এত্তিকাতি এতপ্পমাণা, ইতো ৰিনিমুত্তো কোচি নেত্তিপদত্থা নত্থীতি অত্থো.
এৰং তেত্তিংসপদত্থায নেত্তিযা সুত্তস্স অত্থপরিযেসনায যো ‘‘সোল়স হারা পঠম’’ন্তি নযেহি পঠমং হারা সংৰণ্ণেতব্বাতি হারনযানং সংৰণ্ণনাক্কমো দস্সিতো, স্ৰাযং হারনযানং দেসনাক্কমেনেৰ সিদ্ধো. এৰং সিদ্ধে সতি অযং আরম্ভো ইমমত্থং দীপেতি – সব্বেপিমে হারা নযা চ ইমিনা দস্সিতক্কমেনেৰ সুত্তেসু সংৰণ্ণনাৰসেন যোজেতব্বা, ন উপ্পটিপাটিযাতি.
কিং পনেত্থ কারণং, যদেতে হারা নযা চ ইমিনাৰ কমেন দেসিতাতি? যদিপি নাযমনুযোগো কত্থচি অনুক্কমে নিৰিসতি, অপি চ ধম্মদেসনায নিস্সযফলতদুপাযসরীরভূতানং অস্সাদাদীনং ৰিভাৰনসভাৰত্তা পকতিযা সব্বসুত্তানুরূপাতি সুৰিঞ্ঞেয্যভাৰতো পরেসঞ্চ সংৰণ্ণনাৰিসেসানং ৰিচযহারাদীনং পতিট্ঠাভাৰতো পঠমং দেসনাহারো দস্সিতো.
পদপুচ্ছাৰিস্সজ্জনপুব্বাপরানুগীতীহি সদ্ধিং দেসনাহারপদত্থানং পৰিচযসভাৰতায তস্স অনন্তরং ৰিচযো. তথা হি ৰক্খতি ‘‘পদং ৰিচিনতি…পে… আণত্তিং ৰিচিনতি অনুগীতিং ৰিচিনতী’’তি.
ৰিচযেন হারেন পৰিচিতানং অত্থানং যুত্তাযুত্তিৰিচারণা যুত্তাতি যুত্তিৰিচারণভাৰতো ৰিচযানন্তরং যুত্তিহারো ৰুত্তো. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘ৰিচযেন হারেন ৰিচিনিত্ৰা যুত্তিহারেন যোজেতব্ব’’ন্তি.
যুত্তাযুত্তানংযেৰ অত্থানং উপপত্তিঅনুরূপং কারণপরম্পরায নিদ্ধারণলক্খণং পদট্ঠানচিন্তনং কত্তব্বন্তি যুত্তিহারানন্তরং পদট্ঠানহারো দস্সিতো. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘যো কোচি উপনিস্সযো যো কোচি পচ্চযো চ, সব্বো সো পদট্ঠান’’ন্তি.
যুত্তাযুত্তানং কারণপরম্পরায পরিগ্গহিতসভাৰানংযেৰ চ ধম্মানং অৰুত্তানম্পি একলক্খণতায গহণং কাতব্বন্তি দস্সনত্থং পদট্ঠানানন্তরং লক্খণো হারো ৰুত্তো. তথা হি লক্খণহারৰিভঙ্গে ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা পটিচ্চসমুপ্পাদং দস্সেত্ৰা ‘‘এৰং যে ধম্মা একলক্খণা’’তিআদি ৰুত্তং.
অত্থতো নিদ্ধারিতানম্পি ধম্মানং নিব্বচনাদীনি ৰত্তব্বানি, ন সুত্তে সরূপতো আগতানমেৰাতি দস্সনত্থং লক্খণানন্তরং চতুব্যূহো ৰুত্তো. এৰঞ্হি নিরৰসেসতো অত্থাৰবোধো হোতি, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘যদা হি ভিক্খু অত্থস্স চ নামং জানাতি ধম্মস্স চ নামং জানাতি তথা তথা নং অভিনিরোপেতী’’তি অনৰসেসপরিযাদানং ৰক্খতি. তথা ‘‘পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতী’’তি এত্থ ‘‘যে জরামরণেন অট্টিযিতুকামা ভৰিস্সন্তি, তে ভৰিস্সন্তি ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারা’’তিআদিনা সম্মাপটিপত্তিং অধিপ্পাযভাৰেন ৰক্খতি.
নিব্বচনাধিপ্পাযনিদানৰচনেহি সদ্ধিং সুত্তে পদত্থানং সুত্তন্তরসংসন্দনসঙ্খাতে পুব্বাপরৰিচারে দস্সিতে তেসং সভাগৰিসভাগধম্মন্তরাৰট্টনং সুখেন সক্কা দস্সেতুন্তি চতুব্যূহানন্তরং আৰট্টো ৰুত্তো. তেনেৰ হি ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথা’’তি গাথাযং আরম্ভনিক্কমনবুদ্ধসাসনযোগধুননেহি ৰীরিযসমাধিপঞ্ঞিন্দ্রিযানি নিদ্ধারেত্ৰা তদনুযোগস্স মূলং ‘‘পমাদো’’তি সুত্তন্তরে দস্সিতো পমাদো আৰট্টিতো.
সভাগৰিসভাগধম্মাৰট্টনে নিযোজিতে সাধারণাসাধারণৰসেন সংকিলেসৰোদানধম্মানং পদট্ঠানতো ভূমিতো চ ৰিভাগো সক্কা সুখেন যোজিতুন্তি আৰট্টানন্তরং ৰিভত্তিহারো ৰুত্তো. যতো ৰিভত্তিহারৰিভঙ্গে ‘‘কতমে ধম্মা সাধারণা? দ্ৰে ধম্মা সাধারণা, নামসাধারণা ৰত্থুসাধারণা চা’’তি আরভিত্ৰা ‘‘মিচ্ছত্তনিযতানং সত্তানং অনিযতানঞ্চ সত্তানং দস্সনপ্পহাতব্বা কিলেসা সাধারণা, পুথুজ্জনস্স সোতাপন্নস্স চ কামরাগব্যাপাদা সাধারণা’’তিআদিনা সভাগৰিসভাগপরিযাযৰন্তেযেৰ ধম্মে ৰিভজিস্সতি.
সাৰজ্জানৰজ্জধম্মানং সপ্পটিভাগাভাৰতো তেসং ৰিভাগে কতে সুত্তাগতে ধম্মে অকসিরেন পটিপক্খতো পরিৰত্তেতুং সক্কাতি ৰিভত্তিঅনন্তরং পরিৰত্তনহারো ৰুত্তো. তথা হি ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স পুরিসপুগ্গলস্স মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা ভৰতী’’তি পটিৰিভত্তসভাৰে এৰ ধম্মে পরিৰত্তনহারৰিভঙ্গে উদাহরিস্সতি.
পটিপক্খতো পরিৰত্তিতাপি ধম্মা পরিযাযৰচনেহি বোধেতব্বা, ন সুত্তে আগতাযেৰাতি দস্সনত্থং পরিৰত্তনানন্তরং ৰেৰচনহারো ৰুত্তো.
এৰং তে ধম্মা পরিযাযসদ্দতোপি ৰিভাৰিতা হোন্তীতি পরিযাযতো পকাসিতানং ধম্মানং পভেদতো পঞ্ঞত্তিৰসেন ৰিভজনং সুখেন সক্কা ঞাতুন্তি ৰেৰচনহারানন্তরং পঞ্ঞত্তিহারো ৰুত্তো. তথা হি সুত্তে আগতধম্মানং পরিযাযপঞ্ঞত্তিৰিভাগং সুবোধনঞ্চ পঞ্ঞত্তিহারৰিভঙ্গে ৰক্খতি.
পভাৰপরিঞ্ঞাদিপঞ্ঞত্তিৰিভাগমুখেন পটিচ্চসমুপ্পাদসচ্চাদিধম্মৰিভাগে কতে সুত্তে আগতধম্মানং পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেন অৰধারণং সক্কা দস্সেতুন্তি পঞ্ঞত্তিঅনন্তরং ওতরণো হারো ৰুত্তো. তথা হি ‘‘উদ্ধং অধো’’তি গাথং উদ্দিসিত্ৰা ‘‘ৰিপ্পমুত্তো’’তি পদেন অসেক্খং ৰিজ্জং নিদ্ধারেত্ৰা ‘‘ৰিজ্জুপ্পাদা অৰিজ্জানিরোধো’’তিআদিনা পটিচ্চসমুপ্পাদং উদাহরিস্সতি.
ধাতাযতনাদীসু ওতারিতানং সুত্তে পদত্থানং পুচ্ছারম্ভৰিসোধনং সক্কা সুখেন সম্পাদেতুন্তি ওতরণানন্তরং সোধনো হারো ৰুত্তো. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘যত্থ এৰং সুদ্ধো আরম্ভো, সো পঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো ভৰতী’’তিআদি.
ৰিসোধিতেসু সুত্তে পদপদত্থেসু তত্থ লব্ভমানসামঞ্ঞৰিসেসভাৰো সুকরো হোতীতি দস্সেতুং সোধনানন্তরং অধিট্ঠানো হারো দস্সিতো. সোধনো হি অধিট্ঠানস্স বহূপকারো, ততো এৰ হি ‘‘যথা যথা ৰা পন পুচ্ছিতং, তথা তথা ৰিস্সজ্জযিতব্ব’’ন্তি ৰক্খতি.
সামঞ্ঞৰিসেসভূতেসু সাধারণাসাধারণেসু ধম্মেসু পৰেদিতেসু পরিক্খারসঙ্খাতস্স সাধারণাসাধারণরূপস্স পচ্চযহেতুরাসিস্স পভেদো সুৰিঞ্ঞেয্যোতি অধিট্ঠানানন্তরং পরিক্খারো ৰুত্তো. তথা হি ৰক্খতি ‘‘অসাধারণলক্খণো হেতু, সাধারণলক্খণো পচ্চযো. যথা কিং ভৰে, যথা অঙ্কুরস্স নিব্বত্তিযা বীজং অসাধারণং, পথৰী আপো চ সাধারণা’’তিআদি.
অসাধারণে সাধারণে চ কারণে দস্সিতে তস্স অত্তনো ফলেসু কারণাকারো তেসং হেতুফলানং পভেদতো দেসনাকারো ভাৰেতব্বপহাতব্বধম্মানং ভাৰনাপহানানি চ নিদ্ধারেত্ৰা ৰুচ্চমানানি সম্মা সুত্তস্স অত্থং তথত্তাৰবোধায সংৰত্তন্তীতি পরিক্খারানন্তরং সমারোপনো হারো দস্সিতোতি. ইদং হারানং অনুক্কমকারণং.
নযানং পন ৰেনেয্যত্তযপ্পযোজিতত্তা অত্থনযত্তযূপদেসস্স তদনুক্কমেনেৰ নন্দিযাৰট্টাদীনং তিণ্ণং অত্থনযানং কমো ৰেদিতব্বো. উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযো হি তযো ৰেনেয্যা নন্দিযাৰট্টাদযো পযোজেন্তি. তস্মা তে উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসা ৰিয যথাক্কমং তেসং উপকারায সৰংত্তন্তীতি. তথা হি নেসং চত্তারো ছ অট্ঠ চ মূলপদা নিদ্দিট্ঠা. ইতরস্স পন নযদ্ৰযস্স অত্থনযত্তযস্স ভূমিযা আলোচনং তস্স তত্থ সমানযনঞ্চাতি ইমিনা কারণেন উদ্দেসক্কমো ৰেদিতব্বো. ন হি সক্কা অনোলোকেত্ৰা সমানেতুন্তি.
এতপরমতা চ হারানং এত্তকেহি পকারৰিসেসেহি অত্থনযত্তযসহিতেহি সুত্তস্স অত্থো নিদ্ধারিযমানো ৰেনেয্যানং অলমনুত্তরায পঠমায ভূমিযা সমধিগমাযাতি ৰেদিতব্বো. দস্সনভূমিসমনুপ্পত্তিঅত্থা হি নেত্তিপ্পকরণদেসনাতি. অথ ৰা এতদন্তোগধত্তা সব্বেসং সুত্তস্স সংৰণ্ণনাৰিসেসানং এত্তাৰতা হারানং দট্ঠব্বা. যত্তকা হি সুত্তস্স সংৰণ্ণনাৰিসেসা, সব্বে তে নেত্তিউপদেসাযত্তাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো.
তথা হি যে কেচি সুত্তস্স সংৰণ্ণনাপকারা নিদ্দিসীযন্তি. সেয্যথিদং – সুত্তস্স সমুট্ঠানং ৰত্তব্বং, অধিপ্পাযো ৰিভাৰেতব্বো, অনেকধা পদত্থো সংৰণ্ণেতব্বো, ৰিধি অনুৰাদো চ ৰেদিতব্বো, ৰিরোধো সমাধাতব্বো, অনুসন্ধিযা অনুরূপং নিগমেতব্বন্তি. তথা সুত্তস্স পযোজনং পিণ্ডত্থো পদত্থো অনুসন্ধি চোদনা পরিহারো চ অত্থং ৰদন্তেন ৰত্তব্বাতি. তথা উপোগ্ঘাটপদৰিগ্গহপদত্থচালনাপচ্চুপট্ঠানানি ৰত্তব্বানীতি.
তথা তিস্সো কথা একনাল়িকা চতুরস্সা নিসিন্নৰত্তিকা. তত্থ পাল়িং ৰত্ৰা একেকপদস্স অত্থকথনং একনাল়িকা নাম.
পটিপক্খং দস্সেত্ৰা পটিপক্খস্স উপমং দস্সেত্ৰা সপক্খং দস্সেত্ৰা সপক্খস্স উপমং দস্সেত্ৰা কথনং চতুরস্সা নাম.
ৰিসভাগধম্মৰসেনেৰ পরিযোসানং গন্ত্ৰা পুন সভাগধম্মৰসেনেৰ পরিযোসানগমনং নিসিন্নৰত্তিকা নাম.
ভেদকথায তত্ৰকথায পরিযাযৰচনেহি চ সুত্তং সংৰণ্ণেতব্বন্তি চ এৰমাদযো. তেসম্পি এত্থেৰ অৰরোধো, যস্মা তে ইধ কতিপযহারসঙ্গহিতাতি.
নযানং পন যস্মা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযো তযো এৰ ৰেনেয্যা সচ্চাভিসমযভাগিনো তদত্থায চ অত্থনযদেসনা, তস্মা সতিপি সংকিলেসৰোদানধম্মানং যথাৰুত্তমূলপদভেদতো ৰড্ঢেত্ৰা ৰিভজিতব্বপ্পকারে তথা মূলপদানি অৰড্ঢেত্ৰা ৰেনেয্যত্তযৰসেনেৰ এতপরমতা ৰুত্তা. নৰসু নৰসু এৰ হি মূলপদেসু সব্বেসং সংকিলেসৰোদানধম্মানং অন্তোগধভাৰতো ন তানি ৰড্ঢেতব্বানি ৰেনেয্যত্তযাধিকারতো ন হাপেতব্বানীতি নযানং এতপরমতা দট্ঠব্বা.
কম্মনযানং পন আলোচনসমানযনতো অঞ্ঞস্স পকারন্তরস্স অসম্ভৰতো এতপরমতা. হেত্ৰাদীতি এত্থ আদিসদ্দেন ফলভূমিউপনিসাসভাগৰিসভাগলক্খণনযাদযো পরিগ্গহিতা. তেসু হেতূতি কারণং, যো ধম্মোতিপি ৰুচ্চতি, সো পন পচ্চযভাৰেন একৰিধো. কারকো সম্পাপকোতি দুৰিধো. পুন কারকো ঞাপকো সম্পাপকোতি তিৰিধো. হেতুহেতু পচ্চযহেতু উত্তমহেতু সাধারণহেতূতি চতুব্বিধো. পচ্চযধম্মো কুসলো অকুসলো সদ্দো অরিযমগ্গোতি পঞ্চৰিধো. তথা সভাগহেতু অসভাগহেতু অজ্ঝত্তিকহেতু বাহিরহেতু জনকহেতু পরিগ্গাহকহেতু সাধারণহেতু অসাধারণহেতু সমনন্তরহেতু পরম্পরহেতু সহজাতহেতু অসহজাতহেতু সাসৰহেতু অনাসৰহেতূতিআদিনা অনেকৰিধো চাতি ৰেদিতব্বো.
ফলম্পি পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন একৰিধং. অধিগন্তব্বতোপি সম্পাপকহেতুৰসেন ফলপরিযাযো লব্ভতীতি নিব্বত্তেতব্বঅধিগন্তব্বভাৰতো দুৰিধং. ঞাপেতব্বনিব্বত্তেতব্বপত্তব্বতো তিৰিধং. পচ্চযুপ্পন্নৰিপাককিরিযাৰচনত্থনিব্বানৰসেন পঞ্চৰিধং. সভাগহেতুনিব্বত্তং অসভাগহেতুনিব্বত্তন্তি এৰমাদিৰসেন অনেকৰিধঞ্চাতি ৰেদিতব্বং. তথা লোকিযং লোকুত্তরন্তি. তত্থ লোকুত্তরং চত্তারি সামঞ্ঞফলানি. লোকিযফলং দুৰিধং কাযিকং মানসঞ্চ. তত্থ কাযিকং পঞ্চদ্ৰারিকং, অৰসিট্ঠং মানসং. যঞ্চ তায তায সুত্তদেসনায সাধেতব্বং, তদপি ফলন্তি.
ভূমীতি সাসৰভূমি অনাসৰভূমি সঙ্খতভূমি অসঙ্খতভূমি দস্সনভূমি ভাৰনাভূমি পুথুজ্জনভূমি সেক্খভূমি অসেক্খভূমি সাৰকভূমি পচ্চেকবুদ্ধভূমি সম্মাসম্বুদ্ধভূমি ঝানভূমি অসমাহিতভূমি পটিপজ্জমানভূমি পটিপন্নভূমি পঠমাভূমি যাৰ চতুত্থীভূমি কামাৰচরভূমি যাৰ লোকুত্তরভূমীতি বহুৰিধা. তত্থ সাসৰভূমি পরিত্তমহগ্গতা ধম্মা. অনাসৰভূমি অপ্পমাণা ধম্মা. সঙ্খতভূমি নিব্বানৰজ্জা সব্বে সভাৰধম্মা. অসঙ্খতভূমি অপ্পচ্চযা ধম্মা. দস্সনভূমি পঠমমগ্গফলধম্মা. ভাৰনাভূমি অৰসিট্ঠমগ্গফলধম্মা. পুথুজ্জনভূমি হীনমজ্ঝিমা ধম্মা. সেক্খভূমি চত্তারো অরিযমগ্গধম্মা হেট্ঠিমা চ তযো ফলধম্মা. অসেক্খভূমি অগ্গফলধম্মা. সাৰকপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধধম্মা সাৰকাদিভূমিযো. ঝানভূমি ঝানধম্মা. অসমাহিতভূমি ঝানৰজ্জিতা ধম্মা. পটিপজ্জমানভূমি মগ্গধম্মা. পটিপন্নভূমি ফলধম্মা. পঠমাদিভূমিযো সহ ফলেন চত্তারো মগ্গা অপরিযাপন্না ধম্মা ‘‘পঠমায ভূমিযা পত্তিযা’’তিআদিৰচনতো. কামাৰচরাদিভূমিযো কামাৰচরাদিধম্মা. যে চ ধম্মা তেসং তেসং হারনযানং পতিট্ঠানভাৰেন সুত্তেসু নিদ্ধারীযন্তি, তেপি ভূমিযোতি ৰিঞ্ঞাতব্বা.
উপনিসাতি বলৰকারণং, যো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৰুচ্চতি. যঞ্চ সন্ধায সুত্তে ‘‘দুক্খূপনিসা সদ্ধা সদ্ধূপনিসং ‘সীল’ন্তি যাৰ ৰিমুত্তূপনিসং ৰিমুত্তিঞাণদস্সন’’ন্তি ৰুত্তং. অপি চ উপনিসাতি তস্মিং তস্মিং সমযে সিদ্ধন্তে হদযভূতং অব্ভন্তরং ৰুচ্চতি. ইধাপি নেত্তিহদযং, যং সম্মা পরিগ্গণ্হন্তা ধম্মকথিকা তস্মিং তস্মিং সুত্তে আগতধম্মমুখেন সব্বহারনযযোজনায সমত্থা হোন্তি. কিং পনেতং নেত্তিহদযং? যদিদং এতস্সেৰ তেত্তিংসৰিধস্স পকরণপদত্থসোল়সস্স অট্ঠৰীসতিৰিধপট্ঠানৰিভঙ্গসহিতস্স ৰিসযো সহ নিমিত্তৰিভাগেন অসঙ্করতো ৰৰত্থিতো.
সেয্যথিদং – দেসনাহারস্স অস্সাদাদযো ৰিসযো, তস্স অস্সাদাদিৰিভাৰনলক্খণত্তা. তস্স অস্সাদো সুখং সোমনস্সন্তি এৰমাদিৰিভাগো, তস্স নিমিত্তং ইট্ঠারম্মণাদি, অযঞ্চ অত্থো দেসনাহারৰিচযহারনিদ্দেসৰণ্ণনাযং ৰিত্থারতো পকাসিতো এৰ. সুত্তে আগতধম্মস্স সভাগৰিসভাগধম্মাৰট্টনৰিসযো আৰট্টহারো, তদুভযআৰট্টনলক্খণত্তা. সুত্তে আগতধম্মানং পচ্চনীকধম্মৰিসযো পরিৰত্তনহারো, পটিপক্খধম্মপরিৰত্তনলক্খণত্তা. পদট্ঠানপরিক্খারেসু আসন্নকারণং উপনিস্সযকারণঞ্চ পদট্ঠানং, হেতু পরিক্খারোতি অযমেতেসং ৰিসেসো.
সভাগৰিসভাগধম্মা চ তেসং তেসং ধম্মানং অনুকূলপটিকূলধম্মা যথাক্কমং ৰেদিতব্বা. যথা – সম্মাদিট্ঠিযা সম্মাসঙ্কপ্পো সভাগো, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো ৰিসভাগোতি ইমিনা নযেন সব্বং সভাগৰিসভাগতো ৰেদিতব্বং.
লক্খণন্তি সভাৰো. সো হারনযানং নিদ্দেসে ৰিভাৰিতো এৰ.
যং পনেতং হেতুআদিৰিসেসৰিনিমুত্তং হারনযানং যোজনানিবন্ধনং, সো নযো. যথাহ – লক্খণহারে ‘‘এৰং যে ধম্মা একলক্খণা কিচ্চতো চ লক্খণতো চ সামঞ্ঞতো চা’’তিআদি. তথা ৰিচযেন হারেন ৰিচিনিত্ৰা যুত্তিহারেন যোজেতব্বাতি. তথা সোধনহারাদীসু সুদ্ধো আরম্ভো হোতি, সো পঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো ভৰতীতি এৰমাদি. একত্তাদযোপি নযা ইধ নযোতি গহেতব্বা.
এৰং হেতুফলাদীনি উপধারেত্ৰা নেসং ৰসেন তত্থ তত্থ সুত্তে লব্ভমানপদত্থনিদ্ধারণমুখেন যথালক্খণং এতে হারা নযা চ যোজেতব্বা. ৰিসেসতো পন পদট্ঠানপরিক্খারা হেতুৰসেন. দেসনাৰিচযচতুব্যূহসমারোপনা হেতুফলৰসেন. তথা ৰেৰচনপঞ্ঞত্তিওতরণসোধনা ফলৰসেনেৰাতি কেচি. ৰিভত্তি হেতুভূমিৰসেন. পরিৰত্তো ৰিসভাগৰসেন. আৰট্টো সভাগৰিসভাগৰসেন. লক্খণযুত্তিঅধিট্ঠানা নযৰসেন যোজেতব্বাতি. এত্তাৰতা চ যং ৰুত্তং –
‘‘সামঞ্ঞতো ৰিসেসেন, পদত্থো লক্খণং কমো;
এত্তাৰতা চ হেত্ৰাদী, ৰেদিতব্বা হি ৰিঞ্ঞুনা’’তি.
অযং গাথা ৰুত্তত্থা হোতি.
নিদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.